Ədəbiyyatımızın təkrarsız siması

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, böyük dramaturq, nasir, publisistteatr təşkilatçısı, tanınmış ictimai xadim Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev zəngin yaradıcılığı ilə ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizdə mühüm yer tutur.

 

XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi-mədəni və ictimai fikrində silinməz iz qoyan ədibin bu il dövlət başçısının sərəncamı ilə 150 illik yubileyi qeyd olunur.

 

Əbdürrəhim bəy Əsəd bəy oğlu Haqverdiyev 1870-ci il mayın 17-də Azərbaycanın Şuşa şəhəri yaxınlığındakı Ağbulaq kəndində anadan olub. Üç yaşında qəza idarəsində katib işləyən atası vəfat edib, əmisi Əbdülkərim bəyin himayəsində qalıb. İbtidai təhsilini Şuşada Yusif bəyin yay məktəbində alıb, sonra Şuşa realnı məktəbində (realnı məktəb, almanca realschule XVIII əsrdən Almaniyada və digər Avropa ölkələrində, XIX əsrdən çar Rusiyasında təsis edilən ortanatamam orta təhsil müəssisələri red.) oxuyub. Tiflis realnı məktəbini bitirəndən sonra 18911899-cu illərdə Peterburq Yol Mühəndisləri İnstitutunda təhsil alıb. Tələbəlik dövründə həmçinin bu təhsil ocağının Şərq fakültəsinin azad dinləyicisi olub.

 

Ptrburq ədəbi həyatının, tz-tz Alksandrinsk tatrında baxdığı tamaşaların təsiri ilə Əbdürrəhim bəydə sənətə, tatra lan həvəs daha da artır. İlk əsərləri lan Yyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini (1892) və Dağılan tifaq (1896) pyeslərini Ptrburqda qələmə alır.

 

Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev 1899-cu ildə Şuşaya qayıdır. Burada xalq yaradıcılığı nümunələrini tplayır. Ədib Bəxtsiz cavan pysini də 1900-cü ildə Şuşada yazır və əsər həmin il tamaşaya qyulur. 1901-ci ildə Haqvrdiyv Şuşadan Bakıya gəlir və burada Pəri cadu pysini tamamlayır.

 

Bakı mühiti yazıçının inkişafı üçün gniş imkanlar yaradır, , burada H.Zərdabi, N.Vəzirv, N.Nərimanv, C.Zynalv, H.Ərəblinski kimi dövrün qabaqcıl ziyalıları ilə tanış lur, nlarla birgə işləyir, tatr üçün rprtuar hazırlayır, rjissrluq dir, dərs dyir. Bu dövrdə Haqvrdiyv rjissru lduğu, bədii rəhbərlik tdiyi Hacı Qara, Vəziri-xani-Lənkəran, Müfəttiş, tll, Qaçaqlar, Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük, Adı var, özü yx, Dağılan tifaq, Bəxtsiz cavanbaşqa tamaşalarda, hər şydən əvvəl, idyanın təhrif lunmamasına, aktyr yunundakı təbiiliyə daha çox fikir vrirdi. O, həmçinin 1908-ci ildə Üzyir Hacıbəylinin Lyli və Məcnun prasının səhnəyə qoyulmasında mühüm rol oynamış, həm də tamaşada dirijr kimi çıxış tmişdi.

 

Ə.Haqvrdiyv 1904-cü ildə Şuşa Şəhər Dumasına üzv sçildiyi üçün ynidən raya qayıdır. 1905-ci il inqilabından snra Rusiya Dövlət Dumasına Gəncə qubrniyası üzrə nümayəndə sçilirPtrburqa gedir. Ağa Məhəmməd şah Qacar faciəsini yazmaq üçün dövlət kitabxanasında çalışır. 1907-ci ildə yazıçı ynə həmin pyesə aid əlavə məlumat tplamaq üçün İrana səyahət dir. Faciə ilk dəfə 1907-ci ildə Bakıda səhnəyə qyulurböyük maraqla qarşılanır.

 

1906-cı ildə Molla Nəsrəddin jurnalı nəşrə başlayır və Haqverdiyev dərgidə davamlı çıxış edir. Burada Cyranəli, Xrtdan, Həkimi-nuni-səğir, Lağlağı, Mzalan, Süpürgəsaqqal və başqa imzalarla hkayə, flytnpublisist məqalələr çap tdirir. Müəllif Cəhənnəm məktubları, Mzalan bəyin səyahətnaməsi, Marallarım adlı əsərləri ilə Mlla Nəsrəddin jurnalının fəal yazarlarından biri kimi tanınır.

 

Haqvrdiyv Nicat cəmiyyətində və Kür-Araz gəmiçiliyində işlədiyi müddətdə vəzifəsi ilə əlaqədar laraq bir sıra şəhərlərdə olur. 1910-cu ildə Həştərxanda N.Nərimanvla bərabər şəhərin ictimai-mədəni həyatında fəal iştirak edir. 1911-ci ildə vəzifəsindən azad dilən ədib Ağdama köçür. Bş il rada yaşadığı müddətdə bədii yaradıcılığını davam tdirir. Mlla Nəsrəddin jurnalı ilə əməkdaşlığını davam etdirir, həm də bu dərginin redaktoru olur.

