Əhməd bəy Ağaoğlunu ram edən sevgi dolu böyük qadın

 

Qərənfil Dünyaminqızı,

Əməkdar jurnalist

Tədqiqatçı alim Əziz Mirəhmədov görkəmli publisist, ictimai xadim, "tam əlli il qələm çalıb, qızğın mübarizə aparan Əhməd bəy Ağaoğlu haqqında yazırdı: "Onun aşkarca bəxti gətirməmişdi. Doğrudur, keşməkeşli ömür yolu keçmiş, vətənində "söyülmüş-döyülmüş, təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalmış, ömrünü mühacirətdə vətən həsrəti ilə başa vuran Əhməd bəyin bu sarıdan bəxti gətirməsə də, qayğıkeş, sədaqətli, vəfalı ömür-gun yoldaşı, fikir, amal sirdaşı sarıdan bəxti çox yaxşı gətirmişdi. Bir gün dostları "Əhməd, ən yaxın dostun kimdir sualını verəndə, Ağaoğlu düşünmədən "Sitarəm. O, mənim ən sadiq dostumdur. Çətin, ağır, əzablarla dolu bir yol yoldaşımdır demişdir.

"Ölümüm yaxınlaşdı, fəqət Əhmədi düşdüyü maddi və mənəvi sıxıntılar içində tək-tənha buraxmaq çox çətin. O, özünü toplayana qədər yaşaya bilsəydim deyə ömrünün son anında belə həyat yoldaşını düşünən Sitarə xanım. Nə böyük sevgi, nə fədakar qadın! Əslində Sitarə xanım həmişə Allahdan onu ərindən əvvəl öldürməyi diləmişdi. Çünki onun üçün Əhmədsiz həyat yox idi. Təbiətən çox dəli-dolu, tündməcaz olan Əhməd bəyi sevgisilə ram edən bu qadın ömrünün sonuna qədər onun ən sadiq dostu, yoldaşı, məsləkdaşı oldu.

Tədqiqatçıların yazdığına görə, Sitarə xanım Qarabağda sayılıb-secilən, zəngin Vəzirovlar nəslindən olub. Bu nəslin ağsaqqalı Mir İmamverdi Qarabağ xanının vəziri olmuşdur. Onun övladları xanlıqda bəyzadələr kimi məşhurlaşmış, camaat arasında "vəzir adı ilə tanınmışdır. Onlar sonralar "Vəzir ifadəsini özlərinə soyad seçdiklərinə görə "Vəzirovlar adlanmışlar.

Sitarənin atası Əbdürrəhman bəy uzun illər çar ordusunda qulluq edib, mayor rütbəsinə kimi yüksəlib. Savadlı, alicənab, nizam-intizamlı olan Əbdürrəhman bəy, Şuşa bəyləri arasında böyük hörmət, izzət sahibi idi. Sitarənin əmisi oğlanları Azad bəy və Fərrux bəy Azərbaycanda ilk Avropa təhsili almış mühəndislərdən idilər. Berlində, Sankt-Peterburuqda ali təhsil almış, xeyriyyəçi, mülkü müşavir kimi təkcə Qarabağda deyil bütün Qafqazda tanınan Azad bəylə Fərrux bəy ŞuşadaHindarxda məktəb və xəstəxana tikdirərək, təmənnasız olaraq xalqın istifadəsinə veriblər. Fərrux bəyin Şuşada elə yaraşıqlı, əzəmətli bir malikanəsi var imiş ki, ona " ev deyirmişlər. Bu haqda Həmidə xanım Məmmədquluzadə (Cavanşir) "Xatirələrimdə yazırdı: "Fərrux bəy Vəzirov Hindarx kəndində çox gözəl və çox əzəmətli bir imarət tikdirmişdi. Bu malikanəni zarafatla "Vaşinqton Evi adlandırırdılar.

