Milli ruhumuzu təsdiq edən toponimlərimiz

Onlar mahiyyətcə özündə qədimliyi daşıyır, hansı xalqın bu torpaqlarda daha qədimdən məskunlaşdığını sübut edir

Abşeron Əfşarlar yaşayan yer, yurd deməkdir

Bu gün yurd yerlərimizin adları ilə bağlı qənaətlərimiz təəssüf ki, hələ tam formalaşmayıb. Bu isə bizi sevməyənlərin ağlında yeni-yeni xəyalların yaranmasına səbəb olur. Azərbaycanın paytaxtı Bakının adının yaranma tarixi, mənası ilə bağlı çoxlu fikirlər olub. Lakin bu yöndə müəyyən bir aydınlıq hələ yoxdur. Coğrafiyaçı alim Hadir Məmmədovun araşdırmalarından məlum olur ki, ki, Bakı coğrafi adı mürəkkəb çətin izah edilən paleotoponimlərdən olduğuna görə Şərq Avropa mənbələrində müxtəlif variantlarda izah edilib. Bu səbəbdən toponimin mənşəyi haqqında orta əsr müəlliflərindən tutmuş müasir tədqiqatçılara qədər bir-birinə zidd olan fikirlərlə rastlaşırıq.

Professor Sara Aşurbəyli Bakının ən qədim adının Xunsar olduğunu yazır. Bu yazılışda olan toponimin tərtibi onun 3 min ildən artıq bir dövr ərzində mövcud olduğunu göstərir. Xunsarın mənası Günəşə doğru çevrilmiş deməkdir.

H.Məmmədovun fikrincə, Bakı toponimi Abşeron yarımadasında olan bir çox coğrafi adlar kimi bu ərazidə yaşamış ən qədim tayfa xalqların dillərinə mənsub olub. O etnosların dilləri sonralar ya tamam sıradan çıxıb, ya da tarixin çətin dolaylarında təhrifə məruz qalıb. V-VIII yüzil mənbələri Abşeron ərazisində Baqavan Atəşi Baquan toponiminin olduğunu qeyd edirlər. Baqa Baqu komponentləri bir sıra Hind-Avropa dillərində Allah, Günəş mənasını verir. VII yüzilə aid məxəzlərin birində həmin ərazidə bakanların yaşadığı göstərilir. Çox ehtimal ki, bu ərazidəki ən qədim sakinlər oda günəşə sitayiş etmişlər. Baqavan, Baquanın mənası od mənbəyi, müqəddəs torpaq, atəşpərəstlər şəhəri, Allahların məskəni deməkdir. Bəzi alimlərin fikrincə, toponimin kökünü qədim farsca Allah mənasında işlənən Bak yaxud Bağ təşkil edir: Bəzi tədqiqatçılar Bakı adının meydana gəlməsini V-VI yüzillərə aid edir, yenə bəziləri Bakının farsca Badkubə sözündən olub, küləkli yer anlamını verdiyi qənaətindədir.

H.Məmmədov professor Sara Aşurbəylinin Bakı toponiminin vaxtilə bu ərazidə yaşamış bagi, yaxud baki qəbiləsinin adı ilə əlaqələndirməsini daha elmi sayır: Çünki hələ ilk orta əsr mənbələrində Bakı toponiminin Baki yazılış variantının olması bu mülahizəni təsdiq edir.

Azərbaycan özündə qədimdən bəri türk ruhunun soraqlarını hünərlə daşımaqdadır. İndi Ermənistan adlandırılan əzəli türk yurdundan Azərbaycan türklərinin sonuncu nəfərinədək qovularaq çıxarılması ilə bir vaxtda o torpaqlarda ruhumuza şahidlik edən minillik yer adlarımız, toponimlərimiz işğala məruz qaldı. Çünki ermənilər bilirdilər, əgər qəsb etdikləri türk torpaqlarında dağın, daşın, çayın adı türkcə olduqca onlar bu torpaq erməninindir deyə cəfəng iddialarını irəli sürə bilməyəcəklər. Eləcə artıq 200 ildir ki, İranın əsarəti altında olan Azərbaycanımızın Güneyində tarixi yer adlarımız, toponimlərimiz dəyişdirilir, dəyişdirilməsi mümkün olmayanların isə türk ruhuna tamamilə yad olduğu cəfəngiyyatı irəli sürülür. Bu səbəbdən Azərbaycanımızın Quzeyində olan yer adlarımızın mənalarının özümüzə tam aydın olması gərəklidir. Toponimlər mahiyyətcə özündə qədimliyi, ilkinliyi daşıyır, hansı xalqın bu torpaqlarda daha qədimdən məskunlaşdığını sübut edir.