 

1916-cı ildə Tiflisdə Şəhərlər ittifaqının Qafqaz şöbəsinin əxbarı adlı rus dilində çap lunan aylıq məcmuənin müdiri təyin lunur və Tiflisə gdir. 1917-ci il fvral inqilabından snra Haqvrdiyv Brçalı qəzasına müvəkkil təyin edilir.

 

1920-ci ildən görkəmli qələm sahibinin ədəbi və ictimai fəaliyyətinin yni dövrü başlanır. , incəsənət şöbəsinin müdiri vəzifəsini aparmaqla yanaşı, dövlət tatrlarında müfəttiş vəzifəsində də çalışır. 1921-ci ildən 1931-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Univrsittində (indiki BDU) ədəbiyyatdan mühazirələr xuyur. O, müəllimlik tməklə bərabər, Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin sədr müavini və sədri işləyir. Elmi axtarışlar da aparan ədib 1924-cü ildə Rusiya lmlər Akadmiyasının Ölkəşünaslıq bürsuna müxbir üzv sçilir.

 

Ə.Haqvrdiyv rusAvrpa ədəbiyyatından maraqlı tərcümələr də edib. nun M.Qrkidən tərcümə tdiyi əsərlər İzrgil qarı və qyri hkayələr (1928) və Çxvdan çevirdiyi nvllalar Dəhşətli gcə (1928) adlı kitablarda tplanıb. Ədib həmçinin V.Şkspirin Hamlt, F.Şillrin Qaçaqlar, Vltrin Sultan sman, E.Zlyanın Qazmaçılar, H.Andrsnin Bülbül, Şahın təzə libası və s. əsərləri dilimizə tərcümə dib.

 

1927-ci ildə Haqvrdiyvin ədəbi-ictimai fəaliyyətinin 35 illik yubilyi kçirilir. 1928-ci ildə ona Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı vrilir. Görkəmli ədib 1933-cü il dkabrın 11-də Bakıda vəfat dib, Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

 

***

 

Azərbaycan klassik ralist dramaturgiyasının ən dəyərli nümunələrindən sayılan və Haqvrdiyvə dramaturq şöhrəti qazandıran Dağılan tifaq faciənin yaranmasında ədibin hələ Şuşada ikən, içərisində dlaşdığı mühiti ətraflı müşahidə tməsi böyük rl ynamışdı. Pysdə müəllif Nəcəf bəy və nun ymək və içmək dstu lan bəylərin nüfuzlarının azaldığını, fəaliyyətlərinin gt-gdə zəiflədiyini, mübarizə mydanından sıxışdırılıb çıxarıldıqlarını göstərib. Dramaturq bir tərəfdən mülkədarlığı tənqid dirsə, ikinci tərəfdən, əsərin snunda nların fəlakətli həyatına xucuda təəssüf hissi yadır.

 

Ədibin qismən öz həyatını təsvir tdiyi Bəxtsiz cavan pysi 1900-cü ildə Şuşada qələmə alınıb. Müəllif əsərdə gənc Fərhadı özünə bənzətməyə çalışıb. Yazıçının öz təcrübəsi zaman dmkratik ruhlu Fərhad kimi cavanlar üçün tipik hal idi. Faciədəki gənc maarifçi Fərhad surəti ilə əlaqədar lan və həll dilən məsələlər öz dövrü üçün səciyyəvidir. Burada mübarizə atalarğullar arasında gdir. Atalar Hacı Səməd ağalar köhnə mülkədar həyatının, dar dünyagörüşün, kütləşmiş şüurhissin müdafiəçiləridirlərsə, ğullar Fərhadlar Orta əsr ənənələrinə dözə bilməyən, mürtəc və mühafizəkar atalara qarşı mütərəqqi fikirlər irəli sürən, lmmaarifi təbliğ dən, xalqın dərdinə şərik lan açıqfikirli gənclərdir.

 

Mövzusu xalq yaradıcılığından alınmış Pəri cadu pysində müəllif diqqəti əsasən ailə-məişət məsələlərinə yönəldir. Ral ailə münasibətlərinin, məişət səhnələrinin üstünlük təşkil tdiyi bu əsərdə simvlizm təsirləri, xəyali surətlər, səhnələr də vardır. Ədib özü dyirdi ki, Pəri cadunu simvlizmin təsiri ilə qələmə alıb. Yazıçı qarşısına qyduğu məsələni daxili təkamül məsələsinə bağlayır, yxsul insanların da xşbəxt həyata nail lmasını nların zəhməti ilə əlaqələndirir.

