AZAL J2-8243 reysi –
beynəlxalq ədalət üçün həqiqət
anı
2025-ci ilin yanvarında AZAL-a məxsus J2-8243 reysinin faciəsi təkcə Azərbaycanın mülki
aviasiya tarixində ən ağır hadisələrdən biri kimi yox, həm
də beynəlxalq aviasiya və regional təhlükəsizlik arxitekturasının
necə aşındığını
açıq şəkildə
göstərən dönüş
nöqtəsi kimi
yadda qaldı. Adətən
aviaqəzalar texniki nasazlıq və ya insan faktoru
ilə izah olunur. Xəzər üzərində baş verən bu hadisə
isə daha dərin, sistemli problemi üzə çıxardı - postsovet
məkanında hava məkanının idarə
olunmasında hərbi
və mülki məntiqin təhlükəli
şəkildə bir-birinə
qarışmasını.
Son illərdə Şərqi
Avropa, Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzərindəki hava məkanı səssiz-sədasız militarizasiya
prosesindən keçir.
Ukrayna müharibəsi,
pilotsuz uçuş aparatlarının kütləvi
tətbiqi və hava hərəkətinə
nəzarətdə məsuliyyətin
parçalanması bu
prosesi daha da sürətləndirib. Məhz
bu kontekstdə J2-8243 reysinin faciəsi rəsmi silahlı münaqişə olmayan şəraitdə hava hücumundan müdafiə
sistemlərinin fəaliyyəti
nəticəsində mülki
təyyarənin məhv
edildiyi ilk iri miqyaslı hadisə kimi çıxış edir və beynəlxalq
hüquqla ICAO praktikasında
misilsiz presedent yaradır.
Embraer 190
təyyarəsinin Xəzər
akvatoriyası üzərində
qəzaya uğramasından
sonra böhran açıq siyasi-hüquqi
müstəviyə keçdi
və Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan arasında münasibətlərə birbaşa
təsir göstərməyə
başladı. Bakı
bir tərəfdən
hüquqi baxımdan ədalətin bərpasını
tələb etməli,
digər tərəfdən
isə regionda sabitliyin qorunması zərurəti arasında incə balans axtarışına məcbur
oldu. Moskva müzakirəni
"texniki təsadüf"
çərçivəsinə salaraq nəticələri
minimuma endirməyə
çalışdı. Qazaxıstan
isə istintaq aparan dövlət kimi iki təzyiq
arasında qaldı - müttəfiqlik loyallığı
və Çikaqo Konvensiyasından irəli gələn beynəlxalq-hüquqi
öhdəliklər arasında.
Bu şəraitdə J2-8243 faciəsi
regionda təhlükəsizlik
arxitekturasının transformasiyasının
indikatoruna çevrildi.
Burada beynəlxalq hüquq getdikcə
universal tənzimləyici rolunu
itirir, yerini siyasi güc və ведомствo özbaşınalığı məntiqinə verir.
Texniki və hüquqi rekonstruksiya: məsuliyyətin
strukturu
1. Hadisənin mahiyyəti və hüquqi təsnifatı
İlkin
istintaq materialları göstərdi ki, Embraer 190 texniki
cəhətdən tam saz
vəziyyətdə olub,
Baku-Aktau-Atırau-Kostanay marşrutu
üzrə təsdiqlənmiş
hava dəhlizi ilə hərəkət edib, trayektoriyadan yayınmayıb və heç bir hava sərhədini pozmayıb. Təyyarə ilə əlaqə Rusiya Federasiyasının Cənub Hərbi Dairəsinin radiolokasiya nəzarət zonasına daxil olduqdan təxminən üç
dəqiqə sonra, 9 min
metr yüksəklikdə
itib. Qalıqların üzərindəki zədələrin
forması və xarakteri açıq şəkildə xarici zərbə təsirini göstərir və bu zədələr zenit raketlərinin qəlpəli-partlayıcı döyüş
başlıqları üçün
tipikdir.
2025-ci ilin iyununda Beynəlxalq
Aviasiya Araşdırmaları
Bürosunun texniki ekspertizası məhv edici elementlərin "Pantsir-S" HHM sistemlərində
istifadə olunan sursatlarla uyğun gəldiyini təsdiqlədi.
Bu nəticələr Rusiya
tərəfinin heç
bir rəsmi qurumu tərəfindən təkzib edilmədi ki, bu da dolayısı ilə ekspertiza qənaətlərinin etibarlılığını
gücləndirir.
