Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsi ilə bağlı bəzi normativ-hüquqi aktlar haqqında
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI NAZİRLƏR
KABİNETİNİN QƏRARI
“Azərbaycan Respublikasının 1999-cu il
25 iyun tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasının
Torpaq Məcəlləsinin
tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan
Respublikası Prezidentinin
1999-cu il 4 avqust tarixli, 176 nömrəli Fərmanının icrası
ilə əlaqədar
Azərbaycan Respublikasının
Nazirlər Kabineti qərara alır:
1. “Radioaktiv və
kimyəvi çirklənməyə
və məruz qalmış torpaqların
təsərrüfat dövriyyəsindən
çıxarılması, konservasiya edilməsi, mühafizəsi, sağlamlaşdırılması
və istifadəsi Qaydaları”, “Ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqlarda mühəndis-texniki
və kənd təsərrüfatı işlərinin
aparılmasına icazə
verilməsi Qaydası”
və “Torpaqların zonalaşdırılmasının ümumi əsasları və prinsipləri” təsdiq edilsin (əlavə olunur).
2. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2000-ci il 15 mart tarixli, 42 nömrəli qərarı
ilə təsdiq edilmiş "Torpaq sahələrinin geri alınması və dövlət və ictimai ehtiyaclar üçün ayrılması
barədə vəsatətlərin
qaldırılması və
onlara baxılması Qaydaları"nın 20-ci bəndində
"təsdiq etmək
və sifarişçiyə
təqdim etmək üçün müvafiq
yerli icra hakimiyyətlərinə və
ya bələdiyyələrə"
sözləri "torpaq
üzərində hüquqların
dövlət qeydiyyatına
alınması və sifarişçiyə təqdim
edilməsi üçün
müvafiq rayon (şəhər) torpaq şöbəsinə" sözləri
ilə əvəz edilsin.[1]
3. Bu qərar
imzalandığı gündən
qüvvəyə minir.
Azərbaycan Respublikasının Baş
naziri A. Rasİzadə
Bakı şəhəri, 1 may 2000-ci il ¹ 79
Azərbaycan Respublikası
Nazirlər Kabinetinin
2000-ci il 1 may tarixli,
79 nömrəli qərarı
ilə
təsdİq edİlmİşdİr
Radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə məruz
qalmış torpaqların
təsərrüfat dövriyyəsindən
çıxarılması, konservasiya edilməsi, mühafizəsi, sağlamlaşdırılması
və istifadəsi
QAYDALARI[2]
Bu Qaydalar Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsinə və
digər qanunvericilik aktlarına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisində
radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalmış
torpaqların təsərrüfat
dövriyyəsindən çıxarılması,
konservasiya edilməsi,
mühafizəsi, sağlamlaşdırılması
və istifadəsi qaydasını müəyyən
edir.
1. Radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalmış,
insanların sağlamlığına
təhlükə yarada
bilən, habelə məhsul istehsalı üçün sanitar tələblərə cavab
verməyən torpaqlar
müvafiq yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
qərarı ilə təsərrüfat dövriyyəsindən
müvəqqəti çıxarılaraq,
konservasiya olunur və bərpa edilməsi üçün
müvafiq ehtiyat torpaq fonduna keçirilir. Sağlamlaşdırılan
torpaq sahələri Əmlak Məsələləri
Dövlət Komitəsinin,
Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin, Ekologiya və Təbii Sərvətlər
Nazirliyinin, Səhiyyə
Nazirliyinin və digər əlaqədar təşkilatların mütəxəssislərindən
ibarət ekspert qrupunun rəyinə əsasən həmin torpaqları təsərrüfat
dövriyyəsindən çıxaran
orqanların qərarı
ilə əvvəlki istifadəçilərinə qaytarılır
və təyinatına
uyğun olaraq istifadə edilir.[3]
2. Bütün növ torpaqlarda radioaktiv maddələrin miqdarının
çox olması həm təbii mənşəli radioaktiv
maddələrlə, həm
də texnogen xarakterli mənbələrlə
əlaqədardır. Torpaqlarda
radioaktivliyin normadan çox olmasına səbəb mənşəcə
təbii və süni radioaktiv elementlər ola bilər.
3. Torpaqların kimyəvi maddələrlə çirklənməsinin
əsas mənbələri
kənd təsərrüfatında
bitkilərin mühafizəsində
istifadə olunan zəhərli kimyəvi maddələr, eyni zamanda mineral gübrələr,
sənaye, məişət
və sair xarakterli çirkablı sular və tullantılardır.
4. Radioaktiv və kimyəvi çirklənmə
zamanı radionuklidlərin
radiasiya təhlükəliliyi,
onların yarımparçalanma
dövrü, kimyəvi
maddənin toksikliyi, torpaqda parçalanma müddəti və s. nəzərə alınmalıdır.
Radioaktiv
və kimyəvi çirklənməyə məruz
qalmış torpaq sahələri çirklənmə
dərəcəsi və
xarakterinə görə
aşağıdakı qruplara
bölünür:
a) çirklənmə dərəcəsi
mövcud normaların
son həddinin 1.0—2.0 misli
qədər olan təhlükə ehtimallı
sahələr.
Bu sahələrdə canlı
orqanizmlərin yaşaması
və fəaliyyəti
xüsusi sanitar və gigiyenik normativlərlə, həmçinin
otlaq sahələrində
həmin maddələrin
dövranını ev
heyvanlarından alınan
ət və süd məhsullarının
tərkibindəki miqdarı
ilə müəyyənləşdirilir.
Kənd təsərrüfatı
üçün istifadəsi
qeyri-mümkün olan
torpaq sahələrini
xüsusi çəpər
və ya göstərici işarələr
vasitəsi ilə izolə etmək lazımdır.
b) çirklənmə dərəcəsi
mövcud normaların
son həddinin 2.0 mislindən
çox olan təhlükəli torpaq sahələri.
Bu sahələrdə təmas
yalnız xüsusi sanitar-gigiyenik normativlərlə
məhdudlaşır. Belə
sahələr ətraf
mühitdən tamamilə
izolə edilməlidir.
5. Radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalmış
torpaqların təsərrüfat
dövriyyəsindən çıxarılması,
konservasiya edilməsi,
mühafizəsi, sağlamlaşdırılması
və onların bərpası mülkiyyət
formasından asılı
olmayaraq bütün fiziki və hüquqi şəxslər
üçün məcburidir.
6. Radioaktiv və kimyəvi çirklənmiş
torpaq sahələrinin
müəyyən edilməsi
ilkin elmi-texniki ekspertiza nəticələri
əsasında Ekologiya
və Təbii Sərvətlər Nazirliyi,
Əmlak Məsələləri
Dövlət Komitəsi,
Səhiyyə Nazirliyi,
Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi və öz səlahiyyətləri daxilində
digər əlaqədar
təşkilatlar tərəfindən
həyata keçirilir.[4]
7. Radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalmış
torpaq sahələrinin
çirklənmə dərəcəsi,
çirklənmə mənşəyi,
tərkibi, əsas torpaq kütləsi ilə əlaqə forması, aqreqat, fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri,
dərin qatlara və yer səthinə
zərərli təsirin
məsafədən asılılıq
qanunauyğunluqlarının müəyyən edilməsi
xüsusi yüksək
ixtisaslı mütəxəssislər
tərəfindən elmi
tədqiqat işləri
nəticəsində həyata
keçirilir.
8. Radioaktiv elementlərlə
çirklənmiş torpaq
sahələrinin çirklənmə
dərəcəsi, torpaq
qatının çirklənməsi
dərinliyindən, torpağın
tipi, növü, geomineraloji
və ətraf mühitin coğrafi xüsusiyyətlərindən asılı
olaraq konservasiya və bərpa işləri aşağıdakı
qaydada həyata keçirilir:
a) təhlükə ehtimalı
torpaq sahələrində
çirklənməyə təbii
radioaktiv izotoplar səbəb olduqda, həmin sahələrdə
təsərrüfat fəaliyyəti
və təmas üçün xüsusi
qaydalar müəyyən
olunur. Bu sahələrdə
radioaktiv maddələrin
tərkibi, aqreqat halı, ionlaşdırıcı
şüaların mənşəyi
və intensivliyi müəyyən edilir.
İlk növbədə çirklənmə
dərəcəsinin artmasının
qarşısının alınması
və sonrakı çirklənmənin azalmasına
yönəlmiş elmi-texniki
işlər aparılır;
b) təhlükəli torpaq sahələrində çirklənmə
zonaları mütləq
ətraf mühitdən
izolə edilməlidir.
Çirklənmə mənbəyinin
xarakteri, tərkibi və şüa növü tədqiq olunaraq ətraf mühitə təhlükə
ehtimalını müvəqqəti
azaltmaq üçün
işçi planı
hazırlanıb yerinə
yetirilməlidir. Sonralar
isə əsaslı təmizləmə və radioaktiv dezaktivasiya texnologiyası əsasında
tədbirlər planı
yerinə yetirilməlidir.
9. Radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalma təhlükəsi gözlənilən
sənaye obyektlərində
həmin obyektlərin
yerləşdiyi və
qonşu torpaq sahələrində çirklənmə
zonasının hüdudlarından
asılı olaraq uzunmüddətli monitorinq
müşahidə məntəqələri
yaradılmalıdır.
