TƏBİƏTİN VƏ RUHLARIN PIÇILTISINI

DUYAN ZAUR USTAC

ƏVVƏLİ ÖTƏN SAYIMIZDA

Məlumdur ki, Aşıq Ələsgər Azərbaycan aşıq poeziyasında "Dağlar" motivini ən geniş, çoxşaxəli və fəlsəfi səviyyədə işləyən sənətkarlardandır. Onun "Dağlar" rədifli və mövzuya bağlı şeirləri dağ obrazını bəzən müraciət ünvanı, bəzən sirdaş, bəzən isə hakim və şahid funksiyasında təqdim edir. Ələsgər poetikasında dağlar insan taleyinin sarsılmazlığı, haqq-ədalət meyarı və ilahi nizamın simvolu kimi çıxış edir. Bu poetik model zamanla aşıq poeziyasında kanonlaşmış və sonrakı nəsil şairlər üçün istinad nöqtəsinə çevrilmişdir.

Daxili harmoniyanın daşıyıcısı Zaur Ustacın "Dağlar" şeirini Aşıq Ələsgərə ithaf etməsi, hər şeydən əvvəl, ədəbi varislik prinsipinin bədii təsdiqi kimi çıxış edir. Burada ithaf formal xarakter daşımır; əksinə, poetik mətnin semantik qatlarında Ələsgər poeziyasına xas olan ritmik ahəng, müraciət forması, metaforik yük və intonasiya aydın şəkildə hiss olunur. Bu isə şairin klassik ənənəni mexaniki şəkildə təkrarlamadığını, onu yaradıcı şəkildə mənimsədiyini göstərir.

Elmi baxımdan qeyd etmək lazımdır ki, belə bir yanaşma intertekstuallıq və mədəni yaddaş anlayışları çərçivəsində təhlil oluna bilər. "Dağlar" fəsli həm fərdi poetik düşüncənin məhsulu, həm də kollektiv estetik yaddaşın davamı kimi çıxış edir. Şair bu fəsildə dağ obrazını yalnız təbiət təsviri kimi deyil, tarixi, mənəvi və milli kimlik göstəricisi kimi təqdim edir ki, bu da Ələsgər poetikasının ideya-estetik xətti ilə səsləşir.

"Dağlar" adlı poetik fəsil və xüsusən Aşıq Ələsgərə ithaf olunmuş şeir, Azərbaycan poeziyasında ənənə və müasirlik münasibətlərinin uğurlu nümunələrindən biridir. Bu nümunə göstərir ki, klassik aşıq poeziyası müasir şair üçün yalnız keçmişin bədii irsi deyil, eyni zamanda yaradıcı ilham və estetik istiqamətverici mənbə funksiyasını yerinə yetirir. Beləliklə, dağlar obrazı əsrlərarası poetik körpü rolunu oynayaraq milli poeziyanın davamlılığını və ideya bütövlüyünü təmin edir.

Şeir memarı Zaur Ustacın "Ruhuna min rəhmət dədə Ələsgər" - deyərək "Dağlar" adı ilə Aşıq Ələsgərə ithaf edən şeirində oxuyuruq:

Nədəndi, ürəyim çırpınır yenə,

Gördükcə hüsnündə məlalı, dağlar?!

Yağı cövlan edir, dağıdır yenə,

Qoynunda büsatı, cəlalı, dağlar!

Unutmaq olarmı, heç bu zilləti?

Mövcud hal-vəziyyət üzür milləti,

Onsuz da düşmənin puçdu niyyəti,

Ordumun beşiyi, vüsalı, dağlar!

Dünya belə qalmaz, dəyişər zaman,

Yenə dövran olar, həmənki dövran,

Bulaqlar başında məclislər quran,

Oğullar ərsəyə gələli, dağlar!

Ustac bulud kimi dolub, ağlamır,

Köksünün yarası qaysaq bağlamır,

Bir bilsən, ruhumu nələr çuğlamır,

Doğacaq nə zaman Hilalın, dağlar?!

Şeir vətənpərvərlik, milli yaddaş, tarixi travma və gələcəyə ümid ideyaları üzərində qurulmuşdur. Lirik "mən"in dağlara müraciəti vasitəsilə vətənin keçmiş iztirabları, hazırkı ictimai-siyasi vəziyyətin doğurduğu ağrı və gələcək qurtuluş arzusu poetik müstəvidə ifadə olunur. Dağ obrazı burada həm coğrafi məkan, həm də milli varlığın rəmzi kimi çıxış edir.

Şeirdə dominant olan üslubi vasitə apostrofadır (dağlara müraciət). Lirik subyekt dağları canlı varlıq kimi təqdim edir və onlarla dialoq qurur. Bu, şeirin emosional yükünü artırmaqla yanaşı, kollektiv şüurun (xalqın ağrısının) fərdi duyğu səviyyəsində ifadəsinə imkan yaradır.