Sitarə xanım görkəmli naşir, istedadlı publisist Haşım bəy Vəzirovun da qohumu olub. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə Sitarə xanım Haşım bəyin baçısı olub. Amma tədqiqat əsərlərində bu faktla rastlaşmadım. Əksər tədqiqatlarda yazılıb ki: "Əhməd bəy Ağaoğlu qohumu Haşım bəyi Bakıya, qəzetində işləməyə dəvət edir. Ə.Ağaoğlunun H.Vəzirovu Bakıya dəvət etməsi, onların qohumluq əlaqələrilə bağlı olmayıb. Çünki dəvətə qədər də, H.Vəzirov bir publisist kimi artıq tanınmaqda idi.

Fərrux bəy Əhməd bəyin ən yaxın dostu idi. Onlar Sankt-Peterburuqda, Parisdə bir yerdə təhsil almışlar. Günlərin bir günü Əhməd bəy dostu Fərrux bəyin qonağı olarkən, onun əmisi qızı Sitarəni görür. Paris təhsili görmüş, amma Paris gözəllərinə bənd olmamış Əhməd bəy alagözlü, buxaqlı, şux qamətli Qarabağ gözəlinə ilk baxışdan vurulur. Deyilənə görə, Əhməd bəy zamanın adətlərinə qarşı çıxaraq. elçiliyini özü edir. Bu da Sitarə xanımın nənəsinin xoşuna gəlmir elçiyə rədd cavabı verir. Əsəbiləşən Əhməd bəy birbaşa Peterburqa gedir dostu Fərrux bəyi əhvalatdan hali edir (Fərrux bəy Peterburuqda yaşayaraq. bütün Qafqaz Orta Asiya müsəlmanlarının hüququnu müdafiə edirdi). Fərrux bəy əmisinə teleqram vuraraq, yazır: "Mən Sitarəni Əhməd bəyə verdim.

Şuşa, 1903-cü il. Əhməd bəylə Sitarə xanımın ilk qız övladı dünyaya gəlir. Qəribədir, Əhməd bəy kimi tündməcaz adam ilk övladının qız olduğunu eşidcək, çox sevinir, muştuluq paylayır. Bu münasibətlə xanımına on iki qızıl düymə bağışlayır. İkinci övladı da qız olan Sitarə xanım vəfalı ömür-gün yoldaşına üç qız, üç oğul bəxş edir. Təqiblərdən təngə gələn Əhməd bəy 1909-cu ildə vətəni tərk edərkən, Sitarə xanım "sən harda, mən orda deyir. Bu da onların təkcə ömür-gün yoldaşı yox, həm amal-əməl dostu olmasına sübutdur. Maddi korluq çəkən Əhməd bəy qəzet çıxarmaq üçün Sitarə xanımın cehizini satmaq istəyir. O. "Sitarə, evdən bir neçə əşyanı, məsələn, köhnə xalıları sataraq, qəzet çıxarmaq istəyirəm soruşduqda, "Əhmədcan, lap yaxşı cavabını alır. Ən çətin anlarında Sitarə xanım "Üzülmə, Əhmədcan deyərək, onun əllərini sinəsinə sıxar gözlərinin üstünə qoyarmış. Hövsələsiz Əhməd tam sakitləşənə qədər onu ovundurar, ürək-dirək verərmiş.

Qürbətdə çətin günlər

Ailənin cətin günləri vətəni tərk etdikdən sonra başlayır. Əvvəlcə yaşyarımlıq oğulları Bəşir dünyasını dəyişir. Bu qəfil hadisədən Əhməd bəy bərk sarsıntı kecirir. Sonra İstanbulda yenicə tikdirdikləri təzəcə köcdükləri evləri yanıb, külə dönür. Bu zaman Əhməd bəy Bakıda idi. 1918-ci ildə Nuru Paşanın müşaviri kimi Azərbaycana gəlmişdi. Bakıdan qayıdarkən onu həbs edib, Maltaya sürgün edirlər. Sitarə xanım böyük bir külfətlə, qərib diyarda ilk dəfə Əhmədsiz qalır. edəcəyini, necə edəcəyini düşünərək... Amma səbrlə, təmkinlə bu çətin günləri arxada qoyur. Hətta Əhməd bəyə ünvanladığı məktublarında da yaşadığı çətinlikləri ona hiss etdirmir.

