Şeyx Səfi möcüzəsi

 

Bir əsərin tarixçəsi

Bu gün dünya xalça sənətindən söz düşəndə onun çoxəsrlik uğurlarını təsdiqləyəcək nümunələr arasında ilk növbədə həm də dünyanın səkkizinci möcüzəsi adlandırılan məşhur Şeyx Səfi xalısının adı çəkilir, desək, yanılmarıq. Onun bu birinciliyi əldə etməsi təbii ki, səbəbsiz deyil.

Bu səbəblər sırasında onun qədimiliyini və orijinal kompozisiyaya malik olmasını, xalça yox, xalı adlandırılmasını şərtləndirən ölçüsünün böyüklüyünü, ən nəhayət, bu sənət nümunəsinin toxunmasında nümayiş etdirilən yüksək ustalıq vardır. Həmin səbəblərin qaynaqlandığı məkanın bilavasitə Azərbaycan olmasının qarşılığında, demək lazımdır ki, xalçaçılıq çox qədimlərdən xalqımıza dünya şöhrəti gətirən, onun tanınma nişanına çevrilmiş sənət sahəsi olmuşdur. Arxeoloji materialların və ədəbi-tarixi mənbələrin hələ eramızdan əvvəl II minillikdə Azərbaycanda xalçaçılığın inkişafından xəbər verməsi də bu sənətin müasir uğurlarının təsadüfi olmadığını təsdiqləyir.

Etiraf etmək lazımdır ki, Azərbaycan xalçaçılığının çoxəsrlik təşəkkül tarixini yüzlərlə unikal sənət nümunələri bəzəsə də, onların arasında Şeyx Səfi xalısı xüsusi yer tutur. Şaşırdıcı naxış örtüyüböyük ölçüsü ilə insan ağlını ovsunlayan bu xalı yüksək sənətkarlığı danılmaz olan xalqımızın dünya incəsənəti xəzinəsinə verdiyi çox layiqli töhfələrdən sayılır. Doğrudan da 1539-cu ildə ərsəyə gətirilən, ümumi sahəsi 56,12 kvadratmetr olan və mütəxəssislər tərəfindən sənət möcüzəsi kimi dəyərləndirilən bu toxuculuq nümunəsi istənilən millətə başucalığı gətirə biləcək bir əsərdir. Amma Təbriz ustalarının əllərinin sehri, ürəklərinin hərarəti ilə toxunan bu sənət incisinin sonda bizim yox, özgə bir məmləkətin sərvəti olması hər birimizi təəssüfləndirir. Bunun da çox maraqlı tarixçəsi vardır...

Öncə deyək ki, Azərbaycanda Şeyx Səfi adı ilə tanınan bu ecazkar sənətkarlıq nümunəsi Londondakı ViktoriyaAlbert muzeyində Ərdəbil xalçası kimi nümayiş etdirilir. Şeyx Səfi adını bu xalıya Azərbaycan xalça elminin banisi Lətif Kərimov vermişdir. O, bunu I Təhmasibin sifarişi ilə Təbrizdə 1539-cu ildə toxunan xalının Səfəviyyə təriqətinin başçısı Şeyx Səfiəddin İshaqın Ərdəbildəki məscid-türbəsinə vəqf (dini və xeyriyyə məqsədi ilə dövlətin, yaxud ayrı-ayrı şəxslərin könüllü bağışladığı daşınan və daşınmaz əmlak) edilməsi ilə əlaqələndirmişdir.

Ümumi sahəsi 56,12 kvadratmetr olan (10,51 m x 5,34 m) xalının bədii əsasını Ləçək-türünc kompozisiyası təşkil edir. Xalının mərkəzindəki on altı guşəli göl - türünc günəşi, qübbələr isə ondan ayrılan şüaları andırır. Naxış örtüyü gül-çiçək rəsmlərindən ibarətdir. Naxış elementlərinin rəng çalarları arasındakı əlaqə ecazkarlığı ilə diqqət çəkir. Həmin kompozisiyanın yuxarı və aşağı hissələrində zəngin bəzəkli, qırmızı və şəkəri rəngli qəndil təsviri vardır. Ətrafdakı saysız-hesabsız əlvan naxışlar kainatdakı ulduzların rəmzi kimi düşünülmüşdür.

Ara sahənin künclərində yerləşdirilmiş üçbucaq şəkilli türünclərin istiqaməti mərkəzi sahəyə yönəldiyindən bütünlükdə kompozisiyanı çox yaxşı tamamlayır. Mərkəzlə bu künclər arasındakı əlaqəni isə sürməyi rəngli yerliyə ritmik şəkildə səpələnmiş müxtəlif rəngli (, qırmızı və şəkəri) gözoxşayan nəbati naxışlar seli yaradır. Bu ecazkar görüntünü xalının enli haşiyəsindəki bulud rəsmləri ilə bəzədilmiş kətəbə silsiləsi, ensiz haşiyə və mədaxili təşkil edən bulud və xətai (formaca uzun olub, enli yarpağa bənzəyən, kənarları büzməli diliklər ilə əhatələnən naxış elementi) elementləri əhatələyir. Xalının ara hissəsinin yuxarısında yerləşən kətəbədə şair Hafizin şeiri, müəllifin adı (burada Maqsud Kaşaninin adı yazılıb. Bu ad 1505-ci ildə toxunan xalının üzərində mövcuddur. Bəziləri onun əsərin müəllifi, bəziləri isə sifarişçisi olduğunu iddia edirlər) və toxunduğu il yazılıb.