10. İstehsal prosesi zamanı torpaqda radioaktiv və kimyəvi çirklənmə
halları müşahidə
edildikdə həmin torpaq sahələrində
xüsusi cari sağlamlaşdırma tədbirləri
həyata keçirilir,
bu tədbirlərin tətbiqi müsbət nəticələr vermədikdə
istehsal prosesi dayandırılır və
torpaq sahələri təsərrüfat dövriyyəsindən
çıxarılaraq konservasiya
edilir.
11. İstehsal prosesi zamanı fiziki və hüquqi şəxslərin səhlənkarlığı
nəticəsində radioaktiv
və kimyəvi çirklənməyə məruz
qalmış torpaqların
təsərrüfat dövriyyəsindən
çıxarılması, konservasiya edilməsi və sağlamlaşdırılması
işlərinin dəyəri
təqsirkar şəxslər
tərəfindən ödənilir.
12. Təbii fəlakət və fövqəladə hallar nəticəsində
dövlət mülkiyyətində
olan obyektlərdə baş verən qəza və eləcə də digər mənbələrin
tullantıları ilə
radioaktiv və kimyəvi çirklənməyə
məruz qalmış
torpaqların təsərrüfat
dövriyyəsindən çıxarılması,
konservasiya edilməsi,
mühafizəsi, sağlamlaşdırılması
işlərinin dəyəri
müəyyən olunmuş
qaydada dövlət büdcəsindən ödənilir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər
Kabinetinin
2000-ci
il 1 may tarixli, 79 nömrəli
qərarı ilə
təsdİq edİlmİşdİr
Ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqlarda mühəndis-texniki
və kənd təsərrüfatı işlərinin
aparılmasına icazə
verilməsi
QAYDASI[5]
Bu Qayda Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsinə və
digər qanunvericilik aktlarına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası ərazisində
ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqlarda mühəndis-texniki və
kənd təsərrüfatı
işlərinin aparılmasına
icazə verilməsi qaydasını tənzimləyir.
1. Ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqlara ərazilərində sürüşmə,
sel, su eroziyası
(yarğanəmələgəlmə, torpaq qatının yuyulması), külək eroziyası (deflyasiya; eol) uçqunlar, subasma bataqlıqlaşma, yer çökməsi, abraziya prosesləri gedən, həmçinin palçıq vulkanları
təzahür edən
sahələr aiddir.
2. Torpaqların ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmasının
regional qiymətləndirilməsi Azərbaycan Respublikasının
Ekologiya və Təbii Sərvətlər
Nazirliyi (bundan sonra - ETSN) tərəfindən
həyata keçirilir.
ETSN aidiyyəti üzrə
digər müvafiq elmi və icra
strukturları ilə birlikdə Azərbaycan Respublikası ərazisinin
mühəndis-geoloji öyrənilməsini,
ekzogen geoloji proseslərin və bu proseslərə məruz qalmış sahələrin aşkarlanmasını,
proseslərin kompleks tədqiqini, onların mənfi təsirinin qarşısını almağa
dair operativ tövsiyələr vermək
məqsədi ilə ekzogen geoloji proseslərin monitorinqinin yaradılmasını və
aparılmasını təmin
edir. [6]
3. ETSN, təhlükəsizlik dərəcəsi
nəzərə alınmaqla,
ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış və bu proseslərin getdiyi torpaqlarda meliorasiya və bərpa (rekultivasiya) işləri aparılanadək
onların istehsal və həyat fəaliyyəti üçün
istifadəsinin məhdudlaşdırılması
və konservasiya edilməsi barədə Azərbaycan Respublikasının
Nazirlər Kabineti, yerli icra hakimiyyətləri
və bələdiyyələr
qarşısında vəsatət
qaldırır.
4. Yerli icra hakimiyyətləri,
bələdiyyələr və
torpaq mülkiyyətçiləri
onlara məxsus torpaq sahələrində
rast gəldikləri ekzogen geoloji proseslər haqqında
ETSN-nə məlumat verirlər. ETSN yoxlanması
və gələcəkdə
baş vermə təhlükəsi gözlənilən
ekzogen geoloji proseslərə qarşı
mübarizə tədbirlərinin
görülməsi barədə
müvafiq təkliflər
hazırlayır və
onlara təqdim edir.
5. Azərbaycan Respublikası
ərazisində ekzogen
geoloji proseslərin təhlükəlilik dərəcəsi
onların inkişaf etdiyi torpaqların istifadə təyinatından
asılı olaraq müəyyənləşdirilir.
6. Sürüşməyə məruz
qalmış və aktivlik dərəcəsindən
asılı olmayaraq sürüşmə prosesi
gedən torpaqlarda relyefin mailliyi 30 dərəcədən yuxarı
olduqda mühəndis-texniki
və kənd təsərrüfatı işlərinin
aparılması (mal-qara
otarılmasından başqa)
qadağandır. Relyefin
mailliyi 20—30 dərəcə
arasında olduqda sürüşmə prosesi
gedən torpaqlarda mühəndis-texniki işlərin
aparılmasına icazə
verilmir. Xüsusi hallarda ETSN-nin və Əmlak Məsələləri Dövlət
Komitəsinin razılığı,
habelə yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
icazəsi ilə ağır texnika və süni suvarma tətbiq edilmədən kənd təsərrüfatı işləri
aparıla bilər. Relyefin mailliyi 20 dərəcədən az olduqda, sürüşmə
prosesinin aktivlik dərəcəsindən asılı
olaraq, torpaqlardan ETSN-nin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin və Əmlak Məsələləri
Dövlət Komitəsinin
razılığı, habelə
yerli icra hakimiyyətlərinin və
bələdiyyələrin icazəsi ilə müvafiq mühəndis müdafiə tədbirləri
tətbiq edilməklə
yalnız xüsusi əhəmiyyətli mühəndis-texniki
işlər aparıla
bilər. Belə torpaqlardan kənd təsərrüfatı işlərinin
aparılması üçün
süni suvarma tətbiq edilmədən
ETSN-nin və Əmlak Məsələləri
Dövlət Komitəsinin
razılığı, habelə
yerli icra hakimiyyətlərinin və
bələdiyyələrin icazəsi ilə istifadə edilə bilər.[7]
7. Sel təhlükəli sahələrdə seldən
müdafiə qurğularının
tikintisi və xüsusi əhəmiyyətli
körpülərin salınması
üzrə işlər
istisna olmaqla, bütün növ mühəndis-texniki işlərin
aparılması qadağandır.
Kənd təsərrüfatı
işləri xüsusi
hallarda ETSN-nin, Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət
Komitəsinin, Dövlət
Hidrometeorologiya Komitəsinin
və Əmlak Məsələləri Dövlət
Komitəsinin razılığı,
habelə yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
icazəsi ilə aparıla bilər.
8. Palçıq vulkanları
aktivləşmə dövrünü
yaşayan torpaqlarda və onların təsiri altında olan torpaqlarda bütün növ mühəndis-texniki və
kənd təsərrüfatı
işlərinin aparılması
qadağandır. Sönmüş
palçıq vulkanları
sahələrində müvəqqəti
kənd təsərrüfatı
işləri xüsusi
hallarda Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin, ETSN-nin, Əmlak Məsələləri Dövlət
Komitəsinin, Dövlət
Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə
Nəzarət Komitəsinin,
Azərbaycan Milli Elmlər
Akademiyasının razılığı,
habelə yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
icazəsi ilə aparıla bilər.[8]
9. Subasma və bataqlıqlaşma gedən
torpaqlarda xüsusi təyinatlı mühəndis-texniki
işlər ETSN-nin, Fövqəladə Hallar Nazirliyinin, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin və Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə
Nəzarət Komitəsinin
razılığı, habelə
yerli icra hakimiyyətlərinin və
bələdiyyələrin icazəsi ilə aparıla bilər. Belə torpaqlarda kənd təsərrüfatı
işləri meliorativ
tədbirlər həyata
keçirməklə ETSN-nin,
Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin, dövlət sanitariya nəzarəti orqanlarının
razılığı, yerli
icra hakimiyyətlərinin
və bələdiyyələrin
icazəsi ilə aparıla bilər.[9]
10. Eroziya, yarğanəmələgəlmə,
torpaq qatının yuyulması və yerçökməsi prosesləri
gedən torpaqlarda mühəndis-texniki işlər
müvafiq mühəndis-mühafizə
tədbirləri həyata
keçirməklə ETSN-nin,
Fövqəladə Hallar
Nazirliyinin, Dövlət
Tikinti və Arxitektura Komitəsinin və Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə
Nəzarət Komitəsinin
razılığı, habelə
yerli icra hakimiyyətlərinin və
bələdiyyələrin icazəsi ilə aparıla bilər. Bu proseslər gedən torpaqlarda kənd təsərrüfatı işləri
qabaqcadan müəyyənləşdirilmiş
suvarma üsulları və suvarma sularının drenajı tədbirlərinin həyata
keçirilməsi şərti
ilə ETSN-nin razılığı, yerli
icra hakimiyyətlərinin
və bələdiyyələrin
icazəsi ilə aparıla bilər.[10]
11. Deflyasiya və eol prosesləri gedən torpaqlarda mühəndis-texniki işlər
ETSN-nin, Fövqəladə
Hallar Nazirliyinin, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin və Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət
Komitəsinin razılığı,
habelə yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
icazəsi ilə, kənd təsərrüfatı
işləri isə
ETSN-nin razılığı,
yerli icra hakimiyyətlərinin və
bələdiyyələrin icazəsi ilə aparılır.[11]
12. Abraziya prosesləri gedən sahil zonalarında mühəndis-texniki
işlər və kənd təsərrüfatı
işləri ETSN-nin, Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət
Komitəsinin, aidiyyəti
olan hallarda isə Fövqəladə
Hallar Nazirliyinin, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsinin razılığı,
habelə yerli icra hakimiyyətlərinin və bələdiyyələrin
icazəsi ilə aparılır.[12]
13. Ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqların
istifadəsini şərtləndirən
bütün mühəndisi-mühafizə
tədbirlərinin layihələri
Fövqəladə Hallar
Nazirliyi, Dövlət
Tikinti və Arxitektura Komitəsi, Əmlak Məsələləri
Dövlət Komitəsi
və ETSN-la, irriqasiya,
meliorasiya və drenaj tədbirlərinin layihələri isə Kənd Təsərrüfatı
Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi və ETSN-la razılaşdırılır.
