Yarımçıq qalmış ömrün simfoniyası

 

Şahmar Ələkbərov-70

 

Nədənsə natamam olan hər şey qəlbimi ağrıdır. O da ola insan ömrü. İndi sizə təqdim edəcəyim xalqımızin sevimli sənətkarı, xalq artisti Şahmar Ələkbərov da yaradıcılığının cox məhsuldar bir dövründə dünyasını dəyişdı. Yaşasaydı indi 70 yaşı tamam olardı.

O, milli kino aktyorluğu sənətinin görkəmli nümayəndəsi kimi yaradıcı ömrünü kinomuzun inkişafına həsr etmişdi. Onu deyim ki, Azərbaycan kinosunda ən məhsuldar işləyən aktyorlardan idi Şahmar Ələkbərov. Bütün varlığı ilə bu sənətə bağlı idi. Cox işləyirdi, elə bil tələsirdi. Yaxşı ki, arzularının çoxunu həyata keçirdi, rejissor kimi filmlər çəkdi. Sahilsiz gecə, Qəzəlxan onun rejissoru olduğu filmlərdi. Amma bir ssenari hazırlamışdı, Bakı milyonçusu Nağıyev haqqında da film çəkmək istəyirdi. Amansız ölüm təkcə bu arzusunu reallaşdırmağa imkan vermədi. Şahmar bizim müasirimiz idi. Onun filmlərini görməyən az tamaşaçı tapılar. İndi bu filmlərə tamaşa edəndə Şahmarın həqiqətən böyük sənətkar olduğuna inanırsan.

Şahmar Zülfüqar oğlu Ələkbərov 23 avqust 1943 - ildə Gəncədə anadan olub. Atası əslən cəbrayıllı Zülfüqar kişi, anası kökü Tiflisə bağlı İzulət xanımdır. Şahmarın 9 yaşı olanda ailə Gəncədən Bakıya köçüb. Teatr İnstitutunun aktyorluq fakültəsində Rza Təhmasibin kursunda təhsil alıb. Hələ III kursda ikən Milli Dram Teatrında işə götürülüb. Teatrda ilk dəfə Şekspirin Lope de Veqa tamaşasında çıxış edib. Ustalar tamaşasında qazandığı uğurdan sonra böyük cənətkar Adil İsgəndərov onu kinostudiyanın nəzdində özünün yaratdığı Kino aktyorluğu studiyasına dəvət edib. Azərbaycanfilm kinostudiyasında aktyor rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Təhsilini başa vurduqdan sonra müəllim-assistent kimi institutda saxlanılıb. Şahmar Ələkbərov teleradio sahəsində fəal olub. Onun radioda ilk çıxışı Ulduz proqramı ilə başlayıb. Bundan başqa, onlarca televiziya tamaşasında yaddaqalan obrazlar yaradıb. Molla Nəsrəddin radio verilişinin aparıcısı olub. Bir çox filmlərin dublyajında iştirak edib.

O qədər qayğıkeş, o qədər səmimi insan idi ki, onunla həmsöhbət olan hər kəs məmnunluqla ayrılardı ondan, həm uzun müddət unutmazdı bu görüşün xoş məqamlarını. Bu nikbinlik ona Tanrı vergisi idi. İnsanları sevirdi bu sevgi onun təbiətində idi. Onun xoşhal, insanpərvər, humanist duyğuları sənətinə də keçmişdi. Vallah, rolları da elə özünə oxşayırdı. Hansı rolunu götürürsən götür, elə Şahmardı ki, durub.