Çikaqo Konvensiyasının 13-cü Əlavəsinə əsasən,
bu cür hadisələr mülki hava gəmisinə qarşı silah tətbiqi kimi qiymətləndirilməlidir və
bu, sülh dövründə belə
hərəkətləri qadağan
edən 3 bis maddəsinin
birbaşa predmetidir.
2. Çikaqo Konvensiyası üzrə öhdəliklərin
pozulması
Rusiya tərəfindən Çikaqo
Konvensiyasının prinsiplərinin
pozulması sistemli xarakter daşıyır:
- regionda HHM vasitələrinin
fəaliyyəti ilə
bağlı NOTAM xəbərdarlığının
verilməməsi
- mülki və hərbi hava trafiki arasında təhlükəsiz ayrılmanın
təmin edilməməsi
- hədəfin vizual identifikasiyası aparılmadan
silah tətbiqi
- sonradan məlumatların gizlədilməsi, radar məlumatlarının
və operator danışıqlarının
təqdim edilməsindən
imtina
Beləliklə, hadisə dövlət
tərəfindən beynəlxalq-hüquqa
zidd əməl tərkibi yaradır və mülki şəxslərin həyatının
qorunmasını prioritet
kimi təsbit edən jus cogens normalarının
pozulması ilə müşayiət olunur.
Rusiyanın reaksiyasının təkamülü:
inkar mərhələsindən
"texniki təsadüf"ə
1. İnkar mərhələsi
Moskvanın ilkin reaksiyası
MH17 işi üzrə
tanış ssenarini xatırlatdı: informasiya
məkanının doldurulması,
alternativ versiyaların
irəli sürülməsi
və raket zərbəsi faktının
inkarı. Əsas arqument - "təyyarənin
texniki nasazlığı"
- obyektiv nəzarət
məlumatları və
radar izləri ilə açıq ziddiyyət təşkil edirdi.
2. "Faciəli təsadüf"
formulu
Yalnız
təkzibedilməz sübutların,
o cümlədən məhv
edici elementlərin fraqmentlərinin və
radar məlumatlarının ortaya çıxmasından
sonra Rusiya rəhbərliyi 2025-ci ilin
oktyabrında Düşənbədə
keçirilən sammitdə
baş verənləri
"təsadüf" kimi
tanıdı və bunu Ukrayna pilotsuz
aparatlarının hücumunun
dəf edilməsi zamanı HHM sistemində yaranmış texniki nasazlıqla izah etdi.
Bu formulun hüquqi mənası böyükdür:
bir tərəfdən
dövlət məsuliyyəti
faktını qeydə
alır, digər tərəfdən isə günahı qəsdən
törədilmiş beynəlxalq
hüquq pozuntusu kateqoriyasından fors-major sahəsinə keçirməyə
cəhd edir və hüquqi nəticələri yüngülləşdirməyə
çalışır.
3. Reparasiyaların sığorta
ödənişləri ilə
əvəzlənməsi cəhdi
Dövlət məsuliyyətinin tanınması
əvəzinə Rusiya
"AlfaStraxovaniye" sığorta
şirkətinin ödəmələrini
"məsələnin həlli"
kimi təqdim etdi. Halbuki beynəlxalq
hüquq baxımından
sığorta ödənişləri
dövlət reparasiyalarını
əvəz edə bilməz. Çünki:
- sığorta xüsusi mülki-hüquqi mexanizmdir
- ödənişlər beynəlxalq
öhdəlikdən yox,
müqavilə münasibətlərindən
irəli gəlir
- bu ödənişlər mənəvi zərəri,
satisfaksiyanı və
suverenliyin pozulmasının
tanınmasını əhatə
etmir
Bu yanaşma mahiyyət etibarilə məsuliyyətin
hüquqi substitusiyasıdır
və beynəlxalq hüquq normalarından yayınmaq məqsədi daşıyır.
Beynəlxalq-hüquqi təsnifat və institusional mexanizmlər
1. Hadisənin hüquqi mahiyyəti
J2-8243 reysi ilə bağlı insident BMT Beynəlxalq Hüquq Komissiyasının 2001-ci ildə
qəbul etdiyi "Dövlətlərin beynəlxalq-hüquqa
zidd əməllərə
görə məsuliyyəti
haqqında Maddələr"də
təsbit olunmuş anlayışa tam uyğun
gəlir. Bu sənəd
adət hüququnun kodifikasiyası kimi qəbul olunur və fundamental prinsipi təsdiqləyir: dövlətə
aid edilən və onun beynəlxalq öhdəliklərini pozan
istənilən hərəkət
və ya hərəkətsizlik dövlət
məsuliyyəti yaradır.