[13]
14. Ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqlarda mühəndis-texniki və
kənd təsərrüfatı
işlərinin aparılması
bu torpaqların təsir sahəsində yerləşmiş digər
torpaq mülkiyyətçilərinin
və istifadəçilərinin
hüquqlarını pozmamalı
və onlara maddi ziyan vurmamalıdır.
15. Bu Qaydada adları çəkilən mərkəzi
icra hakimiyyəti orqanlarının razılığı
olmadan ekzogen geoloji proseslərə məruz qalmış torpaqların hər hansı məqsədlər
üçün istifadəsinə
yol verilmir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər
Kabinetinin
2000-ci
il 1 may tarixli, 79 nömrəli
qərarı ilə
təsdİq edİlmİşdİr
Torpaqların zonalaşdırılmasının ümumi əsasları və
prİnsİplərİ
Torpaq ərazilərinin zonalaşdırılmasının
ümumi əsasları
və prinsipləri Azərbaycan Respublikasının
hüdudları daxilində
yerləşən bütün
torpaqların məqsədli
təyinatı və hüquqi rejiminə görə istifadə olunmasını nəzərdə
tutur.
Zəlzələ, torpaq sürüşməsi,
subasma, daşqın, digər təbii və texnogen fəaliyyətlərinin nəticələrini
nəzərə alaraq
sənaye, yaşayış,
mədəni-məişət, nəqliyyat yolları və qovşaqların, yaşıllıq və digər obyektlərin tikintisi altına torpaq sahələrinin seçilməsi, bütün
növ torpaq zonalarından istifadənin
norma və qaydalarına riayət edilməsini tənzimləyir.
Ərazilərin zonalaşdırılması təbiətdən səmərəli
istifadə edilməsi,
tarixi-mədəni irsin
və ətraf mühitin mühafizəsi,
əhalinin məskunlaşması,
məhsuldar qüvvələrin
səmərəli yerləşdirilməsi
prinsiplərinə əsasən
iki səviyyədə
aparılır:
Azərbaycan Respublikasının bütün
ərazisinin zonalaşdırılması;
şəhər və digər yaşayış məntəqələri
ərazilərinin zonalaşdırılması.
I. Azərbaycan Respublİkasının
bütün ərazİsİ
AŞAĞIDAKI zonalardan İbarətdİr:
1.1. Respublikanın regional qruplar
sistemləri daxilində
mövcud şəhər,
digər yaşayış
məntəqələri və
onların perspektiv inkişafı üçün
nəzərdə tutulan
ehtiyat torpaq zonaları;
1.2.
Regional qruplar sistemləri
daxilindən kənar
yeni salınacaq şəhər
və digər yaşayış məntəqələri
üçün nəzərdə
tutulan ehtiyat torpaq zonaları;
1.3. Arxeoloji, memarlıq abidələri və onların qalıqları müəyyən olunmuş
zonalar;
1.4. Kənd təsərrüfatına
yararlı torpaqlar, yaylaq və qışlaq zonaları;
1.5. Yer səthində və yerin təkində
yerləşən (perspektiv
geoloji axtarış sahələri də daxil olmaqla) mineral ehtiyatlar zonaları;
1.6. Yaşayış məntəqələrindən
kənar hərbi şəhərciklər və
poliqonlar zonası;
1.7. Perspektiv nəqliyyat koridorları və qovşaqları da daxil olmaqla ölkələrarası,
ölkədaxili, şəhərlərarası
tranzit dəmir yolları, avtomobil yolları və qovşaqları, hava nəqliyyatlarının yerüstü
qovşaqları və
onların mühafizə
zonaları;
1.8. Ölkələrarası, ölkədaxili,
şəhərlərarası neft, qaz, elektrik,
rabitə kəmər
və xətlərinin
mühafizə zolaqları
ilə birlikdə zonaları;
1.9. Meşə fondu zonaları;
1.10. Xəzər dənizinin (gölünün) qalxması
və enməsi ilə əlaqədar subasma zonaları;
1.11. Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan
Respublikasına mənsub
olan bölməsi (zonası);
1.12. Çay, açıq su hövzələri, kanallar və kollektorlar zonası;
1.13. Dağ çaylarının
daşqınından mühafizə
zonaları;
1.14. Təbii və texnogen xarakterli fövqəladə halların
təsiri ilə su anbarlarının susaxlama qabiliyyətinin itirilməsi nəticəsində
subasma izometriya xətləri arasında su altında qala biləcək zonalar;
1.15. Turizm və rekreasiya zonaları;[14]
1.16. Təbii qoruq zonaları;
1.17. Dağ zonaları;
1.18. Radioaktiv və kimyəvi tullantıların
basdırılma zonaları;
1.19. Xüsusi neft-qazçıxarma-antropogen
zonalar;
2. Bu zonaların ümumi əsasları və prinsipləri ayrı-ayrılıqda
aşağıdakı kimi
açıqlanır:
2.1. Respublikanın regional qruplar
sistemləri daxilində
mövcud şəhər,
digər yaşayış
məntəqələri və
onların perspektiv inkişafı üçün
nəzərdə tutulan
ehtiyat torpaq zonaları
Tarixi məskunlaşma və əhalinin daxili təbii miqrasiyaya cəlb olunması əsasında Azərbaycan
Respublikasının mövcud
yaşayış məntəqələri
və onların perspektiv inkişaf sahələrinin Bakı-Sumqayıt,
Quba-Xaçmaz, Şamaxı-İsmayıllı,
Mingəçevir-Yevlax, Şəki-Zaqatala,
Şirvan-Salyan, Lənkəran-Astara,
Ağdam-Xankəndi-Laçın, Gəncə-Qazax, Göyçay-Ağdaş,
Naxçıvan-Ordubad təbii
məskunlaşma regionlarında
birləşməsi tələb
olunur.[15]
Respublika daxilində ayrılmış
11 regional qrup bütün
yaşayış məntəqələrini
əhatə edib, hər biri ayrı-ayrılıqda
özünün cazibə
zonasında yerləşən
4-5 inzibati rayonların
yaşayış məntəqələrini
birləşdirərək daxili
nəqliyyat strukturu ilə mərkəz şəhərində yerləşdirilmiş
bütün regionun əhalisinin sayına hesablanmış sənaye,
mədəni-məişət, təhsil, səhiyyə və digər obyektlərin fəaliyyətini
təmin edir.
Burada məqsəd Bakı-Sumqayıt
regionunda hipertrofik inkişafın və işçi qüvvələrinin
Abşeron istiqamətində
miqrasiyasının qarşısının
alınması, respublika
ərazisində torpaqlardan
maksimum səmərəli
istifadə olunması
və qorunmasının
təminatını, əhalinin
yaşayış səviyyəsinin,
iqtisadiyyatın, sənaye
və kənd təsərrüfatı komplekslərinin
inkişaf tempinin qısa müddətdə
yüksəldilməsini, xidmət
obyektlərinin və mədəni-maarif müəssisələrinin
əhaliyə maksimum yaxınlaşdırılmasını, respublika paytaxtından uzaqda formalaşmış
yaşayış məntəqələrinin,
xüsusilə sərhədyanı
zonaların, habelə
Naxçıvan Muxtar
Respublikasının qısa
müddətdə inkişafını
təmin etməkdir.
Şəhər, qəsəbə, kənd
yaşayış məntəqələrinin,
müvəqqəti geoloji
ekspedisiyaların, turizm
bazaları, çoban
yataqlarının (yaylaqda
və qışlaqda),
arıçılıq düşərgələrinin,
nəqliyyat dayanacaqlarının
və onların gələcək inkişaf
sahələrinin formalaşması
prinsiplərini, habelə
bir-birinə yaxın yerləşmiş və gələcəkdə formalaşan
aqlomerasiyaların qarşısını
ala biləcək yaşayış
məntəqələrinin qarşılıqlı inkişaf
istiqamətləri respublika
və regionlar miqyasında hazırlanan müvafiq planlaşdırılma
layihələri ilə
müəyyənləşdirilir.
