Muğamın Vətəni Haradı?

Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun oşməramlı səfiri, millət vəkili Mehriban anım Əliyevaya ithaf olunur.

 

tiyar Tuncay

 

Əvvəli 31 mart tarixli sayımızda

 

Maraqlıdır ki, dildən, yəni insan nitqindən öncəki ictimai kommunikasiya vasitəsi kimi çıış etdiyini düşündüyümüz anlaşılmaz səslər kökü minillərin dərinliklərinə qədər uzanan folklor nümunələrimizdə, daha dəqiq desək, maldar və əkinçi nəğmələrində də qorunub salanmış, həmin nümunələr yazıya köçürülərkən həmin səslər bənzətmə yolu ilə hərflərlə ifadə edilməyə çalışılmışdır:

 

"Hütə,hütə,hütə,ho,

Hütə,hütə,hütə,ho.

Öküzüm,maralım,hütə,

Qaldı avalım,hütə.

Hütə,hütə.hütə,ho,

Hütə,hütə,hütə,ho.

Gün getdi,yağış gəldi,

Gəl,kəlça kalım,hütə.

Hütə,hütə.hütə,ho,

Hütə,hütə,hütə,ho.

Broy,broy,broy,

Broy,broy,broy,broy.

Torpağa atdım tumu,broy,

Torpağa qatdım tumu broy.

Broy,broy,broy,

Broy,broy,broy.

Göyər səmənim,broy,

Döyək səməni,broy.

Broy,broy,broy,

Broy,broy,broy."

 

Yuarıdakı nümunələrdə rast gəldiyimiz "hütə", "ho" və "broy" kimi anlaşılmaz ifadələr "üçüncü element fenomeni" adlandırdığımız fenomenin fonetik bənzətmə ilə ifadəsindən başqa bir şey deyildir. Bu ona bənzəyir ki, biz metal qazanın içinə düşən daşın çıartdığı səsi fonetik bənzətmə yolu ilə "danq", nağaranın çıartdığı səsi "tap" və ya "dappadurum" kimi ifadə etmiş olaq. Folklorçularımız da bu tip nəğmələri yazıya köçürərkən eyni metoddan istifadə etmişlər. Yazılı ədəbiyyatda bənzər metoddan istifadə edərək bəzi heyvanların çıartdıqları səsləri də fonetik ifadə etməyə çalışmışlar. Məsələn, biz-Azərbaycan türkləri cücənin çıartdığı səsi "cib-cib" kimi eşidir və bu cür də yazırıq. Halbuki, bu yazının səslənişi ilə gerçək cücə civiltisi arasında göylə yer arasındakı fərq qədər fərq var. Elə bu üzdən də başqa alqların eyni səsi eşitməsi və yazıda ifadəsi bizimkindən fərqlənir. Ruslar bu səsi "üıp-üıp" (tsıp-tsıp), ingilislər isə "chuk-chuk" (çak-çak) kimi eşidir və yazırlar.

Maraqlıdır ki, Qəmbər Hüseyinlinin dünyaca məşhur "Cüclərim" mahnısı dünyanın bir ço dilinə tərcümə edilmiş, bir ço arici dillərdə də sevilə-sevilə ifadə edilmişdir və işin ən maraqlı tərəfi isə budur ki, mahnının mətni başqa dillərə çevrilərkən "cib-cib" ifadəsi də tərcümə edilmişdir.

Mahnıların orjinaal mətninin ilk misrası belədir:

 

"Cip-cip cücələrim"

 

Ruslar bu cümləni belə tərcümə etmiş və oumuşlar:

 

"Tsıp-tsıp tsıplyatuşki" (tsıp-tsıp tsıplyatuşki)

 

İngilislərin tərcüməsi isə belə idi:

 

"Chuk-chuk oh my chikens" (çak-çak oh may çikens).

 

Görkəmli rus dilçisi V.Koduovun yazdığına görə, ayrı-ayrı alqların mütəlif heyvan və quş səslərini eşitməsi və onu yazması bir-birindən əsaslı şəkildə fərqlənir. Məsələn, ruslar üçün ördək "krya-krya" (krya-krya) edir. İngilislər eyni şeyi "quack-quack" (kvak-kvak) kimi eşidir və yazırlar. Danimarkalılara görə, ördəyin çıartdığı səs belədir: "rapp-rapp" (rap-rap). Fransızlara görə isə belədir: "can-can" (kan-kan).