Həmin
Maddələrin 2-ci bəndinə
əsasən, beynəlxalq-hüquqa
zidd əməl iki elementin mövcudluğu
ilə formalaşır:
Dövlətə aid edilən hərəkət və ya hərəkətsizlik
Həmin
dövlətin beynəlxalq
öhdəliyinin pozulması
Bu iş üzrə hər iki element mövcuddur.
- Rusiya Silahlı Qüvvələrinin nəzarətində
olan HHM sistemi tərəfindən silah tətbiqi dövlət fəaliyyəti ilə birbaşa bağlıdır
və tam şəkildə
dövlətə aid edilir.
- Çikaqo Konvensiyasının
3 bis maddəsində təsbit
olunmuş, mülki hava gəmilərinə qarşı güc tətbiqini qadağan edən imperativ normanın pozulması birbaşa beynəlxalq öhdəliyin, üstəlik
jus cogens xarakterli normanın
pozulmasıdır.
Beləliklə, bu insidentin
"xüsusi hadisə",
"texniki səhv"
və ya "hərbi təsadüf"
kimi şərh edilməsi hüquqi baxımdan mümkünsüzdür.
Beynəlxalq hüququn
prizmasından baxdıqda,
söhbət sülh dövründə törədilmiş,
mülki şəxslərin
müdafiəsi və
beynəlxalq hava əlaqələrinə müdaxilə
etməmək prinsipini
pozan dövlət səviyyəli hüquqazidd
əməldən gedir.
2. Çikaqo Konvensiyasının
3 bis maddəsinin tətbiq
oluna bilməsi
3 bis maddəsi 1983-cü ildə
Cənubi Koreyaya məxsus KAL007 reysi ilə bağlı insidentdən sonra qəbul edilib və açıq, imperativ xarakter daşıyır. Maddənin
əsas məqsədi
ondan ibarətdir ki, dövlət suverenliyi heç bir halda mülki hava gəmilərinə qarşı güc tətbiqinə bəraət
qazandıra bilməz.
Normanın məzmunu belədir:
Dövlətlər mülki hava gəmilərinə qarşı
silah tətbiqindən
çəkinməyi öhdələrinə
götürür və
hava məkanının
pozulması halında
güc tətbiqinə
keçməzdən əvvəl
hədəfin kimliyinin
müəyyən edilməsi
və ekipajla əlaqə yaradılması
üçün bütün
mövcud vasitələrdən
istifadə etməlidirlər.
Bu normadan irəli gələn əsas hüquqi nəticələr
aydındır:
- Normanın imperativ xarakteri istənilən istisnanı istisna edir, fövqəladə vəziyyətlər, hərbi
əməliyyatlar və
ya antiterror tədbirləri
də daxil olmaqla
- İnsan həyatının
prioritetliyi mütləq
dəyərdir və siyasi yaxud hərbi
mülahizələrə tabe
edilə bilməz
- Dövlət pilotsuz aparatların hücumunu və ya digər
təhlükələri dəf
etsə belə, mülki və hərbi hədəfləri
dəqiq ayırd etməyə borcludur, ən kiçik şübhə yarandıqda
isə silah tətbiqindən imtina etməlidir
Rusiyanın "qəsdsiz hərəkət"
arqumenti yalnız reparasiyaların forması
və həcminə təsir göstərə
bilər, lakin beynəlxalq-hüquqi məsuliyyət
faktını aradan qaldırmır. BMT Beynəlxalq
Hüquq Komissiyasının
Maddələrinin 31-ci bəndinə
əsasən, dövlət
hüquqazidd əməl
nəticəsində yaranmış
fəsadları aradan qaldırmağa borcludur və bu, aşağıdakıları
əhatə edir:
- restitusiya, yəni pozuntu baş verməzdən əvvəl
mövcud olan vəziyyətin mümkün
qədər bərpası
- kompensasiya, yəni dəymiş maddi ziyanın pul formasında ödənilməsi
- satisfaksiya, yəni günahın açıq
tanınması, təəssüf
və ya üzr ifadə olunması
3. Yurisdiksiya mexanizmləri
Azərbaycanın Rusiya Federasiyasına
qarşı hüquqi
prosedurları başlatmaq
üçün bir neçə legitim və beynəlxalq səviyyədə
tanınmış mexanizmi
mövcuddur.
a. ICAO Şurası və BMT Beynəlxalq Məhkəməsi
Çikaqo Konvensiyasının 84-cü maddəsinə əsasən,
Konvensiyanın şərhi
və ya tətbiqi ilə bağlı dövlətlərarası
mübahisələr ICAO Şurasına
çıxarıla bilər.