Dağlarda döyüşdən başlamışdı onun ilk aktyor karyerası. İncəsənət İnstitutunu təzəcə bitirsə də, kinoya hədsiz həvəsi onu studiyaya gətirmişdi. 1967-ci ildə bu filmə kinorejissor Kamil Rüstəmbəyov quruluş vermişdi. Mərhum yazıçı-jurnalist Əhmədağa Qurbanov özünün Tikanlı məftillər povesti əsasında ssenarini yazmışdı. Şahmar Ələkbərovun da qəhrəmanı sərhəd qoşunlarında xidmət edən sıravi əsgərdir. Maraqlı macəra süjeti var filmin. Sərhədi keçən bir nəfərin izinə düşən Fərrux böyük çətinliklərdən sonra onu yaxalayır və məlum olur ki, bu, onun bir vaxtlar müharibə dövrü Vətəndən qaçaq düşmüş atasıdır. İlk rol, ilk çətinlik, ilk sınaq. Bunlar hamısı Şahmarın taleyində uğurlu alınmışdı və onun qəhrəmanı Fərruxun bütün xarakterik cizgiləri məhz aktyor məharətinin nəticəsi olaraq rəssam dəqiqliyi ilə yaradılmışdı. Bəli, sərhədçi obrazı ilə onun yaradıcılıq məkanının sərhədi başladı. Və bu sərhəd onun rejissor kimi tamamladığı Qəzəlxan filminə qədər uzun və keşməkeşli bir yol keçdi.

Şahmar Ələkbərovun yaradıcılıq bioqrafiyasında elə filmlər var ki, onlar milli mənəvi dəyərlərimizin ən qiymətli nümunələri sırasındadır. Bunun səbəbi isə bu filmlərin milli-mənəvi dəyərlərimizə söykənərək tariximizin müəyyən dövrünün real ab-havasını canlı əks etdirməsidir. Şahmar müəllimin yaradıcılığında Məzahirin özünəməxsus yeri var. Mən ki, gözəl deyildim filminin qəhrəmanı, sadə, səmimi gənc Məzahirin obrazı elə bil Şahmar Ələkbərovun xarakterinə biçilmişdi. Aktyor heç bir impovizəyə yol vermədən bu sadə sürücünün bütün daxili dünyasını, ətrafdakılara münasibətini çox canlı ştrixlərlə tamaşaçılara çatdırır. Müharibənin ağır günlərində uzaq dağ kəndlərinin birində baş verən hadisələri əks etdirən bu lirik-dramatik filmin qəhrəmanları arasında nikbin xarakteri ilə seçilən Məzahirin öz yeri var. Məzahir kinomuzda yeni bir obraz idi. Bu sürücü oğlanın nikbin ruhu filmin faciəvi yükünü xeyli azaldır. O, həmişə gülür, zarafat edir, sanki insanların qəlbinə çökmüş müharibə ağrılarını dəf etmək istəyir. Məzahirin sevgisində də bir səmimiyyət var. Filmi rejissor Tofiq Tağızadə çəkmişdi. Ümumiyyətlə, Şahmar Ələkbərov Tofiq müəllimin filmlərində çox az çəkilmişdir. Qızıl qazbir də Mən ki gözəl deyildim. Hər ikisində də çox maraqlı obrazlar yaratmışdır.

20 illik yaradıcılığı dövründə müxtəlif rejissorlarla işləmişdi Şahmar müəllim. Bütün bu yaradıcı ittifaqlar çox uğurlu alınmışdı. Bunlar haqqında o, Xatirələrim adlı yazısında çox gözəl açıqlamalar vermişdi. Mən həmin bioqrafik yazı ilə tanış idim. Lakin ömür bu yazıları kitab halında çap etməyə ona imkan vermədi. Orada hər şey var idi. O, təkcə Şahmar Ələkbərovun tərcümeyi-halı deyil, bütövlükdə kinomuzun 20 illik dövrünün canlı salnaməsi idi.

