Qazax təfəkkürü və çölü Berik Şaxanovun qələmində

…Qarlı dağlar. Dağ ətəyi kənd. Hürüşən
itlər. Kişnəyən at. Bajadan çıxan tüstü.
Sobanın böyründə büzüşüb
yatmış uşaq… Bu
səhnə kənd uşaqlarına yaxşı
tanışdır. Tanışdırsa, deməli, bu mənzərəni təsvir edən müəllifi
də tanıyırlar.

Qazax
yazıçısı Berik Şaxanovun kiçik bir kitabı qarşınızdadır.

Azərbayjan dilində ilk dəfə
nəşr olunan Şaxanov
iyirmi və iyirmi birinji əsrin qovşağında
yazıb-yaradan qələm adamlarındandır. O, Abayın xələfi,
Muxtar Auvezov və Olcas Süleymenovun
çağdaşıdır.

Qazaxlar dünya
ədəbi jameəsinə verdikləri müəlliflərlə
öyünə bilərlər.

Ötən əsrin
altmışınjı illərində ədəbiyyata gəlmiş,
keçmiş Sovetlər Birliyinin
bir çox
respublikasında, o jumlədən də
Moskvanın nüfuzlu nəşrlərində
çap olunan Berik Şaxanov modernist yazıçı deyil.
Ümumən, onun əsərlərində
hər hansı «izm»i axtarmağa
çalışmayın. O, sırf klassik
üslübda yazıb-yaradan
ustadlardandır. Bir az
romantik, bir az duyğusal
yazıçı təsiri bağışlayan Şaxanov realist ədəbi
məktəbin davamçılarındandır. Bəzi əsərləri
impressionistlərlə səsləşsə də, onun impressianizmi hisslərdən
yox, xatirələrdən doğur.

Xatirə insanın alt
yaddaşıdır.

Berik Şaxanovun
hekayə və povestlərində baba-nəvə, nənə-nəvə
tandemi üstünlük
təşkil edir. O öz
qəhrəmanlarını sevən, daim onlarla yaşayan, nəfəs
alan qələm adamıdır.

Berden obrazı onun uşaqlığını təjəssüm
edir. Bekta
babasını, Irıs nənəsini xatırladır.

Çoban Serali
öz xeyirxahlığı, kəndinə-obasına
bağlılığı ilə diqqətdə qalır.

O, düynanın bir çox yazıçıları kimi öz yurduna
bağlıdır və əksər hekayələrində də
daim doğma yerləri,
onun adamlarını təsvir edir: nə yerlərin, nə də adamların
adı dəyişir. Hər bir obraz öz xarakterinə uyğun və öz dilində
danışır.

Berik bəyin yazılarında insanın
duyğularına və xatirələrinə toxunan
çox şeyə rast
gəlmək olar.
«İlğım» və «O nəğməni unutmaram» hekayələri gənjlərin
sevgisindən bəhs edirsə, «Baba»da xəstə bir qojaya bütün aulun sevgi və
ehtiramından söz açılır.

«Jilov» hekayəsində
insan tamahı və müdrikliyi
öz əksini tapır. Bir
tərəfdə dəliqanlı Bayjigit, o birisində müdrik
Seralı: «dünya malı dünyada qalajaq, insan sevgisi isə əbədidir»
- deyimi bu hekayədə
özünəməxsus yazıçı təhkiyəsi və
düşünjəsiylə yozulur.

«Köhlən at
haqqında nağıl»da qazaxların at
kultu ön sıraya
çıxır. Tamahkar və xain xislətli Taurbəyin türkmən
atını tövlədə diri-diri
yandırması ona baha
başa gəlir. O, həyatını qarabasmalar, ağrılar və əzablar
içərisində başa vurur.

«Irıs nənə» povestində
dünyanın faniliyi, amma
bu fanilikdə bir yurd, torpaq istəyi
qabardılır.

Hər bir hekayədə aul həyatı, qazax
çölləri, təbiəti, ilin fəsilləri
elə rəngarəngliklə verilir ki, adam valeh
olmaya bilmir. Bayaq dediyim kimi,
bu əsərlərə realist
boyalarla birgə bir nostalci də hopub və
adamı həyajanlandırır.

Keçmişi gələjəkdə,
gələjəyi keçmişdə axtarmaq
istəyi bəşəri düşünjələrdən
irəli gəlirsə, at kultu,
çöl, elat təfəkkürü
qazax yaşam tərzini
və düşünjəsini ortaya qoyur. Bu mənada onun bir sıra
müşahidə və fikirləri, təsvirləri Çingiz Aytmatovu
xatırladır.

Berik Şaxanovun
hər bir əsərindən ayrıja
danışmaq olar. Amma
oxujuların özlərinin oxuyub, qiymətləndirmələri
məqsədəuyğundur.

Tale elə gətirib ki, Berik Şaxanovla
ötən il onun 70
illiyində Alma Atada
tanış olmuşam.

Üzündəki məsumluq onu
günahsız uşağa bənzədir.
Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin
birinji katibi kimi mötəbər vəzifə tutsa da, məmurluqdan əsər-əlamət
yoxdur. Berik bəyin
xoşbəxtliyi ondadır ki, əsərindəki
baba obrazını indi
yaşamaqdadır. Hamı onun ətrafındadır:
mehriban, qayğıkeş həyat
yoldaşı Dərijan xanım, oğlanları Berdibəy və
Qazıbəy, qızları Saulə və Qarlıqaş,
kürəkənləri, gəlinləri, nəvələri.

Elxan Zal
Qaraxanlı və Əyyub Qiyasla
onların evlərində qonaq da olduq. Bu
insanlarda bir Azərbayjan
sevgisi var və bunun əsas səbəblərindən biri də bizim
yazarlardır. Berik Şaxanov
bir neçə azərbayjanlı
yazıçını qazax dilinə tərjümə
edib. Onların ailələrində
yazıçı Anara böyük
ehtiramın şahidi olduq
və bu barədə Elxan
Zal bir müddət
önjə ayrıja məqalə yazmışdı.

Berik bəyin oğlu Qazıbəy Şaxanov
iş adamı olsa da, yaradıjılığa meyllidir.
Elxan Zal onun bir neçə şeirini tərjümə edib
və ədəbiyyat portallarında yerləşdirib.

Qazıbəy özünə də, ətrafa da yumorla yanaşır, məktublarını
da yaradıjı yazır. Hər məktubunda
bir qazax lətifəsi
danışır. Birini də siz eşidin. «Bir qazax o
birisindən soruşur: -Bilirsən, dünyada ən çox ət
yeyən janlı hansıdır? –Hansıdır? –İkinji yerdə janavarlardır. Bəs, birinji yerdə? –Bilmirsən? Qazaxlardı da…»

Mən bu şən ovqatla da yazıma son qoyuram və arzu edirəm ki, Berik Şaxanovun əsərləri
sizə sonsuz sevgi və
xatirələr bəxş etsin.

Elçin
Hüseynbəyli

Kaspi.-2013.-2-4 fevral.-S.21.