Bütünlükdə, kodlaşdırılmış kimi görünən naxış örtüyünün əsl mənasını çox vaxt açmaqda acizlik çəkənlərin xalçalarımızı gələcəyə göndərilmiş məktub kimi dəyərləndirilməsinin qarşılığında, Şeyx Səfinin də məna-məzmunun alt qata - sirliliyə bələnməsi də ehtimal olunandır.

Uzun müddət Şeyx Səfi kompleksini bəzəyən xalı mədəni irsə biganəlik üzündən 1893-cü ildə Londonda auksiona çıxarılmış və burada ingilislərin ianəsi hesabına ViktoriyaAlbert Muzeyi (o vaxt auksionda 25 min funt sterlinqə satılan xalçanı almağa muzeyin vəsaiti olmayıb) üçün alınmışdır. Bu biganəliyin kökündə isə Ərdəbildə baş vermiş zəlzələdən zərər çəkmiş Şeyx Səfi kompleksinin təmirinə yerli imkanlı adamların vəsait ayırmaması durur. Şəhərin rəmzinə çevrilmiş dini-memarlıq tikilisinə ərdəbillilərin biganəliliyini görən kompleksin xidmətçiləri, bərpa işləri aparmaq üçün buradakı bəzi əşyaları auksiona çıxarmağa məcbur olmuşlar. Məscid-türbənin döşəməsinə salınmış bir cüt xalı da satılan əşyaların arasında olub. Onları zamanında İngiltərənin xalça satışı ilə məşğul olan Ziegler şirkəti alıb və son nəticədə onlardan biri Londondakı auksiona çıxarılıb və muzey üçün alınıb. Uzun müddətdir ki, məşhur xalı burada şüşə örtük altında qorunur. Xalının rənglərinin solmaması üçün şüşənin altındakı işığı yalnız hər saatın 10 dəqiqəsi ərzində yandırırlar...

Ümumiyyətlə, bu xalılar barəsində müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bunlardan biri xalçaların zədələndiyinə görə onlardan birinin hər iki kənarının kəsilərək digərinə tikilməsidir. Başqa sözlə desək, zəlzələdən sonra zədələnmiş xalıların bərpası həyata keçirilmişson nəticədə bir tambir yarımçıq əsər alınmışdır. Elə onlardan biri, yəni tam xalı London auksionuna çıxarılaraq satılmışdır. Eyni ölçülü digər zədəli xalı isə bir amerikalı kolleksiyaçıya satılmışdır. Deyilənə görə, 1530-cu ildə toxunan və hazırda Los-Anceles (ABŞ) muzeyində nümayiş etdirilən də elə həmin xalıdır. Amma həmin xalının fotosu onun zədəli olmadığını açıq-aydın göstərir. Ola bilsin ki, sonradan onun da üzərində bərpa işi aparılıb. Bu yerdə deyək ki, bir qayda olaraq Şeyx Səfi xalısı ilə bağlı yazılarda yalnız Londondakı əsərin adı çəkildiyindən, digər xalı demək olar ki, unudulub. Çox vaxt belə təsəvvür yaranır ki, Şeyx Səfi məscid-türbəsində iki yox, bir xalı olub. Amma adi məntiq belə bunun əksini təsdiqləyir. Belə ki, yalnız iki xalı yan-yana salınanda məscid-məqbərənin döşəməsi tam örtülərmiş. Deməli, bu cür məşhur və çox nüfuzlu dini tikilinin döşəməsini qurama örtük yox, bir-birini tamamlayan iki xalı bəzəyə bilərmiş. Odur ki, buranı iki xalının bəzəməsi daha inandırıcıdır...

Hazırda Tehrandakı Xalça muzeyini bəzəyən eyni çeşnili xalı isə yuxarıda adları çəkilən iki nümunədən daha əvvəl - 1505-ci ildə ərsəyə gətirilmişdir. Eyni naxış örtüyünə malik olan bu xalıların bilavasitə Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə, yəni, 1505-ci ildən başlayaraq mövcudluğu göstərir ki, klassik Ləçək-türünc kompozisiyalı bu toxuculuq nümunəsi zamanında ölkədə geniş yayılıbmış. Ecazkar çeşniyə malik olan belə xalıların ikisinin sonda ö dövr üçün çox əhəmiyyətli sayılan Şeyx Səfi məscid-məqbərəsinə yol tapması da, heç şübhəsiz, bu kompozisiyanın əhali arasında geniş rəğbət qazanmasının göstəricisidir. Yeri gəlmişkən, deyək ki, bu çeşniyə maraq göstərənlərin çoxluğunu nəzərə alan xalça istehsalçıları elə XVI əsrdə yaşayış evlərində istifadə etmək üçün onun kiçik variantlarını da hazırlamışdılar. Ötən əsrin 80-ci illərinin sonlarında Hindistandan Bakıya gətirilmiş bir dekorativ-tətbiqi sənət sərgisinin ekspozisiyasına həmin kiçikölçülü xalçalardan biri daxil edilmişdi...

P.S. Müstəqillik illərində Bakıda Azər-İlmə şirkəti tərəfindən Şeyx Səfinin kiçik variantı toxunmuş və hazırda Azərbaycan Xalça Muzeyində nümayiş olunur.

Ziyadxan Əliyev

Əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru

 

Mədəniyyət.- 2016.- 9 dekabr.- S.11.