Həyat həqiqətləri ustadı

 

Sovetizmin yalan-plan çağlarında Yalan həyatımızın bəzəyidir yazmış Sabit Rəhman

 

Ömrü boyu heç bir ümum-ictimai işdən qıraqda qalmamağa çalışmış bu sənətkar həm də olduqca məhsuldar, təəccüb doğuracaq qədər universal, qibtə ediləcək dərəcədə səmimi idi. Məsələn, bu görkəmli ədib neçə-neçə tələbə ilə də dostluq edib. Bu xisləti-dram adam həddən ziyadə, dövrünün ən baş istehsal-iqtisadi terminlərindən olan plan və öhdəlikdən artıq realist idi. Misalçün, müqtədir qələmilə saysız-hesabsız üzlər açmış bu ustad xatirələr ilə öz çöl üzünə də toxunub: Hər səhər güzgüdən mənə... filan-filan-filan (eksklüzivi-kursiv mənimdir - T.A.) görünüşlü bir adam baxır...

 

Bu adam kim?..

 

Öncə şəxsi plandan - tərcümeyi-halında pasportlaşmışlardan başlayaq: 1910-cu il sentyabrın 23-də Nuxada (təbii ki, indiki Şəkidə) doğulan, 1943-cü ildə Əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülən, adı Şəki Dram Teatrına, oradapaytaxtda küçələrə verilən, məşhur nəğməkar Eminin atası və 1970-ci ildə Bakıda vəfat edib, Fəxri xiyabanda uyuyan böyük Azərbaycan ədibi.

Bəs ümumən kim?..

Ədəbi fəaliyyətə 1926-1927-ci illərdə Molla Nəsrəddin jurnalında dərc etdirdiyi felyetonlarla başlayan bu sənətkar az keçmiş bədii-xarakterial ümumazərbaycan obrazının yaradıcılarından, milli komediya xəzinəmizin banilərindən hesab edildi. Bu məqamda onun müəllifi olduğu - dünyaca məşhur Arşın mal alan, O olmasın, bu olsun, Əhməd haradadır?, Ulduz filmlərinin ssenarilərinin, librettosunu qələmə aldığı Yeddi gözəl baletinin, böyük sənətkarlıqla yazdığı Şirin bülbül, Mir Qasımın macəraları, Mirzəkələntər, Xəyalplov, Nikolay taxtdan düşdü kimi hekayələrinin, Vəfasız, Son faciə povestlərinin, Toy, Xoşbəxtlər, Əliqulu evlənir və s. pyeslərinin adlarını çəkməmək olmaz.

Azərbaycan ədəbiyyatının böyük bir dövrünün formalaşmasında ciddi rolu olan S.Rəhman qırx illik yaradıcılığı ərzində onlarla hekayə, xeyli sayda felyeton, şeir, komediya, povest, roman, kinossenari, musiqili komediya, librettos. janrlarda yazmaqla bahəm, həm də satirik, lirik, lirik-satirik komediyaları ilə Azərbaycan dramaturgiyası tarixində müəyyən dərəcədə dinc yol gəlmiş satirayumoru, ədəbi-bədii gülüşü xeyli nadincləşdirmiş, onların ictimai təsir dozasını ədəbi əndazələr səviyyəsində çatdırmağa nail olmuşdur.

Bakı Ali Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) filologiya fakültəsində oxuduğu vaxtdan başlayaraq bir sıra qəzet və jurnallarda (Molla Nəsrəddin, Kommunist, Gənc işçi, Yeni yol, Dağıstan füqərası, Nuxa fəhləsi və s.) müxtəlif səpkili məqalə, şeir, felyetonlarla çıxış edir. 1932-ci ildə çap etdirdiyi Şirin bülbül və "Pozğun" kitabları ədəbi mühitdə maraqla qarşılanır. Bundan ruhlanaraq qələmə aldığı Vəfasız povesti isə ədəbi tənqidin çox sərt reaksiyası ilə üzləşir və hətta müəllif Bakını tərk etməyə məcbur olur. Bu məcburiyyət onu doğulduğu rayondakı Maşın-traktor stansiyasında işləməyə, kənd həyatını (sonralar qələmə alacağı Əliqulu, Kərəmov kimi tipologiyaları) öyrənməyə aparır və o, yalnız Azərbaycan sovet yazıçılarının I qurultayında iştirak etməsi barədə teleqram aldıqdan sonra Bakıya qayıdır.