İkinci bənddəki: "zillət", "mövcud hal-vəziyyət üzür milləti", "düşmənin puç niyyəti" kimi ifadələr şeirin konkret tarixi-ictimai reallıqla bağlı olduğunu göstərir. Burada düşmən anlayışı təkcə fiziki işğalçı deyil, həm də milli ləyaqəti tapdalayan güc kimi ümumiləşdirilir. Ordunun "beşik" metaforası isə milli dirənişin və gələcək qələbənin mənbəyi ideyasını gücləndirir.

Üçüncü bənddə zaman anlayışı dairəvi-fəlsəfi müstəvidə təqdim olunur: "Dünya belə qalmaz"; "dəyişər zaman"; "yenə dövran olar". Bu yanaşma klassik Şərq poeziyasında geniş yayılmış zamanın dəyişkənliyi və tarixi ədalətin gec-tez bərpa olunması ideyasına söykənir. Keçmişdə bulaq başında məclislər quran oğulların yenidən yetişəcəyinə inam milli optimizmin poetik ifadəsidir. Şeirdə əsas simvolik obrazlar bunlardır:

Dağlar - vətən, dözüm, yaddaş, müqavimət

Bulud - yığılmış kədər, ifadə olunmayan ağrı

Yara - tarixi travma, sağalmayan itki

Hilal - qurtuluş, milli-mənəvi dirçəliş, azadlıq

Xüsusilə Hilal obrazı dini-milli semantika daşımaqla yanaşı, ümid və dirçəlişin kulminativ nöqtəsi kimi çıxış edir. Şeirin dili: emosional-ekspressiv, publisistik çalarlarla zəngin, klassik poetik leksikaya söykənən xüsusiyyətlərə malikdir. "hüsn", "cövlan", "vüsal", "cəlal" kimi sözlər yüksək üslub qatını təmin edir və şeirin ideya ağırlığına uyğun poetik ciddi ton yaradır.

Nəticə etibarilə, şeir vətənin taleyinə həsr olunmuş lirik-epik düşüncə nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Burada fərdi hisslər ictimai yaddaşla sintez olunur, ağrı və ümid qarşılaşdırılaraq milli dirəniş ruhu bədii şəkildə ifadə edilir. Şeir həm ideya-məzmun, həm də obrazlar sistemi baxımından elmi-estetik təhlilə açıq, çoxqatlı poetik mətn təsiri bağışlayır.

Zaur Ustacın "Sevgi dolu şeirlər" adlı kitabında 2016-cı ildə qələmə aldığı ruh oxşayan, könül oxşayan şeirlərindən biri də xalq şairi Səməd Vurğuna həsr etdiyi "Vurğun və təndi adlı" şeiridir.

Ruhların pıçıltısını duyan Zaur Ustac bu şeirini də elmi-publisistik çalarlardan uzaq məntiqi bütövlük prinsipləri əsasında qurmuşdur. Şeir müasir Azərbaycan poeziyasında Vurğun fenomeninin ideya-estetik rekonstruksiyası kimi çıxış edir. Mətnin semantik əsasını Səməd Vurğunun şəxsiyyəti ilə "Vətən" anlayışının ontoloji eyniləşdirilməsi təşkil edir. İstedadlı şair Ustac Səməd Vurğunu yalnız tarixi-ədəbi şəxsiyyət kimi deyil, milli varlığın poetik simvolu, Vətənin mənəvi daşıyıcısı və ifadəçisi səviyyəsində təqdim edir. Bu yanaşma şeirdə fərdi vurğunluqdan milli şüura doğru yüksələn ideya xəttini formalaşdırır.

Vurğunam, Vurğunun vurğunluğuna,

Vətən varlığıydı, Vətən varıydı...

Vətəndə vətənsiz Vurğunluğuyla,

Vətənin varlığın vurğulayırdı...

Varam, Vurğunumun vurğunluğuna,

Varıynan varmışdı varılmayana,

Vətənin vəkili Vəkiloğluna,

Vətən vüqarıydı, Vətən varıydı...

Şeirin leksik-semantik sistemində "vurğunluq", "varlıq", "Vətən", "var", "vüqar" kimi anlayışlar əsas semantik dayaqları təşkil edir. Bu sözlər təkcə leksik vahid kimi deyil, mənəvi-fəlsəfi kateqoriyalar kimi işlədilir. Xüsusilə "vurğunluq" anlayışı adi emosional haldan çıxarılaraq milli bağlılıq, ideoloji sədaqət və mənəvi məsuliyyət məzmunu qazanır. Beləliklə, müəllif Vurğuna vurğunluğunu Vətənə sədaqət müstəvisinə keçirir.

Mətnin poetik strukturunda təkrir və alliterasiya mühüm üslubi funksiya daşıyır. "Vurğun", "Vətən", "var", "vüqar" sözlərinin ardıcıl və məqsədli şəkildə təkrarlanması semantik intensivliyi artırmaqla yanaşı, ideya vahidliyini möhkəmləndirir. Bu təkrirlər şeirdə həm ritmik bütövlük yaradır, həm də Vurğun -Vətən münasibətlərinin ayrılmazlığını dil səviyyəsində təsdiqləyir.

Varam, Vurğunumun vurğunluğuna,

Varıynan varmışdı varılmayana,

Vətənin vəkili Vəkiloğluna,

Vətən vüqarıydı, Vətən varıydı...