2.2.
Regional qruplar sistemləri
daxilindən kənar
yeni salınacaq şəhər
və digər kənar yaşayış
məntəqələri üçün
nəzərdə tutulan
ehtiyat torpaq zonaları
Buraya Azərbaycan Respublikasının
perspektiv iqtisadi inkişafını təmin
etmək məqsədi
ilə sənaye, kənd təsərrüfatı
və digər obyektlərin və həmin obyektləri işçi qüvvəsi
ilə təmin edəcək yaşayış
məntəqələrinin salınması üçün
nəzərdə tutulan
torpaq sahələri aiddir.
2.3. Arxeoloji, memarlıq abidələri və onların qalıqları müəyyən olunmuş
zonalar
Dövlət tərəfindən müvafiq
qaydada müəyyənləşdirilmiş
tarixi-mədəni, memarlıq
abidələrinin yerləşdiyi
ərazilər və onların qoruq zonalarında xüsusi arxitektura-arxeoloji axtarış
qrupunun fəaliyyəti
istisna olmaqla, insan fəaliyyətinin qalan bütün növləri məhdudlaşdırılmalı,
aşkar olunmuş arxeoloji, memarlıq abidələri və onların qalıqlarından
aralı məsafədə
həmin qoruq zonalarının sərhədləri
müvafiq qaydada müəyyənləşdirilməlidir.
2.4. Kənd təsərrüfatına
yararlı torpaqlar, yaylaq və qışlaq zonaları
Əkilən və əkinə
yararlı zonalar hal-hazırda əkin üçün istifadə
olunan və gələcəkdə əkiləcək
yararlı torpaq əraziləridir.
Yaylaq və qışlaq zonalarını kənd təsərrüfatında (heyvandarlıqda)
istifadə olunan ərazilər və tikililər təşkil edir.
Kənd
təsərrüfatına tam yararsız zonaları bataqlıqlar, şoran torpaqlar, sürüşməyə
məruz qalmış
və s. ərazilər
təşkil edir.
2.5. Yer səthində və yerin təkində
yerləşən (perspektiv
geoloji axtarış sahələri də daxil olmaqla) mineral ehtiyatlar zonaları
Bu zonaların ərazisindəki
sərvətlərin istehsal
üsulundan asılı
olaraq yaşayış
obyektləri, laboratoriya,
texnika üçün
açıq və örtülü sığınacaqlar,
anbar binaları və s. qurğular müvafiq təhlükəsizlik
normalarına əməl
olunmaqla yerləşdirilməlidir.
Partlayış metodundan
istifadə olunduqda, filiz və ya
başqa maddələrin
çıxarılması nəticəsində
sürüşmə, dağ
ətəyinin uçurulması,
çökmə proseslərinin
baş verə biləcəyi gözlənilərsə,
bunların təsir zonasında yerləşən
yaşayış məntəqələrinə
və su anbarlarına edilə biləcək təsir nəzərə alınmalı,
möhkəmləndirmə işlərinin görülməsi
və ya yaşayış məntəqələrinin
köçürülməsi nəzərdə tutulmalıdır.
2.6. Yaşayış məntəqələrindən
kənar hərbi şəhərciklər və
poliqonlar zonası
Bu zonaya kənardan gələnlər üçün
qadağan məsafələri
müəyyən olunmaqla,
keçid-buraxılış məntəqələri yaradılmalıdır.
Poliqon zonalarında məşq, mərmi və atıcı silahların uçuş dairələri müəyyənləşdirilərkən
sərhəd məsafələrinin
təhlükəsizliyi nəzərə
alınmalıdır. Bu zonaların
ərazisinin yaşayış
məntəqəsinin salınması,
heyvandarlıq və əkinçilik məqsədləri
üçün istifadə
edilməsi zamanı təhlükəsizliyi təmin
edən qaydalara riayət olunmalıdır.
2.7. Perspektiv nəqliyyat koridorları və qovşaqları da daxil olmaqla ölkələrarası,
ölkədaxili, şəhərlərarası
tranzit dəmir yolları, avtomobil yolları və qovşaqları, hava nəqliyyatının yerüstü
qovşaqları və
onların mühafizə
zonaları
Perspektiv
nəqliyyat koridorları
və qovşaqları
da daxil olmaqla ölkələrarası, ölkədaxili,
şəhərlərarası, tranzit dəmir yolları, avtomobil yolları və qovşaqları, hava nəqliyyatının yerüstü
terminalları, dəhlizləri
və onların mühafizə qovşaqları
zonaları şəhər
və digər yaşayış məntəqələrindən
müvafiq normalarla müəyyən olunmuş
məsafədə yerləşdirilməli,
onların ərazisini
kəsib keçməməlidir.
Bu yollar yaşayış məntəqələrinin daxilindən
keçirsə, yenidənqurma
və şəhərsalma
layihələrində onların
yaşayış məntəqələrindən
kənara çıxarılması
və normativlərə
əsasən müvafiq
mühafizə zolaqları
nəzərə alınmalıdır.
Aerodromlar
və helikopter meydançaları, uçuş
və eniş zolaqları, istiqamətli hava dəhlizlərinin yaşayış məntəqələrindən
müvafiq normativlərə
əsasən aralı
yerləşdirilməsi təmin
olunmalıdır.[16]
2.8. Ölkələrarası, ölkədaxili,
şəhərlərarası neft, qaz, elektrik,
rabitə kəmər
və xətlərinin
mühafizə zolaqları
ilə birlikdə zonaları
Ölkələrarası, ölkədaxili,
şəhərlərarası neft, qaz kəmərləri
və elektrik xətlərinin mühafizə
zolaqları zonaları
bu xətlər və kəmərlər boyu hər iki
tərəfə müvafiq
texniki normativlər nəzərə alınmaqla
müəyyənləşdirilməlidir.
2.9. Meşə fondu zonaları
Azərbaycanda yerləşən bütün
tip dağ, dağətəyi,
dəniz sahili meşələr və Kür çayı vadisi boyunca Tuqay meşələrinin torpaqları respublika meşə fondu zonasını
təşkil edir. Turizmə və rekreasiyaya yararlı olan bu zonalar
ətrafda yerləşən
yaşayış məntəqələrinin
əhalisi üçün
turizm və rekreasiya zonası kimi də istifadə
edilə bilər.[17]
2.10. Xəzər dənizinin (gölünün) qalxması
və enməsi ilə əlaqədar subasma zonaları
Xəzərin su səviyyəsinin
dəyişməsi səbəblərinin
elmi əsası dəqiq müəyyən
olunmadığından onun
dəyişməsi həddi
də dəqiq müəyyən edilməmişdir.
Bu səbəbdən səviyyənin
tərəddüdünün son 100 il ərzində maksimum həddini müəyyən
edərək, həmin
subasma horizontı zonasına böyük kapital qoyuluşu tələb edən yaşayış, ictimai, sənaye obyektlərinin tikilməsi qadağan edilməlidir. Əgər belə qurğuların tikilməsi vacibdirsə, yaxud dənizlə əlaqədardırsa, onların
tikintisində müəyyən
olunmuş subasma izometriya xəttinin maksimum subasma hündürlüyü nəzərə
alınmalıdır.
2.11. Xəzər dənizinin (gölünün) Azərbaycan
Respublikasına mənsub
olan bölməsi (zonası)
Xəzər dənizinin (gölünün)
Azərbaycan Respublikasına
mənsub olan bölməsi (zonası) aşağıdakı unikal
funksiyaların yerinə
yetirilməsinə zəmin
yaradır:
a) eyni zamanda bir
neçə xarici ölkələrlə sərhəd
zonasını təşkil
edərək, onlarla su nəqliyyatı əlaqələrinə;
b) Volqa çayı vasitəsi ilə ümumdünya su dəhlizləri—okeanları
ilə gəmiçilik
nəqliyyatı əlaqələrinə;
c) respublika paytaxtının,
Abşeron regionunun və eləcə də bütün Xəzərsahili zonaların
Mingəçevir gölünədək,
Kür çayı vasitəsilə dənizlə
su nəqliyyatı əlaqələrinin yaradılması
ilə bərabər,
Kürboyu Tuqay meşə zonalarının
turizm və rekreasiya zonaları kimi istifadə olunmasına;[18]
ç) balıqçılıq təsərrüfatı
və sənayesinin inkişaf etdirilməsinə;
d) dəniz dibindən neft və qaz
yataqlarının istismarına.
2.12. Çay, açıq su hövzələri, kanallar və kollektorlar zonası
Bu zonalara çaylar, kanallar, kollektorlar, təbii və süni göllər, habelə digər daimi axını olan və qurumayan
yerüstü suaxarları
və sututarları daxildir. Bu zonadan suvarma məqsədləri , habelə turizm
və rekreasiya üçün istifadə
olunması və mühafizə zonasından
istifadə rejimi müvafiq normativ hüquqi aktlarla tənzimlənir.[19]
2.13. Dağ çaylarının
daşqınından mühafizə
zonaları
Dağ çaylarının daşqınından
mühafizə zonalarında
yerləşən yaşayış
məntəqələrinin inkişaf etdirilməsi, binaların və qurğuların, sənaye
obyektlərinin və digər əsaslı tikintilərin yerləşdirilməsi
qadağan edilməlidir.