Əgər Şuranın qərarı
tərəfləri qane
etməzsə, məsələ
BMT Beynəlxalq Məhkəməsinə
daşına bilər.
Bunun üçün ayrıca
razılıq tələb
olunmur, çünki yurisdiksiya hər iki dövlətin Konvensiyada üzvlüyündən
irəli gəlir.
Bu mexanizm 3 bis maddəsinin pozulması ilə bağlı mübahisəni
mövcud müqavilə
çərçivəsində rəsmiləşdirməyə imkan verir və
ad hoc tribunal yaratmadan hüquqi
yol açır. Daha əvvəl "Qatar Bahreynə qarşı"
işi üzrə
2018-ci ildə bu mexanizmin tətbiqi onun real və presedent xarakterini təsdiqləyib.
b. Mülki aviasiyanın təhlükəsizliyinə qarşı
qanunsuz aktlarla mübarizə haqqında Konvensiya (Monreal, 1971)
Konvensiya
ilkin olaraq terror aktlarına qarşı yönəlsə də, beynəlxalq praktika onun müddəalarının
dövlət orqanlarının
hərəkətlərinə də şamil edilə biləcəyini qəbul edir, əgər bu hərəkətlər bilərəkdən
və ya kobud səhlənkarlıq
nəticəsində mülki
aviasiya üçün
təhlükə yaradırsa.
Hədəfin etibarlı identifikasiyası
aparılmadan sərnişin
təyyarəsinin HHM sistemi
ilə vurulması mülki aviasiyanın təhlükəsizliyini pozan
"qanunsuz akt" kimi qiymətləndirilir.
Bu səbəbdən Azərbaycan
Rusiyanın Konvensiyanın
1-ci və 3-cü maddələrini
pozmasına görə
məsuliyyətə cəlb
olunmasını tələb
edə bilər. Həmin maddələr dövlətlərin belə
halların qarşısını
almaq öhdəliyini təsbit edir.
c. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi
Hadisə
Rusiya Federasiyasının
rəsmi ərazisindən
kənarda baş versə də, AİHM-in formalaşdırdığı praktika - Bankoviç, Al-Skeini, Gürcüstan Rusiyaya qarşı (II) və MH17 işləri - göstərir ki, dövlət
insanların ölümünə
səbəb olan əraziyə və ya texniki vasitələrə
effektiv nəzarət həyata keçirirsə,
ekstraterritorial yurisdiksiya
mümkündür.
Raketin Rusiyanın ərazisindən
və ya onun hərbi nəzarətində olan zonadan buraxılması Avropa Konvensiyasının
2-ci maddəsi, yəni
"yaşamaq hüququ"nun
pozulmasına görə
məsuliyyət üçün
hüquqi əsas yaradır.
Bu baxımdan, faciə qurbanları və onların yaxınları həm yaşamaq hüququnun birbaşa pozulmasına, həm də səmərəli istintaq aparılmamasına
görə Rusiya Federasiyasına qarşı
AİHM-ə müraciət edə bilərlər.
4. Günah elementi və məsuliyyətin xarakteri
Mövcud
faktların məcmusu
günah formasını
culpa lata, yəni cinayət məsuliyyətinə
yaxın kobud ehtiyatsızlıq kimi xarakterizə etməyə
əsas verir.
Transponderin aktiv olması, uçuşun təsdiqlənmiş
beynəlxalq dəhliz
üzrə həyata keçirilməsi və parametrlərin tipik mülki reys göstəricilərinə uyğunluğu
vicdanlı identifikasiya
səhvi ehtimalını
istisna edir.
Bu, Çikaqo Konvensiyasının
1-ci maddəsində və
Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 6-cı maddəsində
nəzərdə tutulan
dövlətin müsbət
öhdəliklərinin, yəni
zərərin qarşısını
almaq vəzifəsinin
yerinə yetirilməməsi
deməkdir.