Şübhəsiz ki, bu yazıların heç biri nə cücənin, nə də ördəyin çıartdıqları səsi olduğu kimi ifadə edə bilməməkdədirlər. Eləcə də maldar və əkinçi nəğmələrinin ifası zamanı çıarılan səslərin yazıda "hütə", "ho", "broy" kimi qeyd edilməsi şərtidir və bu səslər nitqdən və musiqidən əvvəlki siqnallar sisteminin folklorumuzda, alq yaradıcılığında qorunaraq dövrümüzədək ulaşmış hissəsidir. Məhz həmin səslər sonradan nitq və musiqiyə (ilkin mərhələdə çoban tütəklərində və qırğız türklərinə məsus ağız qopuzunda ifa edilən və sürünü idarə etməyə idmət edən bəsit melodiyalara) ayrılmış və iki istiqamətdə təkamül etmişdir. Bu fikir musiqişünas alim Ariz Əbdüləliyevə məsusdur və biz bu fikirlə tam razıyıq. Nə dilə, nə də melodiyaya çevrilməyərək ilkin şəklində qalan səslərə gəlincə isə, fikrimizcə, onlar "üçüncü element fenomeni" kimi tamam başqa bir istiqamətdə təkamül edərək, milli vokal sənətimizin ayrılmaz tərkib hissəsi olan zəngulə və boğaz qaynatmalarına çevrilmişlər. Məhz bu fenomen milli vokalçılıq mədəniyyətimizin orjinallığını, təkrarsızlığını təmin edir, ona heç bir ölçüyə gəlməyən dəyər qazandırır.

Azərbaycan milli musiqi və vokal sənətinin, o cümlədən muğam və aşıq sənətlərinin qədimliyini sübut edən bir ço təkzibedilməz faktlar da mövcuddur. Məsələn, mənbələrdə Rast muğamının bütün muğamların ən qədimi olduğu və guya Həzrət Adəm dövründən ifa edildiyi bildirilir. Bu iddianın nə qədər doğru olduğunu söyləmək ço çətindir. Lakin fakt budur ki, qədim şumer musiqi terminologiyasında "Rast" adına da rast gəlinmişdir ki, bu barədə görkəmli musiqişünas alim Rafiq İmrani özünün "Muğam Şumerdən başlayır" adlı kitabında məlumat verməkdədir. Eyni zamanda, qədim Şumer mətnlərində ud musiqi alətinin adına da rastlanmışdır. Üstəlik də areoloji qazıntılar nəticəsində Şumer ərazisindən dünyanın ən qədim çəng aləti tapılmışdır. Bu fakt "Rast"ın, deməli, həm də bəzi muğam havalarının ən azı 5 min il yaşı olduğunu söyləməyə əsas verir. Rafiq İmraninin yazdığına görə, Şumer ladları ilə Azərbaycan ladları arasında tam bir eynilik mövcuddur.

Areoloji qazıntılar zamanı Cənubi Azərbaycanın Cığamış yaşayış məntəqəsi yaınlıqlarından tapılan və elm aləmində "ğamış daşı" adı ilə məşhur olan bir daş üzərindəki təsvirlər də musiqi və vokal sənətimizin nə qədər qədim olduğunu əyani surətdə sübut edir. Üzərində çəng, qara zurna, qoşa nağara və kasalarda musiqi ifa edən musiqiçilər qrupunun, yəni ansamblın və əlini bugünkü anəndələrimiz kimi qulağının dibinə qoyub mahnı ifa edən anəndənin əks edildiyi bu daşı bəzi alimlər e.ə. V, digər alimlər isə e.ə. III minilliyə aid edirlər. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan musiqi və vokal sənətinin ən azı 5 min il yaşı var. Əgər daşın e.ə. V minilliyə aid olduğunu söyləyənlər haqlıdırlarsa, o zaman söhbət 7 minillik bir taridən gedə bilər. Fakt isə budur ki, Qobustandan tapılan qaval daşı və ən qədimlər Mezolit (Orta Daş) dövrünə aid edilən yallı rəqsinin təsvir olunduğu petroqliflər musiqi mədəniyyətimizin sübut edilə bilən tariinin 10-15 min il öncəyə aid olduğunu söyləməyə tam əsas verir.

Ozan-aşıq sənətimizin də tariinin minilliklərin dərinliklərinə getdiyini sübut edən təkzibedilməz faktlar mövcuddur. Bu faktlardan söz açarkən ilk növbədə, şübhəsiz ki, Cənubi Azərbaycanın Həsənli yaşayış məntəqəsindən tapılan, Manna dövlətinin mövcud olduğu dövrə (e.ə. l-Vll əsrlər) aid edilən və situla olduğu qeyd edilən bir qızıl əşya üzərindəki təsvirdən söhbət açmaq lazımdır. Bu təsvirdə sinəsinə Orta Asiya qopuzunu atırladan bir musiqi alətini basıb musiqi çalan ozan əks olunmuşdur. Doğrudur, sovet dövründə həmin təsvirin türklərlə və ozan sənəti ilə bağlılığı inkar edilmiş, təsvir atəşpərəstliklə bağlı şərh edilməyə çalışılmışdr. Məslən, Nəsir Rzayev özünün "Möcüzəli qərinələr" əsərində təsvirdəki şəsin guya zərdüşti kahini, əlindəkinin isə guya atəşpərəstlərin müqəddəs hesab etdikləri baresma çubuğu olduğunu yazmışdır. Halbuki, zərdüştilik bu situlanın aid edildiyi dövrdən bir neçə əsr sonra, yəni e.ə. V əsrdə peyda olmuşdur və sözügedən təsviri zərdüştiliklə bağlamaq ən azı qeyri-ciddidir.