Əsaslandırılmış hallarda bu ərazilərdə
birillik kənd təsərrüfatı məhsullarının
əkin sahəsi üçün istifadə
oluna bilər.
2.14. Təbii və texnogen xarakterli fövqəladə halların
təsiri ilə su anbarlarının susaxlama qabiliyyətinin itirilməsi nəticəsində
subasma izometriya xətləri arasında su altında qala biləcək zonalar
Su anbarlarının fəlakət
nəticəsində susaxlama
qabiliyyətinin itirilməsi
hallarında nəzərdə
tutulan subasma izometriya horizont xətləri arasında su altında qala bilmə ehtimalı olan zonaların az kapital qoyuluşlu qeyri-yaşayış məqsədləri
üçün istifadə
olunması (heyvandarlıq,
əkinçilik və
s.) mümkündür. Bu zonalarda
böyük kapital qoyuluşlu əsaslı tikinti və mühəndis avadanlıqları
qurularkən baş verə biləcək fəlakətin nəticələri
nəzərə alınmalıdır.
2.15. Turizm və rekreasiya zonaları;[20]
Abşeron yarımadasında şimala
və cənuba, Xəzər dənizi sahillərində, Araz çayı sahillərində,
Naxçıvan Muxtar
Respublikası ərazisində,
Araz su qovşağı
sahillərində, Qubadlı,
Şuşa, Laçın,
Zəngilan, Cəbrayıl,
Şəki-Zaqatala, Şamaxı-Pirqulu,
İsmayıllı, Masallı-Yardımlı,
Lənkəran-Lerik zonalarında,
Şahdağ və Murovdağ zirvələri
və dağətəyi
sahələri, habelə
qanunvericiliyə uyğun
olaraq ayrılmış
digər sahələri
əhatə edən turizm və rekreasiya zonalarının ərazilərində idman,
turizm, alpinizm, qısa və uzunmüddətli, aktiv və passiv istirahət ocaqları, müvafiq miqyaslı mehmanxana, kempinqlər, istirahət məqsədləri
üçün çadır
şəhərcikləri yaradıla
və fəaliyyət
göstərə bilər.
Bu zonalarda Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi
ilə müəyyən
edilmiş qaydada turizm infrastrukturu yaradıla və inkişaf etdirilə bilər.
Müalicə müəssisələri, sanatoriya və istirahət evlərinin bu zonalarda yerləşdirilməsi
onlarda kurort fəaliyyətinin yaradılmasına
gətirib çıxarır.
2.16. Təbii qoruq zonaları
Dövlət tərəfindən təsdiq
olunmuş təbii qoruq zonalarının (Zaqatala, İlisu, İsmayıllı, Pirqulu,
Qızılağac, Hirkan,
Göygöl, Turyançay,
Ağgöl, Altıağac,
Bəsitçay, Qaragöl,
Qarayazı və Şirvan) təyinatı, ümumi əsasları və prinsipləri flora və faunanın
qorunmasını təmin
edir. Bu zonada flora və
faunanın qorunub saxlanılması məqsədi
ilə kiçik həcmli müvafiq tikililər və qurğular inşa edilə bilər.
2.17. Dağ zonaları
Bu zonalara
aid edilən Baş Qafqaz sıra dağlarından, Şahdağ, Qarabağ, Murovdağ, Bozdağ silsilələrindən, Samur
silsiləsinin bir hissəsindən, Dərələyəz
və Zəngəzur silsilələrinin bir hissəsindən heyvandarlıq
və arıçılıq
təsərrüfatları üçün, habelə
alpinizm idman, turizm və rekreasiya zonaları kimi istifadə etmək məqsədi ilə dağ kəndlərinin yaşayış
məntəqəsi kimi
fəaliyyəti bərpa
oluna bilər.[21]
2.18. Radioaktiv və kimyəvi tullantıların basdırılma
zonaları
Bu zonalar
xüsusi sanitar normalarına müvafiq şəhər və digər yaşayış
məntəqələrindən aralı yerləşdirilməlidir.
Belə zonalar
ətrafında aidiyyəti
normativlərə əsasən
bütün parametr boyu mühafizə məsafəsində hər
bir insan və təsərrüfat
fəaliyyəti qadağan
olunmalıdır. Bu zonada atmosfer çöküntülərindən törənmiş su axımının istifadə
olunan su hövzələrinə yönəldilməsi
yolverilməzdir. Eləcə
də, bu zonada mövcud içməli su mənbələrindən istifadə
etməklə sanitar-ekoloji
mühafizə zonaları
müəyyən olunmalı,
dağ-mədən və
digər işlərin
aparılması müvafiq
təşkilatlarla razılaşdırılmalıdır.
2.19. Xüsusi neft-qazçıxarma-antropogen zonaları
Bu zonalar
Azərbaycan Respublikasında
mövcud olan aşağıdakı 4 növ
neft-qazçıxarma zonalarını
xarakterizə edir:
hal-hazırda istismarda olan zonalar;
qismən
istifadədə olan və rekultivasiya tələb edən boşalmış zonalar;
istismarı sona yetmiş zonalar;
dəniz
təkindən neft-qazçıxarma
zonaları.
Rekultivasiyası tələb olunan
zonalarda bu torpaqların istifadəsi
(yaşayış, yaşıllıq,
nəqliyyat dəhlizi,
kənd təsərrüfatı
və s. məqsədlər
üçün) üzrə
bərpa və tikinti-quraşdırma işlərinin
eyni vaxtda aparılması əsaslarına
və prinsiplərinə
üstünlük verilir.
3. Şəhər və digər yaşayış
məntəqələri əraziləri
aşağıdakı zonalardan
ibarətdir:
3.1. yaşayış zonaları;
3.2. ümumşəhər ictimai
mərkəz zonası;
3.3. sənaye zonaları;
3.4. mühəndis, şəhərdaxili
və şəhərdənkənar
nəqliyyat infrastrukturu
zonası;
3.5. ümumşəhər istirahət
zonası;
3.6. akademiya şəhərciyi,
elmi tədqiqat mərkəzləri, konstruktor
büroları və eksperimental bazalar zonası;
3.7. tələbə şəhərcikləri,
ali və orta təhsil ocaqları zonası;
3.8. kommunal-anbar zonaları;
3.9. ixtisaslaşdırılmış taxıl, tərəvəz
və qida anbarları zonaları;
3.10. botanika bağı və dendroloji park zonaları;
3.11. xüsusi təyinatlı zonalar;
3.12. sanitar qoruq zonaları;
3.13. şəhərətrafı zonalar;
3.14. ümumşəhər idman
meydançaları, olimpiya
şəhərciyi və
digər idman obyektlərinin yerləşdiyi
zonalar;
3.15. dini təmsil edən obyektlərin yerləşdiyi zonalar;
4. Bu zonaların ümumi əsasları və prinsipləri ayrı-ayrılıqda
aşağıdakı kimi
şərh edilir:
4.1. Yaşayış zonaları
Bu zonalarda yerləşdirilməsi
vacib olan obyektlər aşağıdakılardır:
Bütün növ yaşayış
binaları, ictimai bina və mədəni-məişət
obyektləri, bağlar,
bulvar və bağçalar, digər yaşıllıqlar və
zonaya məxsus küçə və meydanlar, metro stansiyaları.
Bu zonada aşağıdakı
obyektlərin yerləşdirilməsi
qanunauyğundur:
ümumşəhər əhəmiyyətli
inzibati və təsərrüfat obyektləri,
təhsil ocaqları, elmi tədqiqat institutları, minik avtomobilləri üçün
qaraj və dayanacaqlar, ətraf mühitə zərərsiz
olan V qrup sənaye obyektləri.
Aşağıdakı obyektlərin bu zonada yerləşdirilməsi
qadağandır:
I—IV qrup sənaye obyektləri, dəmir yolu qanadları, iri həcmli qarajlar və ekoloji çirkləndirməyə
qadir obyektlər.
