Çövkən bizim xalqımıza məxsusdur

Çövkən idman oyunu heç kimin maraqlarına toxuna bilməz

Son günlər Azərbaycanın növbəti uğuru olan Çövkən Azərbaycan Respublikasının qədim Qarabağ atüstü oyunu UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına salınması barədə bəziləri tərəfindən mübahisəli fikirlər səsləndirilir. Müəllif Hüquqları Agentliyinin sədri, professor Kamran İmanov APA-ya açıqlamasında mübahisəli fikirlərə aydınlıq gətirib Çövkən sözünün etimologiyası haqqında fikir bildirib.

Onun sözlərinə görə, müasir Azərbaycan dilində çövkən termini çovqan kimi səslənir Azərbaycan dilinin izahlı lüğətlərində bu sözün mənası at üstündə ucu əyri çomaqla top-top oyunu kimi təsvir edilir. Çövkən sözünün türk mənşəli olmasını, onun etimologiyasını qədim türk lüğətləri təsdiqləyir: Çögən = çoğan, çokən çomak sözlərinin kökündə duran çög = çoğ = çok çom ifadələri müvafiq olaraq çökmək (dibə çökmək, diz çökmək) dalmaq mənasında qədim türk dilində işlənib. Çom köklü sıraya çömçə (nəyisə dartıb götürmək üçün alət) ya çömbəlmək (dizləri yığaraq əyilmiş formada oturmaq) sözləri aiddir. Çog=Çoğ=Çok Çom qohum köklər olaraq ortaq mənada enmək, düşmək, əyilmək, dartıb götürmək s. deməkdir. Həqiqətən, at üstündə əyilmədən, topu dartıb özünə sarı çəkmədən onu vurmaq da mümkün deyil. Deyilənlər çovqan = çovkən = çoğan = çogən sözünü bilavasitə türk etimologiyası ilə bağlatdırır. Heç təsadüfi deyil ki, bu gün Azərbaycanın qərb zonasında Çovqan oyunu Çomax adı ilə tanınır. Çövkən oyunu müəyyən mənada döyüşdə tələb olunan keyfiyyətlərin məşqi idi bu təlimin vacibliyi hökmdarlar tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilirdi. Təbii ki, çövkən sözünün oyununun türk mənşəli olması türklər yaşayan arealda böyük izlər buraxaraq digər xalqlar tərəfindən mənimsənilib geniş yayılıb.

Agentliyin direktoru qeyd edib ki, Çövkən qədim türkcə Çogən, Çoğan = Çokən oyununun adı ucu əyri Çomaq=çomax (ağac, daynaq, oyun aləti müasir mənada) bağlanmaqla yanaşı hərbi əlvurma alət mənasını da özündə cəmləşdirir. Onun sözlərinə görə, bu da həmin oyunun döyüş təlimləri xüsusiyyətini açıqlayır: Xüsusilə qeyd etmək istərdim ki, Azərbaycanın Çövkən adlı idman oyunu heç bir xalqın, ölkənin, hansılarda ki, bu oyun yayılıb, maraqlarına toxuna bilməz. Çünki bu oyunu biz UNESCO-nun təcili qorunmaya ehtiyac olan qeyri-maddi mədəni irs siyahısına salmışıq, özü Azərbaycanda qədim Qarabağ atüstü oyunu kimi. Məqsədimiz məşhur Qarabağ atları cinsini yaşatmaq, Cıdır digər düzlərində onları qoruyub saxlamaq ənənəvi, qədim idman oyunumuzu gələcək nəsillərə ötürməkdir. Bizdə yaranan təhlükə ilə rastlaşmayan bu oyunun yayıldığı hər bir ölkə öz növbəsində onu UNESCO-nun Reprezentativ Siyahısına salmaq üçün müraciət edə bilər.

 

Xalq Cəbhəsi.- 2013.- 13 dekabr.- S.16.