İndi isə Abşeron sözünün etimologiyası haqqında.

Araşdırmaçılar bildirirlər ki, sözün etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər var. Bəziləri Abşeron sözünün fars dilində ab (su) şoran (duzlu) sözündən əmələ gəldiyini bildirirlər, bunun da mənası şor su deməkdir. Araşdırmaçıların çoxu Abşeron sözünün oğuz boylarından biri olan avşar yaxud əfşar tayfa adı ilə bağlı olduğu fikrindədir. Mənbələrin məlumatına görə, Bakı şəhəri yaxınlığında, İrandan Dərbəndə gedən karvan yolunun üzərində Əfşəran adlı yaşayış məntəqəsi olub. Orta yüzillərdə Xəzər dənizinin qərb sahilində, Pirallahı adasının qarşısında Əfşəran adlı şəhərin mövcudluğu haqqında məlumat verilib. Türk-səlcuq tayfa birliyinə daxil olmuş Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmiş əfşarlar Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynayıblar. Nadir şah Əfşarın dövründə bir müddət hakimiyyəti ələ ala bilmişdilər.

Toponimin mənşəyi haqda Seyran Vəliyevin qənaətləri maraqlıdır: O, A.Bakıxanova, B.Dorna, Rəmzi Yüzbaşova istinad edərək toponimin ilkin tarixi adının Əfşaran olduğunu XVIII yüzildən etibarən rus dənizçiləri tərəfindən xəritələrə Abşeron kimi köçürüldüyünü qeyd edir: əgər Abşeron sözü əfşar tayfasıyla bağlıdırsa, o deməkdir ki, onlar yarımadada Nadir şahdan öncə yaşayıblar.

Araşdırmaçıların fikrincə, Bakı adına isə ilk dəfə V-VIII yüzil mənbələrində Baqavan ya Baquan, Atşi Baqavan ya Atşi Baqvan, yəni Atəşi Baquan kimi rast gəlinib. Baqa sözün kökü, an van isə məkan bildirir. Toponimi eramızın VII yüzilində bu ərazidə yaşamış bakan tayfası ilə əlaqələndirirlər, bəzilərinin fikrincə isə Bakuyə sözündən götürülüb. Bir başqa araşdırmaya görə, sözün kökü Baka Günəşin doğulduğu yer anlamındadır.

Professor Hadir Məmmədovun araşdırmasında mövzuya yanaşma əhatəli sayıla bilər: Azərbaycan ərazisində uzun illər ərzində toponimik tədqiqat işləri aparılmasına baxmayaraq toponimist alimlər arasında hələ paleotoponimlərdən (qədim coğrafi adlardan) sayılan Abşeron coğrafi adının yaranması tarixi onun etimologiyası haqqında bir-birinə zidd mülahizələr var: Tarixi qədim coğrafi xəritələri izlədikcə Abşeron toponiminin Abşeron, Abşirin, Apşeron, Apşaran, Afşaran, Əfşəran s. yazılmış variantalarına rast gəlirik. Coğrafi adların yaranması prinsipini nəzərə alsaq, toponimin etimologiyasının elmi izahını vermək üçün ilk dəfə onun düzgün yazılışını bərpa etmək lazımdır.

Yaxın Şərq ölkələrində Abşeron toponiminin iki sözdən ab (su), şoran (şor su olan yer) anlamında yanaşırlar. Bu mülahizəni yarımadanın suyu duzlu olan Xəzər sahilində yerləşməsi ilə əlaqələndirirlər: Abşeron coğrafi adının farsca Abşirin, yəni şirin su mənasında olması fikrini irəli sürənlər var. Bu mülahizə isə yarımadanın şərq qurtaracağında çox dadlı, şirin, içməli su mənbələrinin olması ilə izah edilir. Toponimin Apşeron yazılışı isə coğrafi adın rus transkripsiyasından irəli gəlir. Digər bir fikrə diqqəti cəlb edən H.Məmmədov deyir ki, Abşeron toponimi Əfşəran coğrafi adının təhrif formasıdır. Hələ orta əsr ərəb əlifbası ilə yazılmış sənədlərdə, Azərbaycanın məşhur coğrafiyaşünası Qafur Rəşad Mirzəzadənin 1920-ci illərdə çap etdirdiyi bir xəritədə Abşeron adına Əfşəran şəklində rast gəlirik. Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, İrandan Dərbəndə gedən karvan yolu üzərində Əfşəran adlı yaşayış məntəqəsi olub. Sonra bu ad rus yazısına keçirilərkən ə əvəzinə a, f əvəzinə p yazılıb, lakin Apşaran demək çətin olduğundan toponim Abşeron şəklinə salınıb. Ad ruscadan Azərbaycan yazısına keçirilərkən atlas xəritələrdə veriləndə ap-ın ab (su mənasını verdiyi üçün) zənn edilib, Abşeron şəklini alıb.