Yaşayış zonalarının ərazi
planlaşdırılması aparılarkən torpaq sahələrinin təbii və sanitariya xüsusiyyətləri nəzərə
alınmalıdır. Bu baxımdan
ərazi tikintiyə yararlı, tikintiyə az yararlı və yararsız torpaq sahələrinə bölünür.
a) Tikintiyə yararlı torpaq sahələri
Yer təkinin geoloji quruluşu, seysmoloji vəziyyəti tədqiqatlar
və uzunmüddətli
proqnozlaşdırmalar əsasında
müəyyənləşdirməklə
100 ildə bir dəfə (1% təminatla)
4-5 bal gücündə
baş verən yeraltı təkanlar nəticəsində yer qabığının çatlaması
baş verən, vulkan və karstlar gözlənilməyən,
bataqlıq olmayan, torpaq sürüşməsi,
dağ uçurumu və qar sürüşmələrinə
tamamilə məruz qalmayan, su hövzələrinin
təsirindən uzaq olan, dərinliyi 3 metrədək, kənarları
mailli, genişlənmə
prosesinə məruz qalmayan yarğan və dərəli, 100 ildə bir dəfə
subasmaya məruz qalan, mailliyi 0,5%-dən 10%-ə qədər
və torpağa buraxıla bilən gərginliyi ən azı 1,5 kq/kv.sm. olan, habelə təzyiqsiz qrunt suları torpaq səthindən 3 metr dərinlikdə yerləşən,
qrunt sularından qorunmaq üçün izolyasiya tələb olunmayan sahələr yaşayış zonalarının
tikintiləri üçün
yararlı hesab olunur.
b) Tikintiyə az yararlı torpaq sahələri
100 ildə bir dəfə
(1% təminatla) 5—7 bal
və 25 ildə bir dəfə (4% təminatla) 4—5 bal gücündə baş verən yeraltı təkanlar nəticəsində
yer qabığının
çatlaması baş
verən, karst və vulkanlar proqnozlaşdırılmayan,
bataqlıq sahələrinin
qurudulması üçün
xüsusi tədbirlər
görülməsinə böyük
vəsait tələb
olunan, dağ uçurumu torpaq və qar sürüşməsindən
qorunmaq üçün
təbii və süni mühafizə qurğularının yaradılması
iqtisadi cəhətdən
əlverişli olmayan,
su hövzələrinə
yaxın bir sıra yerlərdə sahillərin yuyulması və aşılanması
baş verən, kiçik sahələrdə
dərinliyi 10 metrə
qədər olan yarğan və ya dərələr əmələgəlməsi prosesi
az miqdarda olan, yamaclarının bərkidilməsi tələb
olunan, sönmüş
vulkan və karstların az miqdarda olduğu, palçıq püskürməsinin
təkrarı gözlənilən,
25 ildən 100 ilədək
olan müddətdə
subasmaya məruz qalan, mailliyi 0,5%-dən az və
10%—20%-ə qədər (dağ
rayonlarında 30%-ə qədər)
və torpağa buraxıla bilən gərginliyi 1,0—1,5 kq/kv.sm.
olan, qrunt sularının səviyyəsi
torpaq səthindən
1—3 m. dərinlikdə yerləşən,
qrunt suları səviyyəsinin aşağı
salınması vacib olan və mürəkkəb
hidroizolyasiya tələb
edən sahələr
tikinti üçün
az yararlı sahələr hesab olunur.
Bu sahələrdə əlavə
xərclər tələb
edən müvafiq tədbirlər nəzərə
alınmaqla tikinti işləri aparıla bilər.
c) Tikintiyə tam yararsız torpaq sahələri
100 ildə bir dəfə
(1% təminatla) 7 bal gücündən çox
və 25 ildə bir dəfə 4—5 bal gücündə baş verən yeraltı təkanların
gözlənilməsi, yer
qabığının çatlaması,
karst və vulkanların
fəaliyyət hallarının
birinin gözlənilməsinin
proqnozlaşdırılması mümkün olan, çox miqdarda aktiv karstları, yeraltı boşluqları
olan, hədsiz miqdarda bataqlaşmaya məruz qalan və qurudulmasına böyük vəsait tələb olunan, aktiv torpaq sürüşməsi,
dağ uçurumu və qar sürüşmələrinin
təsir zonalarında
yerləşən, dərinliyi
10 metrdən çox,
yamacları kəskin mailli sıldırım, intensiv yarğan və dərə əmələgəlmə prosesinə
və sürüşməyə
məruz qalan, çoxlu miqdarda yamaclarının bərkidilməyə
ehtiyacı olan, 25 ildə bir dəfə
subasmaya məruz qalan, su hövzələrindən
aşağı səviyyədə
yerləşən, mailliyi
20%-dən çox olan, axan və
makroməsaməli olan,
qrunt suları torpaq səthindən 1 metrə qədər dərinlikdə yerləşən
torpaq sahələri tikintiyə tam yararsız hesab olunur.
4.2. Ümumşəhər ictimai
mərkəz zonası
Burada inzibati-təsərrüfat obyektləri,
mehmanxanalar, parklar, bulvar, bağ və bağçalar, iri həcmli avtomobil dayanacaqları, həmin zonanı təmin edən küçə və meydançalar yerləşdirilir.
Bu zonalarda həmçinin
ayrı-ayrı yaşayış
binalarının, yerli
mədəni-məişət müəssisələrinin (yaşayış
zonası varsa), minik maşınları üçün qarajların,
iri idman meydança və qurğularının yerləşdirilməsinə
icazə verilir.
4.3. Sənaye zonaları
Sənaye
zonaları şəhər
və digər yaşayış məntəqələrinin
işçi sahəsi
olmaqla yaşayış
zonalarından kənarda
yerləşdirilir. Sənaye
və yaşayış
zonaları arasında
yerləşən sanitar-mühafizə
zonasının eni sənayenin ekoloji təmizliyindən, onun atmosferi çirkləndirmə
dərəcəsindən, küləyin
istiqaməti və gücündən asılı
olaraq müəyyənləşdirilir.
Bu zonada sənaye obyektləri və yalnız sənayenin fəaliyyətini təmin
edən qeyri-yaşayış
obyektləri, o cümlədən
dəmir yolu qanadları, avtomobil yolları və meydançaları, digər
nəqliyyat obyektləri,
sənaye zonasına
aid olan mədəni-məişət
obyektləri, işçilərin
dincəlməsi üçün
yaşıllıq zonaları,
habelə sanitar yaşıllıq-mühafizə zonaları yerləşdirilə
bilər. Burada sənaye prosesinə birbaşa aidiyyəti olmayan anbarların kommunal və nəqliyyat qurğularının
yerləşdirilməsinə müstəsna hallarda icazə verilə bilər.
Sənaye
zonası ərazisi sənaye obyektlərinin həcm-fəza həlli ilə yanaşı, torpaq sahələrinin təbii və sanitariya cəhətləri
nəzərə alınmaqla
planlaşdırılır.
Bu baxımdan ərazi yararlı, az yararlı, tam yararsız torpaq sahələrinə bölünür.
a) Tikintiyə yararlı torpaq sahələri—nisbətən düzənlik
və mailliyi 0,3%-dən 5%-dək olan, qruntu birtərkibli
geoloji quruluşlu, torpağa buraxıla bilən gərginliyi 1,5 kq./kv.sm.-dən az olmayan,
bina və qurğuların özüllərinin
gücləndirilməsinə ehtiyac olmayan, təzyiqsiz horizont
su qatları yer səthindən 7 metr dərinlikdə olan, təzyiqli horizont su qatları 15 metrdən artıq dərində olan, torpaq sahələrinin az vəsait tələb edən sadə metodla qurudulması mümkün
olan, bataqlığın,
yarğanların, sürüşmələrin,
karstların, subasma və aşılanmanın
tam olmaması təminatı
olan torpaqlar sənaye obyektlərinin tikintisi üçün yaralı hesab olunur.
b) Tikintiyə az yararlı torpaq sahələri—təpə
və çökəkliyi
olan, mailliyi 8%-dən artıq, 0,3%-dən aşağı olan, qruntunun birtərkibli geoloji quruluşu pozulan, torpağa buraxıla bilən gərginliyi
1,0—1,5 kq/kv.sm. olan, təzyiqsiz horizont su qatları 7 metrdən 3 metrədək
dərinlikdə olan, təzyiqli horizont su qatları 15 metrdən 10 metrədək
olan, torpaq suları səviyyəsinin
aşağı salınmasına
və özüllərin
hidroizolyasiyasına ehtiyac
olan, cüzi bataqlıq əmələgəlmə
prosesinə məruz qalan, dərinliyi 3 metrədək və divarları bərkimiş
yarğanları olan, sürüşməyə məruz
qalan və sadə mühəndis qurğuları ilə bunların qarşısının
alınması mümkün
olan, subasması və aşılanması
təsadüf edilən
zolağının eni
10 metrdən az olan, köhnə karstları kiçik sahəni əhatə edən və az vəsait tələb edən sadə mühəndis qurğuları ilə bunun qarşısının
alınması mümkün
olan torpaqlar sənaye obyektlərinin tikintisi üçün az yararlı hesab olunur.
Bu sahələrdə əlavə
xərclər tələb
edən müvafiq tədbirlər nəzərə
alınmaqla, tikinti işləri aparıla bilər.
c) Tikintiyə tam yararsız torpaq sahələri—çoxlu təpəliyi olan, ümumi mailliyi 5%-dən artıq və ya tamamilə mailliyi olmayan, qruntu çoxtərkibli geoloji quruluşa malik olan, torpağa buraxıla bilən gərginliyi 1,0 kq/kv.sm.-dən az olan,
təzyiqsiz horizont su qatları 3 metrdən və təzyiqli horizont su qatları 10 metrdən az olan, qrunt sularından
bataqlıq əmələ
gələn, aktiv sürüşməyə məruz
qalan, dərinliyi 3 metrə qədər olan divarları bərkimiş və doldurulması mümkün
olmayan yarğanlar olan, subasması və aşılanması
təsadüf olan zolağın eni 10 metrdən artıq olan və çoxlu
miqdarda aktiv karstlar olan torpaq
sahələri tikintiyə
tam yararsız hesab olunur.