Mən Şahmar müəllim haqqında Kino qəzetinin xüsusi buraxılışını hazırlamışdım. 1994-cü ildə nəşr olunan həmin buraxılışda onun haqqında çox şeylərdən söhbət gedirdiYeddi oğul istərəm filminin yaranması prosesi ilə bağlı həmin xatirələrdən bir hissəni də orada çap etmişdim. Həmin xatirələri oxuduqca hiss edirsən ki, Şahmar Ələkbərov bu sənəti, bu xalqı, bu milləti necə də sevirmiş. Bəlkə elə onun rollarına hopmuş şirinlikbu sevgidən irəli gəlib. Onun rollarını xatırlayıram: Qəzənfər (Yeddi oğul istərəm), Oğul (İntizar), İman (Axırıncı aşırım), Arif (Həyat bizi sınayır), Rizvan (Qızıl qaz), oğlanlardan biri (Bizim küçənin oğlanları), Azad (Bakıda küləklər əsir), Qatır Məmməd (Gəncəbasarlı qisasçı), Feyzi (Firəngiz), Gündüz Kərimli (Arxadan vurulan zərbə), Cavidan (Babək), Nuru (Qəribə adam), Tahir (Gözlə məni), Xaliq (Qocalar, qocalar...), Cümşüd (Avqust gələndə), İbrahim (Atları yəhərləyin) kimi obrazlar bir-birindən fərqli, xarakter və dünyagörüşcə müxtəlif insanlardır. Ancaq onları birləşdirən Şahmar Ələkbərovun aktyor istedadı, gözəl ifa tərzi və bir də sənətinə olan hədsiz məhəbbətidir.

Bu rolların hər birini ayrıca xarakterizə etməyə, məncə, heç ehtiyac yoxdur. Ancaq Şahmar müəllimin elə qəhrəmanları var ki, onları xatırlamamaq qəbahət olardı. Yeddi oğul istərəm filminə tamaşa edəndə hamınız Qəqəninin Ölmə, Qəzənfər dayı, ölmə! deyə onu yaralı halda qucaqladığı səhnəni səbirsizliklə gözləyirsiniz. Bu, çox nadir səhnələrdəndir ki, hətta ölüm anında aktyor tamaşaçını faciənin içərisindən qoparıb, təbəssümə qovuşdurur. Şahmar müəllim bunu bacarırdı, bu, hər aktyora xas olan keyfiyyət deyildi.

Şahmar müəllim kinoda rejissor kimisözünü demək istəyirdi. Deyirdi ki, bir dəfə studiyanın direktoru Adil İsgəndərovun yanına bir ssenari də apardım. Dedim ki, Ədil müəllim, film çəkmək istəyirəm. Nə cavab versə yaxşıdır: Sənin nə gözəl kostyumun var dedi. Yaxınlaşıb əlini kostyumun parçasına sürtərək, Gözəl materialı var, birini də mənə tikdirək dedi. Bildim ki, məsələ artıq həll olduo gediş bir müddət rejissorluq barədə düşünmədim.

Sərbəst film çəkmək arzusu onu rahat buraxmırdı. Bir az da xəstələnmişdi. Səhhətində baş verən problemlər ona aktyor kimi işləmək imkanı vermirdi. Beləliklə, o, rejissor kimi işləməyə qərar verdiilk dəfə Gülbəniz Əzimzadə ilə birgə İmtahan filmini çəkdi. Bu ictimai motivli filmdə Şahmar müəllim çox böyük həvəslə işləmişdi. Hər şey ona tanış idi. Kamera da, operator işi də, dekorasiyaların qurulması da, aktyor oyunları da ki, öz peşəsi idi. Amma narahatçılığı var idi. Ssenarini Anar özünün Şəhərin yay günləri povesti əsasında yazmışdı. Amma Gülbəniz xanımla elə rahat işləyirdi ki, elə bil uzun illər rejissorluq etmişdi. Film ekranlara çıxanda artıq bütün təşvişlərə son qoyuldu. Ssenari müəllifi də, Gülbəniz xanım da, tamaşaçılar da filmdən razı qalmışdılar. Şahmar Ələkbərova da bu, lazım idi.