Nəticə etibarilə, Rusiyanın
məsuliyyəti obyektiv
xarakter daşıyır,
günah elementi isə hüquqi qınağın dərəcəsini
daha da ağırlaşdırır
və beynəlxalq formatda açıq üzrxahlıq və ziyanın kompensasiyası tələbinin irəli sürülməsini gücləndirir.
J2-8243 reysi ilə bağlı insident mülki aviasiyanın və insan həyatının
müdafiəsinə yönəlmiş
imperativ beynəlxalq hüquq normalarını pozan dövlət səviyyəli beynəlxalq-hüquqa
zidd əməl kimi qiymətləndirilməlidir.
Çikaqo Konvensiyasından başlayaraq
AİHM presedentlərinə qədər uzanan hüquqi əsasların cəmi göstərir ki, Azərbaycan öz maraqlarını qorumaq və Rusiyanın məsuliyyət faktının
beynəlxalq səviyyədə
tanınmasına nail olmaq
üçün çoxpilləli
və möhkəm hüquqi arxitekturaya malikdir.
Presedentlərin müqayisəli təhlili
Mülki
təyyarələrin vurulması
ilə bağlı beynəlxalq insidentlərin
tarixi müasir siyasi-hüquqi salnamənin
ayrıca və son dərəcə həssas
bir fəslidir. Bu fəsildə dövlətlərin
faciələrdən sonrakı
davranışı təkcə
hüquqi mədəniyyət
fərqlərini deyil,
eyni zamanda strateji düşüncə
səviyyəsini, diplomatik
təcrübəni və
böhran idarəetmə
qabiliyyətini açıq
şəkildə nümayiş
etdirir. Son yarım əsrdə dövlət reaksiyalarının dörd
əsas modeli formalaşıb və hər biri həm
hüquqi, həm də imic baxımından
uzunmüddətli nəticələr
doğurub.
1. Tam inkar və dezinformasiya
- MH17 reysi nümunəsi
(Malayziya, 2014)
2014-cü
il 17 iyulda Donbass üzərində
Boeing-777-nin məhv edilməsi
hibrid müharibələr
və informasiya manipulyasiyaları dövrünün
simvoluna çevrildi. Rusiya faciənin ilk saatlarından etibarən
tam inkar taktikasını
seçdi və alternativ versiyalar istehsal etməyə başladı - Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin
guya iştirakı, təyyarənin "səhv
trayektoriya" ilə
uçması kimi iddialar informasiya məkanına buraxıldı.
Sonradan Niderlandın rəhbərliyi
ilə yaradılmış
Birgə İstintaq Qrupu qəti nəticəyə gəldi:
təyyarəni vuran
"Buk" raket kompleksi
Rusiya ərazisindən
gətirilib və RF Silahlı Qüvvələrinin
53-cü zenit-raket briqadasına
məxsus olub. Toplanmış sübutlara
baxmayaraq, Moskva günahı
tanımadı, tribunal ilə
əməkdaşlıqdan imtina
etdi və beynəlxalq platformalarda istintaqı gözdən salmağa çalışdı.
Nəticədə inkar strategiyası
Rusiyanı daha dərin beynəlxalq təcridə apardı, Haaqada məhkəmə proseslərinə, yeni sanksiyalara
və dövlət məsuliyyətinin hüquqi
cəhətdən möhkəmlənməsinə
gətirib çıxardı.
Üstəlik, məsuliyyət
təkcə raketin buraxılmasına görə
deyil, həm də günahın tanınmasından imtinaya görə formalaşdı.
2. Hüquqi məsuliyyətsiz
qismən etiraf - PS752 nümunəsi (İran, 2020)
2020-ci il
8 yanvarda İran HHM sistemləri
tərəfindən vurulan
Ukrayna reysi PS752 hadisəsi qismən etiraf modelinin klassik nümunəsidir. İlkin inkar mərhələsindən sonra
Tehran təyyarənin "Tor" ZRK raketi ilə vurulduğunu qəbul etməyə məcbur oldu, lakin beynəlxalq-hüquqi
məsuliyyəti tanımadan
prosesi mənəvi və maliyyə kompensasiyası ilə məhdudlaşdırmağa çalışdı.
İran bəyan etdi ki, faciə ABŞ-ın zərbələrindən sonra
yaranmış hərbi
gərginlik fonunda baş verib və bu, "faciəli səhv" olub, səhlənkarlıq
aktı deyil. Dövlət qurbanların
ailələrinə ex gratia ödənişlər etdi,
lakin ICAO xətti ilə beynəlxalq istintaqa razılıq vermədi.