4.4. Mühəndis, şəhərdaxili
və şəhərdənkənar
nəqliyyat infrastrukturu
zonası
Burada yaşayış zonası
daxilində əsasən
şəhərdənkənar istiqamətdə hərəkət
edən nəqliyyat vasitələri və nəqliyyatla əlaqədar
obyektlər yerləşdirilir.
Bu obyektlərin şəhər
daxilində yerləşdirilmə
prinsipləri şəhərin
daxili nəqliyyat əlaqələrinin təmin
olunmasına xidmət
edir.
Yaşayış zonası daxilində
yerləşən dəmiryolu
paylaşdırıcı stansiyaları,
sərnişin stansiyaları,
yük və konteyner meydançaları
və avtomobil nəqliyyatının yük
meydançası və
anbarları bu zonadan kənara köçürülməlidir. Bu zonaya, eləcə də metro xəttinin yerüstü stansiya və xətləri, onların qarşısındakı
meydançalar, şəhərdaxili
magistral və başqa
kateqoriyalı avtomobil,
tramvay, monorels, funikulyor yolları, meydançalar və yolların kəsişmə
düyünləri, mühəndis
qurğuları, yeraltı
keçid və yolları, şəhərətrafı
avtobus və dəmiryolu stansiyaları,
radio-televiziya ötürücü
stansiyaları, tramvay,
trolleybus, avtobus, yerüstü
metro vaqonları, habelə
taksi və yük maşınları
parkları, elektrik transformator stansiyaları, məişət istilik qazanxanaları, taksi və minik maşınları
qarajları, həmçinin
təminat qurğuları
daxildir.
4.5. Ümumşəhər istirahət
zonası
Buraya parklar, bulvarlar, bağlar, bağçalar,
yaşıllıq zolaqları
(nəqliyyat yolları
boyu bircərgəli yaşıllıq zolaqları
istisna edilməklə)
daxildir. Kiçik memarlıq formaları, su, dondurma, qəzet
köşkləri, skamyalar,
kölgə örtükləri,
yelləncəklər, uşaq
avtomobil meydançaları
da bu zonaya aiddir.
4.6. Akademiya şəhərciyi,
elmi tədqiqat mərkəzləri, konstruktor
büroları və eksperimental bazalar zonası
Bu zonada yerləşdirilən
obyektlər yalnız elmi tədqiqat axtarışlarının aparılması,
elmi kadrların hazırlanması və təkmilləşdirilməsi proseslərinin
həyata keçirilməsi
məqsədini güdür.
Akademiya şəhərcikləri
şəhərdən kənar
xüsusi təminatlı
zonalarda, yaxud buna münasib iri şəhərlərin peyk-şəhərlərində
yerləşdirilə bilər.
Şəhər daxilində
akademiya şəhərciyi,
daxili sıx əlaqəli elmi tədqiqat, kitabxana, nəşriyyat, mühəndis-texniki
və məişət
infrastrukturu, yaşıllıq
və daxili yollar avtonom və vahid plan strukturuna istinadən yerləşdirilir. Böyük
həcmli neft-qaz, yanğına həssas, partlayıcı, zəhərləyici,
atmosferi çirkləndirici,
böyük qurğulara
tələbatı olan,
yüksək gərginlikli
elektrik enerjisi tələb edən, radiasiya amilləri olan, yüksək desibellik səsə malik olan obyektlər bu zonada yerləşdirilə
bilməz. Belə obyektlər yaşayış
zonalarından müvafiq
norma və qaydaların tələblərinə
uyğun yerləşdirilməlidir.
Bu obyektlərin bir çoxu aparılan elmi tədqiqat işlərinə müvafiq
sənaye zonalarında,
yaxud onların yaxınlığında yerləşdirilməlidir.
4.7. Tələbə şəhərcikləri,
ali və orta təhsil ocaqları zonası
Buraya universitetlər, litseylər,
peşə məktəbləri,
institutlar daxildir. Tələbə şəhərcikləri
şəhərdən kənar
xüsusi təminatlı
zonalarda, yaxud iri şəhərlərin
peyk-şəhərlərində yerləşdirilə bilər.
Belə halda bu zonanın yüksək daşıyıcı
gücünə malik olan
sərnişin nəqliyyatı
ilə təminatı
vacibdir. Şəhərciyin
yataqxanası öz kompleksində yerləşdirilməlidir.
Bu zona bütün növ
elmi tədqiqat, kitabxana, texniki və mədəni-məişət
strukturu, idman kompleksi, yaşıllıq
və istirahət zonası, habelə piyada yolları və s. ilə təmin olunmalıdır.[22]
İri şəhər daxilində
yerləşdirilmiş təhsil
obyektləri müvafiq
norma və qaydalara uyğun yerləşdirilməli və
özünün giriş
meydançası, həyətyanı
və infrastruktur sahəsi ilə təmin olunmalıdır.
Ayrı-ayrı peşə məktəbləri
müvafiq buraxılış-hazırlıq
sənət profillərinə
uyğun sənaye obyektlərinin yaxınlığında
yerləşdirilə bilər.
4.8. Kommunal-anbar zonaları
Özünün tələb olunan
torpaq sahəsinin miqdarı baxımından
bu zonalar iri və nəhəng
şəhərlərin yaşayış
və sənaye zonalarından sonra üçüncü yeri
tutur və xüsusi mühəndis avadanlığı, dəmir
yolu qanadı tələb edir. Bununla əlaqədar bu zonanın altındakı torpaq sahələrinin seçilməsinə
xüsusi tələbat
mövcuddur. Bu zonanın
torpaq sahələrinin
qiymətləndirilməsinin (seçilməsinin) əsasları
və prinsipləri aşağıdakı kimi
açıqlanır:
a) kommunal-anbar binalarının
tikintisi üçün
yararlı torpaq sahələri—relyefi nisbətən düz, mailliyi 0,3—5% olan, adi tipli bina
və qurğu özüllərinin qoyulmasına
yararlı olan, 1,5 kq/kv.sm-dən artıq torpağa buraxılan gərginliyi qəbul edə bilən, hidrogeoloji şərait baxımından
təzyiqsiz horizontal su qatının
7 metr dərinliyində
və təzyiqli
horizontal su qatının
15 metr dərinliyində
zirzəmi qurulmasını
təmin edən, 50 ildə 1 dəfədən
az olmamaq şərti ilə su horizontunun 0,5 metrdən artıq olmayan hissəsini subasmaya məruz qoyan, sahillərin yuyulması və karstın olmaması təminatı olan torpaqlar kommunal-anbar binalarının tikintisi üçün yararlı
hesab olunur.
b) kommunal-anbar binalarının
tikintisi üçün
az yararlı torpaq sahələri—azca təpəliyi olan, mailliyi 5%-dən artıq və 3%-dən aşağı olan, gücləndirilməsinə özülün
tələbatı olan,
torpağa buraxıla bilən gərginliyə tələbat 1,0—1,5 kq/kv.sm.-ə
qədər olub özünün gücləndirilməsi
tələb olunan, təzyiqsiz horizont su qatları 15 metrədək olan, 20 ildə 1 dəfədən
çox olmayaraq su horizontunun 0,5 metrdən artıq olmayan hissəsi subasmaya məruz qalan, atmosfer çöküntüləri nəticəsində
cüzi bataqlıq əmələ gələn,
dərinliyi 3 metrədək,
divarı bərkimiş
və doldurula bilən yarğanlar olan, subasma və
aşılanması təsadüf
olunan zolağın eni 10 metrdən artıq olan torpaq sahəsi kommunal-anbar binalarının
tikintisi üçün
az yararlı hesab olunur.
Bu sahələrdə əlavə
xərclər tələb
edən müvafiq tədbirlər nəzərə
alınmaqla tikinti işləri aparıla bilər.
c) kommunal-anbar binalarının
tikintisi üçün
tam yararsız torpaq sahələri —çoxlu miqdarda təpəliyi olan, ümumi mailliyi 5%-dən artıq və tamamilə mailliyi olmayan, torpağa buraxıla bilən gərginlik 1,0 kq/kv.sm-dən az olan,
təzyiqsiz horizont su qatlarının səviyyəsi 3 metrdən
az olan, təzyiqli horizont su qatlarının səviyyəsi 10 metrdən
az olan, 20 ildə 1 dəfədən
artıq subasmaya məruz qalan, qrunt sularından bataqlıq əmələ
gələn, intensiv yarğanlar əmələ
gələn, divarları
kəskin stabilləşmiş
maili və dərinliyi 10 metrdən artıq yarğanı olan, subasması və aşınması təsadüf olunan sahil zolağının eni 10 metrdən artıq olan torpaq sahəsi kommunal-anbar binalarının
tikintisi üçün
tam yararsız hesab olunur.
4.9. İxtisaslaşdırılmış taxıl, tərəvəz
və qida anbarları zonaları
Bu zonalar kommunal-anbar zonaları kimi iri ölçülü torpaq sahələri, xüsusi mühəndis avadanlığı, iri həcmli yük maşınlarının hərəkəti
və dəmiryolu qanadı tələb edir. Bununla əlaqədar
bu zonaların altındakı torpaq sahələrinin seçilməsi
və qiymətləndirilməsinin
əsasları və prinsipləri bu sənədin 4.8.-ci bəndinin
tələblərinə uyğun
olaraq həyata keçirilir. Sanitar-gigiyena
müddəalarına əsasən
bu zonaya dair obyektlər sənaye və kommunal zonalarında yerləşdirilə bilməz.
