Donbas şərti beynəlxalq nizamı sarsıda bilər?

ABŞ-nin Ukraynaya təhlükəsizlik zəmanətlərini Donbasdan çıxmaq şərti ilə irəli sürməsi beynəlxalq hüquq və qlobal təhlükəsizlik baxımından geniş müzakirələrə səbəb olub. Bu yanaşma BMT Nizamnaməsində təsbit olunmuş ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsiplərinə zidd hesab edilir və beynəlxalq münasibətlərdə təhlükəli presedent yarada bilər.

Hüquqi baxımdan, bir dövlətin öz suveren əraziləri üzərindəki nəzarətdən vaz keçməsi və bunu təhlükəsizlik zəmanətləri ilə əlaqələndirməsi “hərbi güclə sərhədlərin dəyişdirilməməsi” prinsipinə ciddi zərbə vura bilər. Belə bir şərtin gündəmə gətirilməsi beynəlxalq hüququn de-yure tələbləri ilə de-fakto reallıqların toqquşmasını göstərir. Yəni, ərazi güzəşti vasitəsilə təhlükəsizlik təminatları əldə etmək cəhdi hüquqi normaların üstələnməsi riskini yaradır.

Siyasi və strateji baxımdan isə bu yanaşma real-politik prinsiplərinə uyğun qiymətləndirilir. Dövlətlərin strateji maraqları və münaqişələrin dondurulması ehtiyacı bəzən hüquqi normalardan üstün çıxır. Təhlükəsizlik zəmanətlərinin ərazi güzəşti ilə şərtləndirilməsi gələcəkdə digər münaqişələrdə güc yolu ilə formalaşmış reallıqların legitimləşdirilməsi riskini artırır.

Bu vəziyyət həm də qlobal təhlükəsizlik arxitekturasında güc amilinin hüquq amilindən üstün tutulduğu dövrlərə xasdır. ABŞ-ın məsələ ilə bağlı rəsmi təkzibi isə həm hüquqi, həm də etik baxımdan mövzunun nə qədər həssas olduğunu göstərir. Beynəlxalq hüquq baxımından ərazi bütövlüyü toxunulmazdır və heç bir xarici aktor bu prinsipi şərtə bağlamaq səlahiyyətinə malik deyil. Lakin qlobal siyasətdə “mümkün olanın sənəti” prinsipi çox vaxt hüquqi idealizmlə toqquşaraq yeni və mübahisəli reallıqların formalaşmasına gətirib çıxarır.

“Donbas şərti mübahisəli yanaşmadır”

Mövzu ilə bağlı “Xalq Cəbhəsi”nə açıqlamasında politoloq Elman Telmanoğlu söyləyib ki, ABŞ-nin Ukraynaya təhlükəsizlik zəmanətlərini Donbasdan çıxmaq şərti ilə irəli sürməsi beynəlxalq hüquq baxımından mübahisəli və zəif əsaslandırılan yanaşmadır.

Onun sözlərinə görə, BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsinə əsasən, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və siyasi müstəqilliyi toxunulmazdır və bu prinsip beynəlxalq münasibətlərin təməl sütunu hesab olunur: “Hər hansı üçüncü dövlətin təhlükəsizlik zəmanətini ərazi güzəşti ilə şərtləndirməsi beynəlxalq hüquqa zidd siyasi presedent yaradır. Hüquqi baxımdan yalnız Ukraynanın öz suveren qərarı – daxili siyasi konsensus və xalqın iradəsinə əsaslanan razılaşma legitim sayıla bilər. Təhlükəsizlik təminatlarının təzyiq aləti kimi istifadə olunması isə beynəlxalq hüququn deyil, realpolitikanın yanaşmasıdır və bu, güc balansının hüquqi normalardan üstün tutulduğunu göstərir.Siyasi müstəvidə belə bir şərt təhlükəli presedent yaradır. Əgər ərazi güzəşti sülh və təhlükəsizlik zəmanətinin şərtinə çevrilərsə, bu, gələcəkdə digər münaqişələrdə güc yolu ilə əldə edilmiş reallıqların legitimləşdirilməsi riskini artırır. Məhz bu səbəbdən Ağ Evin məsələni rəsmi şəkildə təkzib etməsi prosesin beynəlxalq hüquq çərçivəsindən kənara çıxmaması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır”.

Təhlükəsizlik zəmanəti ərazi şərti ilə…

Politoloq Tural İsmayılov bildirib ki, beynəlxalq münasibətlərin fundamental prinsipləri, xüsusilə BMT Nizamnaməsində təsbit olunmuş ərazi bütövlüyü və suverenlik anlayışları çərçivəsində təhlükəsizlik zəmanətlərinin ərazi güzəşti ilə şərtləndirilməsi beynəlxalq hüququn universal normaları ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.

Onun sözlərinə görə, müasir hüquq sistemində bir dövlətin öz suveren əraziləri üzərində nəzarətdən vaz keçməsinin təhlükəsizlik təminatları üçün şərt kimi irəli sürülməsi “hərbi güclə sərhədlərin dəyişdirilməməsi” prinsipinə zərbə vuran təhlükəli presedent yarada bilər: “Politoloji analiz baxımından bu yanaşma real-politik, yəni realist siyasət məktəbinin məntiqi ilə izah olunur. Bu halda dövlətlərin strateji maraqları və münaqişənin dondurulması zərurəti bəzən abstrakt hüquqi normaları üstələyir. Təhlükəsizlik zəmanətlərinin ərazi kompromisləri ilə şərtləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərdə strateji geri çəkilmə müqabilində kollektiv müdafiə modelini xatırladır. Belə bir yanaşma beynəlxalq hüququn de-yure tələblərini de-fakto reallıqlara uyğunlaşdırmaq cəhdi kimi dəyərləndirilə bilər. Əgər bu cür şərtlər rəsmi şəkildə gündəmə gətirilərsə, bu, suverenlik prinsipinin mütləqliyindən daha çox “idarə olunan münaqişə” və “nisbi sabitlik” prioritetlərinin ön plana çıxdığını göstərir. Eyni zamanda, dövlətin gələcək təhlükəsizlik zəmanətləri naminə verdiyi legitim razılıq yeni status-kvonun formalaşmasına və hüquqi boşluqların yaranmasına səbəb ola bilər.

Tural İsmayılov əlavə edib ki, bu tip geosiyasi “ticarət” modelləri qlobal təhlükəsizlik arxitekturasında güc amilinin hüquq amilindən üstün tutulduğu keçid dövrlərinə xasdır. “Vaşinqtonun məsələ ilə bağlı rəsmi təkzibi də bu mövzunun hüquqi və etik baxımdan nə qədər həssas olduğunu göstərir. Beynəlxalq hüquqa görə ərazi bütövlüyü toxunulmazdır və bu prinsipi şərtə bağlamaq heç bir xarici aktorun səlahiyyətinə daxil deyil. Lakin qlobal siyasətdə ‘mümkün olanın sənəti’ çox zaman hüquqi idealizmlə toqquşaraq mübahisəli reallıqlar yaradır”.

Günel Elxan

Xalq Cəbhəsi .- 2026.- 29 yanvar (№4).- S.5.