"Şükür olsun Allaha, sizdən məktub aldım. Biz salamatıq. Uşaqlar yaxşıdır. Bu gün poçt günüdür. Çox şadam ki, səndən məktub alaçağam. Çünki məktub alan gün elə bilirəm ki, səninlə görüşmüşürük. Allah səni bizə tez göndərsin. Gecə səni yuxumda görəndə, çox şad oluram. Öpürəm üzündən, gözündən, Əhmədcan. Bu cansız kağız parşasında böyük sevgi, sayğı, qayğı var. Əhməd bəyin can yoldaşının dodaqlarından süzülən dadlı bir səsin cazibəsi var bu sətirlərdə. Ona görə məktubu sinəsinə sıxdı, Sitarənin xoş ətrini, isti nəfəsini duydu Əhməd bəy. Gözlərini yumdu, bir anlıq unutdu Maltanın soyuq, əzablı günlərini. İsitdi bu kağız parcası Əhməd bəyin qəlbini...

Amma sənədlərdən və xatirələrdən belə aydın olur ki, Sitarə xanım Əhməd bəyə bu məktubu ünvanlayanda ailə çox ağır günlərini yaşayırmış. Sitarə xanım uşaqlarını yedirtmək üçün evdə nə var hamısın satıbmış. Qərib, böyük bir məmləkətdə, başsız və çarəsiz bir ailə... Dərin bir kədər bütün varlığına hakim kəsilsə də, bunu sevimli Əhmədinə söyləməyə qıymayan Sitarə xanım övladlarını Əhməd bəyin adına-sanına layiq böyütdü, tərbiyə etdi. Qızı Sürəyya türk-islam dünyasının ilk qadın hüquqşünası, Tezər elm xadimi, Gültəkin isə uşaq həkimi oldu. Böyük oğlu mühəndis Abdurrəhman həm də Türkiyədə tanınmış adamı idi. Səməd bəy isə Türkiyə Cümhuriyyəti baş nazirinin müavini vəzifəsinədək yüksəlmişdi. Hər biri Ağaoğlu soyadına layiq böyümüş, tərbiyə almış övladlar idi. Onların Ağaoğlu soyadına layiq övlad olması üçün Sitarə xanım dünyanın hər bir əzabına qatlaşmışdır. Xüsusən də Əhməd bəy sürgündə olarkən. "Kirpiklərilə od götürən qadın bunları sürgündə olan Əhməd bəy bildirməmiş, əksinə, "üzülmə. hər şey yaxşı olacaq deyərək, ona təsəlli vermişdir. Artıq qorxmurdu, Can yoldaşı - Əhmədi yanında idi. Nə qədər inadcıl, tündməcaz, dəli-dolu olsa belə, o, qayğıkeş, ailəcanlı Əhmədini sevirdi, ona inanırdı, güvənirdi. Bir qadın üçün bundan böyük, bundan qiymətli nə ola bilər ki?

Şuşadan başlayan bu böyük, bu ülvü sevgi İstanbulda iztirablar icində başa catdı. Əhməd bəyi bir an belə tək qoymağa qıymayan Sitarə xanım onu birdəfəlik tərk etdi. 1933-cü ilin yağışlı bir payız gecəsi. Oktyabr ayının 16-sı. "...Anamın gözləri qapanmışdı. Babam birdən özünü itirdi. Anamın öləcəyini düşünsə də, fəqət, bu anı əsla təsəvvür etmirdi. Hər birimizin üzünə baxdı, sonra anamın dizlərinə qapanaraq, hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladı. Əhməd bəy təkcə ömür yoldaşını deyil, həm də ən vəfalı dostunu birdəfəlik itirdi. Bu itki bütün ömrü boyu onu yandırdı...

 

Kaspi.-2016.-1 noyabr.-S.15.