Şeirdə diqqəti cəlb edən əsas ideya xətti "Vətəndə vətənsiz" anlayışının problematik təqdimatıdır. Müəllif bu ifadə vasitəsilə mənəvi boşluq, milli yaddaşdan uzaqlaşma və ideoloji laqeydlik hallarını tənqid edir. Bu kontekstdə Vurğun obrazı milli vicdanın təcəssümü kimi çıxış edir və vətənsizliyə qarşı poetik müqavimət forması alır.

Fikrimizi ümumiləşdirərək deyə bilərik şeir Səməd Vurğunun yaradıcılığına deyil, onun milli missiyasına poetik baxış kimi qiymətləndirilə bilər. Mətn Vurğun obrazını Vətən anlayışı ilə eyniləşdirərək onu milli kimliyin bədii modeli səviyyəsinə yüksəldir. Elmi baxımdan bu şeir milli poeziyada şəxsiyyət - Vətən sintezinin müasir poetik interpretasiyası kimi dəyərləndirilə bilər.

Söz incəliklərinin bilicisi Zaur Ustacın poetik dünyagörüşü milli düşüncə sisteminə, xalq yaddaşına və mənəvi-əxlaqi dəyərlərə söykənən bütöv bir estetik konsepsiya kimi səciyyələnir. Onun baxış və görüşlərinin mərkəzində insan amili, mənəvi kamillik və vətəndaşlıq mövqeyi dayanır. Şair təbiət obrazlarını yalnız təsvir vasitəsi kimi deyil, insan ruhunun daxili aləmini, cəmiyyətin mənəvi durumunu ifadə edən simvolik məna daşıyıcısı kimi təqdim edir. Poetika daxilində vətən anlayışı coğrafi məkan çərçivəsindən çıxaraq tarixi yaddaş, milli kimlik və mənəvi məsuliyyət məfhumları ilə vəhdətdə verilir.

Sevda şairi Zaur Ustacın yaradıcılığında söz estetikası ideya yükü ilə üzvi şəkildə əlaqələnir; bədii forma heç vaxt məzmundan ayrılmır, əksinə, onu tamamlayan funksional vasitəyə çevrilir. Didaktik çalarlar açıq nəsihət formasında deyil, obrazlılıq və emosional təsir yolu ilə təqdim olunur. Onun poetik baxışlarında insanın özünüdərk prosesi, zaman və tale qarşısında məsuliyyəti, cəmiyyət qarşısında vəzifəsi əsas problematik xətti təşkil edir. Beləliklə, şairin poetik görüşləri fərdi lirikanı ictimai düşüncə ilə uzlaşdıran, estetik zövqü mənəvi tərbiyə ilə vəhdətdə təqdim edən kamil bir sənət mövqeyi kimi ümumiləşdirilə bilər.

Hisslərin tərcümanı Zaur Ustac yaradıcılığı bədii-estetik zənginliyi və ideya tutumu baxımından çoxşaxəli tədqiqata ehtiyac yaradır. Onun şeirlərinin sistemli elmi təhlili geniş həcmli araşdırmalar tələb etdiyindən, məhdud səhifə çərçivəsində bu irsin tam şəkildə əhatə olunması mümkün deyildir. Bu kontekstdə şairin təlim-tərbiyə məzmunlu poetik nümunələrinin gələcək elmi tədqiqatlarda, xüsusilə magistr və doktorluq dissertasiyalarında əsas tədqiqat obyekti kimi seçiləcəyi gözləniləndir.

Əziz və dəyərli şairimiz Zaur Ustac!

Ruhumuzu oxşayan, könlümüzün ən incə tellərinə toxunan bu dəyərli "Sevgi dolu şeirlər" kitabına görə Sizə dərin minnətdarlığımızı bildiririk. Sözünüzdəki səmimiyyət, misralarınızdakı mənəvi işıq oxucunu düşünməyə, duymağa və saflaşmağa çağırır. Bu kitab yalnız şeirlər toplusu deyil, həm də qəlbin, ruhun və milli-mənəvi dəyərlərin poetik salnaməsidir.

Siz sözə ruh, duyğuya dərinlik, fikrə ucalıq qazandıran şairlərdənsiniz. Hər misranızda insan qəlbinin səsi, zamanın nəfəsi, həyatın mənası duyulur. Oxucu bu şeirlərdə öz sevincini də tapır, ağrısını da, ümidini də. Poeziya aləminə belə saf, duyğulu və mənəvi zəngin bir əsər bəxş etdiyiniz üçün Sizə təşəkkür edirik. Qoy sözünüz daim yaşasın, qələm yolunuz işıqlı, yaradıcılıq nəfəsiniz tükənməz olsun.

Ulu Tanrı Sizi qorusun!

KAMAL CAMALOV

PEDAQOGİKA ELMLƏRİ DOKTORU

NAXÇIVAN MÜƏLLİMLƏR İNSTİTUTUNUN PROFESSORU

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏKDAR MÜƏLLİMİ

"QIZIL QƏLƏM" MÜKAFATI LAUREATI

Olaylar.- 2026.- 6-12 mart, №9.- S.15.