Sonra isə Elçin özünün Toyuğun diri qalması povesti əsasında ssenarisini yazdığı Sahilsiz gecəni çəkdi. Bu isə 1989-cu il idi. O vaxt Şahmar müəllimə dəhşətli xəstəlik əzab versə də, işləyirdi. Elə bil tələsirdi. Filmi çox az müddətə çəkdi. Amma film hazır olanda çox ciddi münaqişələrlə qarşılandı. Səbəb isə müharibə dövründə qadınların həyatında bəzi məqamların göstərilməsi idi. O vaxtı mən də yaxşı xatırlayıram. Studiyanın qarşısına toplanan qadınlar piket keçirir, filmi ləğv etdirmək istəyirdilər. Amma Şahmar müəllim onlarla elə gözəl dil tapdı ki, hər şey çox rahatlıqla sona yetdi.

Filmdə həqiqətən çox ciddi ictimai motivlər vardı. Bəli, müharibə hər bir vəziyyətdə insanlara faciələr gətirir. Ailələri başsız qoyur, taleləri bədbəxt edir. Elə filmin qəhrəmanı Zibeydə kimi. Rejissor bu obraz üçün Özbəkistandan Oğludurdun Məmmədquliyevanı dəvət etmişdi. Mehriban Xanlarovanı isə ilk dəfə kinoya gətirmişdi. Şahmarın ilk sərbəst işi idi Sahilsiz gecə. Hər kadrına diqqətlə yanaşırdı. Montajda da ehtiyatlılıq göstərirdi. Xoşbəxtlikdən hər şey uğurlu alınmışdı və film geniş rezonans doğurmuşdu.

Ancaq Şahmar müəllim ürəyincə sevinə bilmədi. Xəstəliyi getdikcə şiddətlənirdi. Çənə sümüyündə cərrahiyyə əməliyyatı aparılmalı idi. Sahilsiz gecənin xoş təəssüratları onun ağrılı cisminə bir yüngüllük gətirsə də, bunlar da ötəri oldu. Cərrahiyyə əməliyyatı üçün Almaniyaya gedəsi oldu. Yaxşı idi. Çoxdan qəlbində gəzdirdiyi bir arzunu reallaşdırmaq istəyirdi. Bu məşhur qəzəlxan Vahidin ekran obrazını yaratmaqdan ibarət idi. Və günlərin birində eşitdik ki, Şahmar Ələkbərov öz ssenarisi əsasında Qəzəlxanı çəkməyə başlayıb. 1990-cı il idi. O, xəstəhal vəziyyətdə işləyirdi. Yenə də elə bil harasa tələsirdi. Baş rola gənc aktyor Loğman Kərimovu dəvət etmişdi. Çəkilişlər dayanmadan gedir, hər şey öz qaydasında idi. Film qurtaranda məlum oldu ki, material çoxdur. Şahmar müəllim filmi iki hissədə çəkməyi qərara aldı. 1991-ci ildə isə film ekranlara çıxdı. Qəzəlxan Azərbaycanın görkəmli şairi Vahidin həyat və yaradıcılığının müxtəlif anlarını canlandırır. Burada Bakı kəndlərinin adət-ənənələri, XX əsr ədəbi mühiti çox real əks olunmuşdu. Əfsus ki, Şahmar Ələkbərov filmin ekran taleyini izləyə bilmədi. Amansız ölüm onu 1992-ci ilin sonunda aramızdan apardı. Arzuları kimi taleyi də yarımçıq qaldı.

Bəli, illər keçəcək, nəsillər dəyişəcək. Bu qəhrəmanlar, bu filmlər gözəl bir sənətçinin, istedadlı bir insanın xatirəsini nəsillərdən-nəsillərə ötürəcək. Biz Şahmar müəllimin yubileyini, 70 yaşını onsuz qeyd edirik. Onun özü olmasa da, yaratdığı qəhrəmanlar və çəkdiyi filmlər bizimlədir. Əbədi xatirəyə çevrilmiş Şahmar Ələkbərov sənəti həmişə belə xoş istəklə xatırlanacaq.

 

Mehdi MÜKƏRRƏMOĞLU

 

Xalq qəzeti.- 2013.- 6 oktyabr.- S. 11.