Teatrlarda bədii hissə müdiri kimi çalışması onu teatr aləminə, iki il Moskvada ssenari kursunda təhsil alması kino sənətinə bağlayır. Toy və Xoşbəxtlər komediyalarının uğuru bu sənətkara, belə demək mümkünsə, səhnədəndüşməz dramaturq taleyi də bəxş edir; 1945-1970-ci illər ərzində qələmə aldığı əlliyədək maraqlı əsər içərisində Aşnalar, Aydınlıq, Nişanlı qız, Əliqulu evlənir, Yalan, Dirilər, Hicran kimi ümumovqat dolu səhnə nümunələrilə milli komediya poetikamıza özünəməxsus yenilik və zənginlik gətirmiş olur.

S.Rəhman əcnəbi tənqidçi və oxucuların da qiymətləndirdiyi sənətkarlarımızdan olub. Toy komediyasını oxuyub heyrətlənən A.Qlebov yazır: S.Rəhmanın komediyalarında gənc Şekspir komediyalarını xatırladan dipdiri bir ruh, coşqun bir nikbinlik var.

Bu bənzərsiz yazıçı hekayə, povest və romanlarında (Nina, Böyük günlər) nə qədər idillik, ədəbi-bədii, hissi-duyğusaldırsa, komediyalarında bir o qədər həyati, aktiv-substantivdir. O hər bir satirik-yumoristik situasiyanı mümkünlüyün son mərhələsinə çatdırmağa çalışmaqla yanaşı, səhnə arsenalına məxsus müxtəlif bədii jest, təbəssüm, gülüş, rişxənd, qaş-göz... kimi klassik elementlərlə sinxronlaşdırdığı söz ilə onların alındığı məkanın, deməli, teatr səhnəsilə həyat səhnəsi arasında özünəməxsus duallığa da nail olurdu. Məsələn, müəllifin Yalan komediyasında personajlardan biri müdirin yenə yalan? replikasına Yalan həyatımızın bəzəyidir! deyə cavab verir.

Yuxarıda toxunduğumuz kimi, yaradıcılığa böyük Molla Nəsrəddin erasının ikinci onilliyində (16 yaşındaykən C.Məmmədquluzadə ilə görüş-tanışlıqdan bir il sonra) felyetonla başlayan, xatirələrində: Mən Molla Nəsrəddinə, əsasən, Şeyx Samit imzasıyla yazırdım, göndərdiyim felyetonlar bir kəlməsi dəyişilmədən çap olunurdu kimi qeydləri olan S.Rəhmanın sonrakı uğurlu ədəbi səviyyəyə çatması təbii idi. Bu səviyyəni neçə illərdi maraqla oxuduğumuz əsərləri, sevə-sevə seyrlədiyimiz kino-ssenariləri, bəzən uğuna-uğuna tamaşa etdiyimiz komediyaları ilə bahəm, neçələrindən biri olan akademik M.Arifin qənaəti də qiymətləndirmədə: S.Rəhman yaradıcılığında bir tərəfdən C.Məmmədquluzadə, o biri tərəfdən Ə.Haqverdiyev fəhmliyi və kinayəsi çağlayır.

Müəllifin 60-70 il bundan öncələr qələmə aldığı, lakin ən müasir oxucu və tamaşaçıların da xeyli yaxından bələd olduğu əliqulular, kərəmovlar öz təsir və təfsir güclərini bu gün də saxlayırlar. Lakin, zənnimizcə, onun Yalan komediyasının konflikti daha dərin fəlsəfi kökləri hədəfləməkdədir. Nədən ki, insanlar öz universal imiclərini dəyişir, yalanlar, ictimai-sosial tərkibli qəbahətlər isə, formaca müəyyən deformasiyalara uğrasalar da, məzmun-mahiyyətcə öz kökənliklərini saxlayırlar.

Yazımı başa vurmaq istədiyim bu macalda böyük ədibimizin öz xatirələrində toxunduğu güzgü məsələsi xəyalımda yenidən canlandı və fikrimdə belə bir qənaət alındı: Sabit Rəhman əfəndi Azərbaycan dünyamızı müsbətli-mənfili əks etdirən canlı bədənnüma aynası olaraq yaşayacaq...

 

Tahir Abbaslı

 

Mədəniyyət.- 2016.- 21 sentyabr.- S.15.