Bu zonalar yaşayış zonaları daxilində yerləşdirilə bilər.
Lakin şəhərsalma baxımından
iri ölçülü,
qeyri-yaşayış müəssisələrinin
yaşayış zonasında
yerləşdirilməsi həm
şəhərsalma, həm
də şəhəri
planlaşdırma strukturunun
miqyasına uyğunluq
baxımından əlverişsizdir.
Bu zonalar yaşayış
zonalarına bitişik
və şəhərdən
kənar yerləşdirilə
bilər.
4.10.
Botanika bağı və
dendroloji park zonaları
Bu zonaların yerləşdirilməsinin
əsasları və prinsipləri elmi, elmi tədqiqat, təhsil, mədəni-maarif,
əhalinin xüsusi təyinatlı istirahət
funksiyalarını əhatə
edə bilər. Bu zonanın sahəsində botanika, dendrologiya, torpaqşünaslıq, ekologiya,
zoologiya institutlarının
laboratoriya binaları və istixanaları yerləşdirilə bilər.
Dendroloji və zooloji parkların, nәbatat bağlarının
torpaqları təsərrüfat
fəaliyyəti üçün
istifadəyə verilə
bilər.
Botanika bağları, dendroloji
park zonaları və ümumşəhər istirahət
zonası altına torpaq sahələrinin seçilməsi aşağıdakı
prinsiplər əsasında
qiymətləndirilir:
a) Botanika
bağı, dendroloji
park zonaları və ümumşəhər istirahət
zonası üçün
yararlı torpaq sahələri—relyefi 10%-ə
qədər maili olan, qruntunun üst qatı qaratorpaq, qırmızı
torpaq və nisbətən sarıtorpaq
olan, mexaniki tərkibi yüngül və orta olan,
su qatlarının yer səthindən dərinliyi 2 m.-dən 1,5
m.-ə qədər olan,
daşan sulardan qorunan, bataqlığı
və tam axımsızlığı
olmayan, dərinliyi 5
m.-dən az olmayan və nisbətən maili divarlı bərkimiş dərələri olan, sürüşməyə məruz
qalmayan, sahilləri yuyulmayan və aşınmayan, karst prosesi
olmayan torpaqlar bağ və parkların salınması,
habelə ümumşəhər
istirahət zonası üçün yararlı
hesab olunur.
b) Botanika
bağı, dendroloji
park zonaları və ümumşəhər istirahət
zonası üçün
az yararlı torpaq sahələri
Relyefin mailliyi 10—30% olan, qruntun üst qatı az miqdarda
duzlu sayılıb turş olan, mexaniki tərkibinə görə qum, orta və ağır
gil olan, su qatları yerin səthindən 0,5—1,5
metr və 2 metrdən 3 metrə qədər olan, sahənin subasması müddəti 15 gündən
artıq qeyd olmayan, atmosfer, çöküntüləri nəticəsində
əmələ gəlmiş
bataqlığın qurudulması
asan olan, dərinliyi 5 metrədək
və divarlarında kəskin maillik olan, dərələr sürüşməyə meyilli
və ayrı-ayrı
bərkidilmə ehtiyaclı
yamacları olan, bəzi yerlərdə yuyulub-aşınmaya məruz
qalan və az miqdarda sönmüş
karstları olan torpaqlar bağ və parkların salınması, habelə ümumşəhər istirahət
zonası üçün
az yararlı hesab olunur.
c) Botanika
bağı, dendroloji
park zonaları və ümumşəhər istirahət
zonası üçün
tam yararsız torpaq sahələri
Relyefin mailliyi 10—30%-dən artıq olan, torpaq qatı duzlu, mexaniki tərkibi isə tamamilə bərk çuxurlar olan, su qatı yerin
səthinin 0,5 metr üst hissəsində və 3 metrdən dərində olan, sahillərinin daşması
15 gündən artıq
olan, çətin qurudulan bataqlıq sahələrinə malik olan,
çox miqdarda sürüşən yamacları
olan, yatağını
çox tez-tez dəyişən və çay ətrafı divarlarını yuyan çaylar olan, dərinliyi 10- metrdən artıq sönmüş vulkan karstlarına malik və yeraltı boşluqları mövcud olan torpaq sahələri
bağ və parkların salınması,
habelə ümumşəhər
istirahət zonası üçün tam yararsız
hesab olunur.
4.11. Xüsusi təyinatlı zonalar
Bu zonaların ümumi əsasları və prinsipləri baxımından
bu zonalarda hərbi şəhərciklər,
xüsusi təyinatlı
qoşun bölmələri
yerləşdirilə bilər.
Bu zonada yaşayış
binaları, mülki-müdafiə
qurğuları, təsərrüfat
və texniki-təchizat
qurğularının yerləşdirilməsi
mümkündür. Xüsusi
təyinatlı qurğuların
yerləşdirilməsi və
hərbi təlim aparılmasında müvafiq
norma və qaydalara riayət edilməlidir.
4.12. Sanitar-qoruq zonaları
Bu zonalar I—V qrup sənaye zonaları ilə yaşayış zonalarının arasında
yerləşdirilir. Zonanın
aralıq məsafəsi
sənaye obyektlərinin
qruplarından və sənayenin atmosfer tullantılarının miqdarından,
tərkibindən, şəhərin
coğrafi mövqeyindən,
küləyin illik əsmə istiqaməti rejimindən asılı olaraq müəyyən olunur. Ekoloji filtrlərin gücündən
asılı olaraq, hətta ən zərərli birinci qrup sənaye obyektlərinin sanitar-qoruq zonalarını xeyli azaltmaqla sənaye zonasını yaşayış
zonasına qismən yaxınlaşdırmaq mümkündür.
Sanitar-qoruq zonalarında kommunal-anbar
binaları, dəmir yolunun yükboşaltma meydançaları, dəmiryol
sortlaşdırma stansiyaları,
yük daşıyan avtomobil və yükdaşıma məntəqələri,
inşaat materialları
anbarları, habelə
qoruq zonasının yaşıllıqları yerləşdirilə
bilər.
4.13. Şəhərətrafı zonalar
Bu ərazilər şəhərin
yaşayış, sənaye-kommunal
zonalarından başlayaraq
şəhər sərhədlərinə
bitişik torpaqları
əhatə edir. Əsas etibarı ilə şəhərin gələcək inkişafı
üçün yeni torpaq
zonalarının ayrılmasına
xidmət edərək
ehtiyat-inkişaf zonası
kimi saxlanılır.
Bu zonada şəhərin
Baş planının
gələcək inkişafına
uyğun olmayan bütün növ əsaslı kapital qoyuluşu tələb edən tikintilər qadağandır. Bu zonanın
torpaqlarından şəhər
əhalisinin bitkiçilik
və heyvandarlıq məhsullarına olan tələbatını ödəmək
üçün istifadə
etmək məqsədəuyğundur.
4.14. Ümumşəhər idman
meydançaları, olimpiya
şəhərciyi və
digər idman obyektlərinin yerləşdiyi
zonalar
Buraya respublika stadionları, motodrom, velotrek, örtülü idman sarayı, olimpiya şəhərciyi, avarçəkmə
və yelkən qayıqları limanı, ralli trassı daxildir. Bu zonaların əsasları və prinsipləri şəhərin
yaşıllıq , habelə turizm
və rekreasiya zonalarına, yüksək
daşıyıcı qüvvəyə
malik olan nəqliyyat vasitələrinə yaxın
yerləşdirilməsindən, qısa müddətdə
tamaşaçıların evakuasiyasının təmin
olunması üçün
tələb olunan miqdarda giriş qapılarının və
boşaldıcı bamper
meydanları ilə təmin olunmasından ibarətdir. Ralli avtotrekləri, bir qayda olaraq şəhərdən
kənar zonalarda salınır. Olimpiya şəhərciyinin də
şəhərdən kənarda
salınması məqsədəuyğundur.[23]
4.15. Dini təmsil edən obyektlərin yerləşdiyi
zonalar
Buraya məscidlər, kilsələr, sinaqoqlar, dini məbədlər, pirlər, mədrəsələr daxildir. Bu zonalarda tələb olunan əsas prinsiplər, yeni tikiləcək obyektlər üçün torpaq sahəsi ayrılarkən müəyyən olunacaq məhdudiyyət istisna olmaqla, şəhərsalma baxımından heç bir normativ qadağa qoyulmamasıdır. Burada obyektlərin yerləşdirilməsi və əsas binalardan başqa dini bayram və mərasimlərin keçirilməsini təmin edə bilən, magistral yollarla əlaqəli olan müvafiq iri ölçülü həyət sahəsi tələb edir. Dini komplekslərdə yalnız mərasimlərin fəaliyyətini təmin edən qurğu və obyektlər yerləşdirilir.
Azərbaycan Respublikasının Qanunvericilik
toplusu .-
2000.- 31 may, ¹ 5.- S.2186-2204.