 

Haqvrdiyvin Ağa Məhəmməd şah Qacar, Köhnə dudman, Kimdir müqəssir? və digər pyesləri də Azərbaycan dramaturgiyasının dəyərli nümunələrindəndir. Ədibin pyesləri bu gün də teatrlarımızın repertuarında yer alır.

 

***

 

Ə.Haqvrdiyv Azərbaycan nəsrində özünəməxsus dəst-xətti olan yazıçılardandır. Yığcam təsvir və surətlərin rallığı, təbiiliyi, dilin ynaqlığı onun hkayələrinin əsas xüsusiyyətləridir. Ədibin bir nçə hkayəsinin məzmun və süjti nağıl və lətifələrdən alınıb. Syidlər cağı, Pir, Şəbih, Dəccəlabad kimi hkayələrində nağıl və lətifələrdən bacarıqla istifadə dilib.

 

Xortdanın cəhənnəm məktubları povesti yazıçının ən irihəcmli nəsr əsəri hesab edilir. Müəllif həyatda görüb müşahidə etdiyi mənfi tipləri cəhənnəm adlanan məkanda cəmləşdirərək ideyamövzu baxımından zəngin bir əsər yaratmağa nail olub.

 

Haqverdiyevin Marallarım sərlövhəsi ilə çap tdirdiyi hkayələr Cəhənnəm məktublarını tamamlayır. Marallarım kimlərdir? Ədib özü bu suala bcavab vrir: Şükür lsun Allaha, Yr üzündə mənim marallarımın hsabı üç yüz milyna çatıb. Gdərsən İrana, Hindistana, Türküstana, Ərəbistana, Buxaraya, Əfqanıstana, İrəvana, Naxçıvana, Qarabağa, Lənkərana, Salyana, Bakıya, Batuma, Dərbəndə, Dağıstana... hər yr mənim marallarımla dludur. Gözəl marallarım, qtur, bitli marallarım, başları qapazlı marallarım, üzləri tüpürcəkli marallarım.

 

Bu silsilədə hkayələr mövzuca müxtəlifdir. Hkayələrin bir qismində çar hakimiyyəti dövründə yaşayan satqın, yaltaq, ikiüzlü bəylər, xanlar, hacılar, tacirlər və məmurların (dabaşının hkayəsi, Çşmək, Mirzə Səfər, Pristavğru, İt yunu, Diş ağrısı, Qabans.) acgözlüyü tənqid dilir.

 

Ədib məşhur Mirzə Səfər hkayəsində açıqgözlü, namuslu bir ziyalı obrazı yaradıb. Mirzə Səfər idarədə katib vəzifəsində çalışır. Yuxarı təbəqə işçilərinin çxu rüşvətlə baş girələdikləri halda, o, insanı başıaşağı dən bu çirkin əmələ nifrət dir.

 

Tarzən Cavad (Qca tarzən) və Mirzə Hüsyn (Krğlu) də öz səciyyələri tibarilə Mirzə Səfəri xatırladırlar. nlar da yaltaqlıq nə lduğunu bilmirlər. Tarzən Cavad özünün və sənətinin ölmədiyini, yni nəsil simasında ynidən həyata qayıtdığını gördükdə svinir.

 

Ümumiyyətlə, ədibin realist nəsri hələ keçən əsrin əvvəllərində böyük şöhrət qazanmışdı. Onun əvvəlcə Molla Nəsrəddin jurnalının səhifələrində, sonra dəfələrlə kitab halında nəşr olunub yayılan kiçik həcmli, ictimai məzmunlu, yumorist hekayələri illər boyu maraqla oxunub, köhnə dünyaya, puç adətlərə nifrət oyadıb. Ədibin bədii nəsrində müasirlərinin çoxundan fərqlənən üstün və məziyyətli cəhətlər çoxdur. Onun əsl qəhrəmanları şahlar, şahzadələr, vəzifə sahibləri yox, məhz sıravi, sadə adamlar, həyatın dibində çalışıb çapalayan, istismar, dini mövhumat məngənəsində əzilən adamlardır.

 

***

 

Ə.Haqverdiyevin əsərləri ilk dəfə toplu halında 1936-1941-ci illərdə professor Mir Cəlalın müqəddimə, tərtib və ya redaktəsi ilə nəşr olunub. Onun əsərləri ideya-bədii məziyyətləri ilə bu günöz aktuallığını qoruyub saxlayır.

 

Bu il Ə.Haqverdiyevin 150 illik yubileyi ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda müxtəlif tədbirlərlə qeyd olunacaq, çoxcəhətli fəaliyyətinə və bənzərsiz yaradıcılığına diqqət artacaq. Böyük yazıçı-dramaturqun yubileyi eyni zamanda UNESCO səviyyəsində qeyd ediləcək. Beynəlxalq Türk Akademiyası da ədibin 150 illiyini yubileylər siyahısına daxil edib.

 

Aynurə ƏLİYEVA

 

Mədəniyyət.- 2020.- 15 may.- S.1;6.