Fakt isə budur ki, qızıl situlanın üzərində ozan təsvir edilmişdir və əlindəkinin də qopuz olduğu açıq-aydın görünür. Eyni zamanda, ozanın barmaqları ilə çalmaqda olduğu simlər , qopuzun dəstəyində pərdələri bildirən əttlər açıqca sezilməkdədir. Bu halda söhbətin məhz musiqi ifasından getdiyini musiqiçinin ara tərəfində təsvir edilmiş böyük qulaq təsviri də sübut edir.

Piktoqrafik mahiyyət daşıyan və musiqi dinləməyi ifadə edən sırğadeşikli qulaq təsvirinin uzun bir dirəkdən asılmış vəziyyətdə göstərilməsi də ço böyük önəm daşımaqdadır. Burada qulağın məhz dirəkdən asılmış vəziyyətdə təsvir edilməsi həmin piktoqrafik elementin məhz "qulaq asmaq" frazeoloji söz birləşməsini ifadə etmək məqsədi daşıdığını göstərir və bu fakt Azərbaycan türkcəsində "dinləmək" mənasında işlənməkdə olan "qulaq asmaq" məcazının dilimizdə ən azı e.ə. l-Vll əsrlərdən işlənməkdə olduğunu, həmin məcazı piktoqrafik yazı ilə qeyd etmiş sənətkarın da dilimizin məcazlarını yaşı bildiyini sübut edir. Eyni zamanda, sözügedən fakt Manna əhalisinin, yəni kutilərin Azərbaycan türkcəsində danışdıqlarını da sübut etməkdədir.

Maraqlıdır ki, qədim şümerlər ozana "uzu" demişlər ki, bu fakt bu yandan ozanların daha qədim zamanlarda "uzu" adlandıqlarını, "ozan" kəlməsinin "uzu" kəlməsinin təkamülü ilə ortaya çıdığını, digər yandan isə ozan-aşıq sənətinin ən azı 5 min illik bir tariə sahib olduğunu sübut edir. Zəngulə və boğaz qaynatmalarının, yəni üçüncü element fenomeninin tarii isə insanlığın tarii qədər qədimdir.

Bəzi muğamlarımızın adı muğam sənətinin inkişaf mərhələlərini və təkamül yolunu daha düzgün başa düşmək üçün əvəzedilməz material verir. Bu baımdan ilk növbədə "Bayatı-Şiraz", Bayatı-İsfahan" və "Bayatı-Qacar" muğamlarının adlarını gözdən keçirmək məqsədə daha uyğundur. Həmin adların mənaları belədir: Şiraz bayatısı", İsfahan bayatısı" və "Qacar bayatısı". Yəni bu halda söhbət Şiraz və İsfahanda yaşayan türklərin ouduqları bayatılardan və Qacar türklərinin bayatılarından gedir. Gördüyümüz kimi bəzi muğamlarımız "bayatı" adlandırılır. Adını 24 oğuz boyundan biri olan bayat boynun adından alan bayatı (bayat qəbiləsinin yaratdığı və ouduğu nəğmə, şer) janrı qədim türk şeir və nəğmə formasıdır. Əsasən, hər biri 7 hecalı dörd misradan ibarət olan və a-a-b-a semi üzrə qafiyələnən bayatının adının ən azı üç muğamımızın adında yaşaması və bu halda "bayatı" kəlməsinin muğam havalarından bir neçəsinin adı kimi çıış etməsi sübut edir ki, muğam sənəti indiki halını almamışdan ço-ço əvvəlki dövrlərdə bayatı oumaq sənəti olmuş, ounan mətnlər heca vəznində olmuş və yalnız əruz vəzni Azərbaycan şeirinə yol tapdıqdan sonra bu sənət tədricən indiki şəklini almışdır. Bu fakt muğam sənətinin kökündə ozan-aşıq sənətinin durduğunu söyləməyə tam əsas verir. Bəzi mütəəssislər Qərb aşıq məktəbindən muğamata yaınlığı ilə fərqlənən Şərq, yəni Şirvan aşıq məktəbindən söz açarkən, bu məktəbi muğamın təsirinə məruz qalmış aşıq sənəti və ya aşıq sənəti ilə muğam sənətinin sintezi kimi dəyərləndirməyə meyillidirlər. Halbuki, Şirvan məktəbini aşıq sənətindən muğam sənətinə doğru təkamülün aralıq mərhələsi kimi gözdən keçirmək daha doğru olardı.

 

 

(Ardı var)

 

Olaylar.- 2009.- 1 aprel.- S. 15.