Nəticədə Kanada, Ukrayna, Böyük Britaniya və İsveç Beynəlxalq Koordinasiya Qrupu yaratdı və məsuliyyətin tanınması tələbi
ilə BMT Beynəlxalq
Məhkəməsinə müraciət
etdi. Beləliklə, qismən etiraf beynəlxalq təzyiqi aradan qaldırmadı, sadəcə hüquqi məsuliyyəti zamana yaydı.
3. Faktın tanınması və məhdud kompensasiya - hüquqi məsuliyyətsiz format, S7-1812 (Ukrayna, 2001)
2001-ci il
10 oktyabrda Qara dəniz üzərində
Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin S-200 kompleksi
təlim atışları
zamanı Rusiyanın
"Sibir" aviaşirkətinə
məxsus Tu-154M təyyarəsini
vurdu. Təyyarə Təl-Əvivdən Novosibirskə
uçurdu. Kiyev hadisənin təlimlər
zamanı baş verdiyini qəbul etsə də, beynəlxalq-hüquqi mənada
günahını rəsmən
tanımadı.
Kompensasiya üçün hibrid
formul seçildi: Ukrayna dövlətlərarası
razılaşma çərçivəsində
həlak olanların ailələrinə hər
biri üçün
200 min dollar ödədiyini bildirdi və bunu "humanitar dəstək" kimi təqdim etdi. Bu yanaşma Kiyevə hüquqi nəticələrdən
yayınmağa imkan verdi, lakin siyasi
baxımdan acı iz buraxdı. Moskva bu mövqeyi "insidenti ört-basdır etmək cəhdi" kimi qiymətləndirdi.
2001-ci ildə beynəlxalq mühit bu cür
kompromislərə imkan
verirdi. MH17 kimi presedent yox idi
və hərbi zonalarda mülki aviasiya mövzusu indiki qədər siyasiləşməmişdi.
4. Üzr olmadan təəssüf ifadəsi
- Iran Air 655 nümunəsi (ABŞ, 1988)
İran
Air 655 reysinin Fars körfəzi
üzərində vurulması
XX əsrin sonunun ən səs-küylü hadisələrindən biri
oldu. 1988-ci il 3 iyulda
ABŞ-ın "Vincennes" kreyseri mülki Airbus A300 təyyarəsini vuraraq 290
nəfərin ölümünə
səbəb oldu. Vaşinqton təyyarənin
"səhvən F-14 qırıcısı
ilə qarışdırıldığını"
bildirdi, təəssüf
ifadə etdi, lakin üzr istəmədi və günahını tanımadı.
Sonradan
BMT Beynəlxalq Məhkəməsinin
qərarı ilə
ABŞ 61,8 milyon dollar kompensasiya
ödəsə də,
rəsmi sənədlərdə
bu ödənişlərin
məsuliyyətin tanınması
anlamına gəlmədiyi
xüsusi vurğulandı.
Beləliklə, ABŞ-ın
bu tip insidentlərdə
"nəzarətli tənzimləmə,
hüquqi etiraf olmadan" xətti formalaşdı və bu, onların xarici siyasət üslubunun bir hissəsinə çevrildi.
5. Müasir müqayisə:
AZAL işi üzrə
Rusiyanın strategiyası
və beynəlxalq kontekst
Bu presedentlərin müqayisəsi
göstərir ki, Rusiyanın
AZAL-a məxsus J2-8243 reysi
ilə bağlı reaksiyası S7-1812 modelini təkrarlayır - məhdud
ödənişlər, məsuliyyətin
tanınmaması və
beynəlxalq istintaqdan
yayınma. Lakin XXI əsrdə
bu yanaşma artıq işləmir.
MH17 və PS752 presedentlərindən
sonra hüquqi günahın tanınmasından
imtina üçün
beynəlxalq manevr sahəsi kəskin şəkildə daralıb.
Beynəlxalq hava hüququ sistemi - Çikaqo Konvensiyası,
2014-cü il Monreal Protokolu
və ICAO qərarları
- mülki təyyarənin
vurulmasını artıq
"texniki səhv"
kimi qəbul etmir, bunu dövlət
məsuliyyəti yaradan
akt kimi qiymətləndirir.