H.Məmmədov daha sonra deyir ki, toponim qədim coğrafi adlardan biridir, yaranmasını eramızın ilk əsrlərinə, yəni Sasanilərin Albaniyanı işğal etdiyi üçüncü əsrə (224-cü ilə) aid etmək mümkündür. Sasanilər Albaniyanı hakimiyyət altında saxlamaq, özlərinə dayaq yaratmaq üçün Albaniyaya İran dillərində danışan əhalini köçürürdülər: Sonralar tat adlandırılmış bu əhalini Sasanilər üçün strateji əhəmiyyətli ərazilərdə yerləşdirirdilər. Tatlar Abşeronun müasir Şamaxı, Dəvəçi, Quba və digər rayonlarının ərazilərində məskunlaşmışdılar. Gəlmə farsdilli əhalinin yarımadaya Abşeron (Abşirin) demələri də təbiidir. Professor Sara Aşurbəyli yazır ki, XII əsrin əvvəllərinə aid edilən, müəllifi məlum olmayan bir əsərdə Abşeron yarımadası Bakı adası kimi qeyd edilir, göstərilir ki, burada qara neft çıxarılır, torpaqdan alov qalxır. Bu mənada bir vaxtlar Xəzər dənizi, Abşeron limanı, həmçinin yarımadanın ərazisi Bakı adı altında göstərilirdi. Abşeron coğrafi adının mənşəyi haqqında rus tarixçisi, etnoqrafı H.Zeydliscoğrafiyaşünas K.Qan qeyd edir ki, bu toponim Abşirin sözündən yaranıb.

H.Məmmədovun uzun illər ərzində apardığı tədqiqatları onu belə bir qənaətə gəlməyə sövq edib: Mikrotoponimlərin toplanılmasından əldə etdiyimiz nəticələr Abşeronunşoran su, nə də şirin su mənasında olmadığını sübut edir. Hazırda yarımadanın Şərq sahilində Pirallahı adasının (keçmiş Artyom adası) əks istiqamətində (mayakın yaxınlığında) Əfşəran adlı yaşayış məntəqəsinin xarabalıqları mövcuddur. Şəhər xarabalığının yaxınlığındakı Bakı sakinləri də oraya Əfşəran şəhər xarabalığı deyir. Əfşar tayfası vaxtilə bu ərazidə məskən salaraq Əfşəran şəhərini yaratmışlar. Türkdilli böyük bir qəbilənin adını daşıyan Əfşar tayfasının Abşeron zonasında yaşamasını tarixi qaynaqlar da təsdiq edir. Bu şəhər Xəzər dənizinin Qərb sahilində (indiki Gürgan qəsəbəsinin şimalında) mövcud olub. 18-19-cu əsrlərə aid olan keçmiş xəritələrdə qeyd olunan Abşeron burnu, Abşeron dağı, Abşeron dənizi, Abşeron arxepilağı və yüzlərlə kiçik mikroobyektlər adını Əfşəran şəhərindən alıb. Əfşar adlı yaşayış məntəqələri Ağcabədi rayonunda, Ermənistanın Vedi rayonundaİranda-Güney Azərbaycanda var. Əfşəran coğrafi adının tərkibindəki əfşar tayfa adı, an isə yaşayış yeri, məskən mənasındadır. Əfşəran Əfşarlar yaşayan yer, yurd deməkdir. Sonda H.Məmmədov bu qənaətə gəlir ki, Əfşəran toponimi müasir atlas və xəritələrdə, habelə dərsliklərdə səhv olaraq Abşeron şəklinə düşüb.

 

Uğur

Xalq Cəbhəsi.- 2014.- 11 yanvar.- S.14.