Faktiki hallar baxımından
J2-8243 işi PS752-yə daha
yaxındır: hər
iki faciə aktiv HHM sistemləri fonunda, hava məkanının
adekvat bağlanmaması
və mülki marşrutların hərbi
zonalarla kəsişməsi
riskinin yetərincə
qiymətləndirilməməsi nəticəsində baş
verib.
Bu səbəbdən məsuliyyəti
sığorta müstəvisinə
keçirmək, sığorta
şirkətlərinin və
ya "humanitar" ödənişlərin arxasında
gizlənmək beynəlxalq-hüquqi
günah məsələsini
bağlamır. Əksinə,
bu yanaşma Çikaqo Konvensiyasının
1-ci, 3-cü və 44-cü maddələrinin pozulması
üzrə BMT Beynəlxalq
Məhkəməsinə iddia
üçün əlavə
hüquqi zəmin yaradır.
Tarix göstərir ki, bu cür faciələrdən
sonra dövlətin seçdiyi davranış
strategiyası təkcə
kompensasiyanın həcmini
yox, onilliklər boyu formalaşacaq reputasiyasını da müəyyən
edir.
Rusiya
2001-ci il Ukraynasının modelini
təkrarlayaraq tamamilə
fərqli bir reallıqda hərəkət
edir. Bu gün məsuliyyəti gizlətmək
və ya yumşaltmaq cəhdi dərhal hüquqi və mediaya bağlı təzyiq obyektinə çevrilir.
2000-ci illərin əvvəllərindən
fərqli olaraq, indi bu cür
işlər diplomatların
qapalı kabinetlərində
deyil, qlobal şəffaflıq və onlayn ədalət rejimində inkişaf edir.
Belə
bir şəraitdə
inkar və ya hüquqi nəticəsiz qismən etiraf artıq xilas strategiyası deyil, etimadın və beynəlxalq statusun tədricən özünü məhv etməsi mexanizmidir.
Geosiyasi
nəticələr və
regional proyeksiyalar
1. Xəzər təhlükəsizlik
arxitekturasının transformasiyası
AZAL reysi ilə bağlı faciə Bakı-Moskva-Astana münasibətlərinin
dinamikasında geri dönüşü olmayan
nöqtəyə çevrildi.
Azərbaycan üçün
bu hadisə regional təhlükəsizliklə bağlı
əsas fərziyyələrin
yenidən nəzərdən
keçirilməsi üçün
siqnal oldu:
- mülki aviasiya məsələlərində Rusiyanın
"texniki neytrallığı"
konsepsiyasından faktiki
imtina
- milli hava məkanının qorunması üçün
hüquqi alətlərin
gücləndirilməsi
- hava vəziyyəti üzrə məlumat mübadiləsində Türkiyə
və NATO strukturları
ilə əməkdaşlığın
dərinləşdirilməsi
Bir vaxtlar aşağı risk
zonası kimi qəbul edilən Xəzər hövzəsi
strateji qeyri-müəyyənlik
məkanına çevrildi.
Burada istənilən texniki səhv bir anda diplomatik
böhran səviyyəsinə
qalxa bilər.
2. Rusiya üçün nəticələr
Moskva üçün bu insident ciddi reputasiya zərbəsi oldu. Sülh dövründə mülki
təyyarənin vurulması
Rusiyanın beynəlxalq
institutlarda "məsuliyyətli
iştirakçı" statusu
iddialarını sarsıdır
və onun hərbi idarəetməsinin
proqnozlaşdırılmazlığı barədə arqumentləri
gücləndirir.
Real reparasiyalardan imtina və istintaqın imitasiya edilməsi ICAO və IATA çərçivəsində
məhkəmə iddiaları
və institusional təcrid riskini artırır. Uzunmüddətli
perspektivdə aşağıdakı
nəticələr istisna
edilmir:
- Rusiya aviaşirkətlərinin
beynəlxalq marşrutlara
çıxışının məhdudlaşdırılması
- birgə layihələrdə
Rusiya HHM sistemlərinin
statusuna yenidən baxılması
- Xəzərin Rusiya sektoru üzərindən keçən reyslər üçün sığorta
haqlarının artması
3. Qazaxıstan - qanunla loyallıq arasında
İstintaq aparan dövlət
kimi Qazaxıstanın
rolu ikimənalı alındı. Bir tərəfdən
Astana Çikaqo Konvensiyasının
13-cü Əlavəsinə uyğun olaraq 12 ay ərzində yekun hesabat dərc etməyə borcludur. Digər tərəfdən
Rusiya ilə diplomatik qarşıdurmadan
çəkinir.
Yekun hesabatın gecikdirilməsi
Qazaxıstanın institusional
muxtariyyətini məhdudlaşdıran
geosiyasi təzyiqlərin
mövcudluğuna işarə
edir. Beynəlxalq ictimaiyyət üçün
bu, ICAO-nun universal normalarının
zəifləməsinin və
onların siyasi hesablamalarla əvəzlənməsinin
indikatoruna çevrilir.
4. Azərbaycanın mövqeyi
Azərbaycan üçün bu
insident praqmatik neytralizmdən strateji hüquqi realizmə keçidin katalizatoru oldu. Bakı emosional ritorikadan qaçaraq ICAO, BMT və Beynəlxalq Məhkəmə
kimi institusional mexanizmlərə söykənir.
Bu xətt təkcə milli maraqların müdafiəsinə
deyil, həm də Azərbaycanın gücə yox, hüquqa əsaslanan dövlət kimi imicinin möhkəmlənməsinə
xidmət edir.
Nəticələr və strateji tövsiyələr
1. Məsuliyyətin hüquqi
fiksasiyası
Azərbaycan insidentin ICAO çərçivəsində
beynəlxalq-hüquqa zidd
əməl kimi rəsmi tanınmasına
nail olmalı və Çikaqo Konvensiyasının
84-cü maddəsi üzrə
Beynəlxalq Məhkəməyə
müraciət etməlidir.
2. ICAO və IATA xətti ilə institusional təzyiq
Peşəkar assosiasiyaların mexanizmlərindən
istifadə etməklə
Rusiyaya təzyiq artırılmalı, onun hava məkanında təhlükəsizlik monitorinqinin
tətbiqi və gizlədilən radar məlumatlarının
açıqlanması tələb
olunmalıdır.
3. Beynəlxalq praktikada presedent yaradılması
Sülh
dövründə mülki
təyyarənin vurulmasına
görə dövlətin
hüquqi məsuliyyətinin
təsbit edilməsi Azərbaycanın beynəlxalq
aviasiya hüququnun inkişafına sistemli töhfəsi olacaq.
4. Xəzər üzrə erkən xəbərdarlıq sisteminin
inkişafı
Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında
hava məkanının
idarə olunması üzrə çoxtərəfli
koordinasiya mexanizminin yaradılması oxşar insidentlərin təkrarlanma
riskini minimuma endirə bilər.
5. Dövlət məsuliyyəti konsepsiyasının
gücləndirilməsi
BMT çərçivəsində
3 bis maddəsinin tətbiqinin dəqiqləşdirilməsi
və mülki marşrutların yaxınlığında
HHM sistemlərinin aktivləşdirilməsi
hallarında ICAO-nun avtomatik məlumatlandırılması
prosedurunun təşviqi
vacibdir.
6. Hüquqi və
diplomatik konsolidasiya
Bakı müttəfiq
dövlətlərlə, ilk
növbədə Türkiyə
ilə koordinasiyanı
gücləndirməli, PS752 işi üzrə Kanadanın təcrübəsinə
söykənməlidir. Həmin
təcrübə göstərdi
ki, hüquqi ardıcıllıqla diplomatik
təzyiqin birləşməsi
real nəticələr
verir.
Yekun
AZAL J2-8243 reysinin faciəsi sübut etdi ki, hibrid
münaqişələr və
hərbi-mülki sərhədlərin
bulanıqlaşdığı bir dövrdə mülki aviasiyanın təhlükəsizliyi artıq
sırf texniki məsələ deyil. Bu, beynəlxalq hüququn yetkinliyinə və dövlətlərin
qaydalara görəmi,
yoxsa vəziyyətə
görəmi hərəkət
etdiyini göstərən
sınaqdır.
Azərbaycan üçün bu insident təkcə ağır imtahan yox, həm də
prinsipial yeni davranış modelini nümayiş etdirmək imkanı oldu - hüquqi, institusional və strateji baxımdan ölçülüb-biçilmiş
model.
Uzunmüddətli perspektivdə məhz bu cür yanaşmalar
beynəlxalq münasibətlərdə
yeni normanı formalaşdırır. Elə
bir normanı ki, böhran şəraitində belə
hüququn aliliyi milli maraqların qorunmasının əsas aləti olaraq qalır.
Olaylar.-
2025.- 26 dekabr-8 yanvar, №45.- S.15-16.