Əbədiyyətə doğru...

 

Əməkdar elm xadimi, filologiya elmləri doktoru, professor Nizami Xudiyevin dünyasını dəyişməsi xəbərinə inanmağım gəlmədi. Qardaşı Azərə, oğlu Nazimə, dostumuz Zahid Xəlilə bu xəbərin doğru olmaması ümidi ilə zəng elədim... Ancaq inanmaq istəsəm də, istəməsəm də, həqiqət belə idi... Deməyə söz də tapa bilmirdim... Ölümündən bir-iki həftə qabaq zəngləşib danışanda, zarafatlaşanda, dünyasını dəyişən dostlarımızı Kamranı, Dövləti, Fərhadı, Zahiri... xatırlayanda heç ağlıma da gəlməzdi ki, bu, mənim Nizami Xudiyevlə sonuncu söhbətim olacaq...

Bu ağır, acı xəbər xəyalən məni yeniyetməlik çağlarımıza apardı. Ədəbi dil tarixindən bizə dərs deyən Ə.Dəmirçizadə o vaxt hələ nəinki oxumadığımız, hətta cildini belə görmədiyimiz bir kitabdan Kitabi-Dədə Qorquddan danışırdı. İlk dəfə onun dilindən eşitdiyimiz Gəlimli, gedimli dünya, son ucu ölümlü dünya sözünün mənasını o vaxt lazımi səviyyədə dərk eləmir, bəlkə də dərk eləmək istəmirdik. Dəli Domrul kimi heç vaxt ölməyəcəyimizi düşünən bir vaxtımızda sevimli müəllimlərimizi, öz doğmalarımızı, əzizlərimizi itirə-itirə o hikmətli kəlamın mənasını yavaş-yavaş anlasaq belə, heç ağlımıza da gəlmirdi ki, o gündən bizim üçün də var... Bilməyinə bilirdik, ancaq elə düşünürdük ki, o gün hələ çox uzaqdadır. Ancaq unudurduq ki, ölüm qaş ilə göz arasındadır...

Naxçıvanın sayılıb-sçilən ziyalılarından birinin uzun müddət Şərq qapısı'' qəztinin rdaktru işləmiş Mənaf Xudiyvin ailəsində dünyaya göz açan Nizami uşaqlıq illərini Şahbuz raynunda kçirmişdi. Şahbuzun özünəməxsus təbiəti, Batabat gölünün gözəlliyi balaca Nizaminin qəlbində şirə, sənətə, ədəbiyyata məhəbbət yatmışdı. Xalq şənliklərinə böyük maraqla tamaşa ləyən, ağsaqqalların, ağbirçəklərin dilindən müxtəlif janrlı flklr nümunələrini şidən Nizamini dilimizin zənginliyi, rəvanlığı hyran qyurdu. Ziyalı ailəsində dğulduğundan atasının zəngin kitabxanasından istifadə dirdi. vlərində Naxçıvanın, cümlədən də rspublikamızın görkəmli adamlarını görən, nların söhbətini, lmi mübahisələrini dinləyən Nizaminin ürəyində fillq lmaq arzusu baş qaldırmışdı. rta məktəbi əla qiymətlərlə bitirən Nizami tərəddüd tmədən sənədlərini zamanki Azərbaycan Pdaqji İnstitutunun fillgiya fakültəsinə vrmişdi. Bax, Nizami Xudiyevlə mənim tanışlığım, dstluğum da zamandan başlamışdı...

1966-cı ilin sntyabr ayı idi. Rspublikamızın ayrı-ayrı şəhərlərindən, raynlarından, kəndlərindən ali təhsil almaq üçün Bakıya gələn gənclər hələ bir-birilərini yaxşı tanımırdılar. Nədənsə lə ilk gündən Nizami ilə dstlaşdıq, yni partada əyləşdik, kitabxanaya yni gtdik, dərslərə birlikdə hazırlaşdıq. Dörd illik tələbə həyatı bizi bir-birimizə çx yaxınlaşdırdı, dğmalaşdırdı. lə buna görə də mən Nizamini bəlkə də hamıdan yaxşı tanıyırdım. nun qabiliyyəti, istdadı zəhmətsvərliyi sayəsində tzliklə cilalandı. Sminar məşğələlərində Nizaminin dərs danışmağı, disputlarda, ədəbi gcələrdə, şair və yazıçılarla görüşlərdə çıxışları təkcə tələbələrin yx, müəllimlərin də çx xşuna gəlirdi. nun qiymət kitabçasını əlalar bəzəyirdi. Nizaminin bir dənə də lsun dördü yx idi. Özü də bu əla qiymətləri na yazan bilirsiniz kimlər idi? Akadmik Fyzulla Qasımzadə, akadmik Əbdüləzəl Dəmirçizadə, prfssrlardan Məmmədhüsyn Təhmasib, Fərhad Fərhadv, Zynal Tağızadə, Afat Qurbanv, Paşa Əfəndiyv, xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı, görkəmli tənqidçi Əhəd Hüsynv

Nizami həm dərslərini yaxşı xuyur, həm institutun ictimai həyatında fəal iştirak dir, həm Tələbə lmi Cəmiyyətinin xətti ilə araşdırmalar aparır, ilk lmi məqalələrini yazıb çap tdirir, həm də vlybl yarışlarında xuduğu ali məktəbin idman şərəfini qruyurdu. Adama qəribə gəlirdi ki, bir blə işi bir adam ncə çatdırır, ncə bu işlərin hamısında yni dərəcədə uğur qazanır?

Nizamini yaxından tanıyanlardan biri kimi yaxşı bilirdim ki, bu nailiyyətlərin birinci səbəbi Nizaminin istdadı, qabiliyyəti, ikinci səbəbi isə nun həddindən artıq çalışqanlığı, zəhmətsvərliyi idi

Yaxşı yadımdadır, akt zalında Xalq yazıçısı Sülyman Rəhimvla görüş kçirilirdi. Tələbələr adından danışmaq üçün sözü Nizami Xudiyvə vrdilər. Nizami lə məntiqli, məzmunlu bir çıxış lədi ki, hamı hyran qaldı. nun səlist nitqi, aydın mühakiməsi Sülyman müəllimin çx xşuna gəldi. Bu nəhəng yazıçı çıxışının snunda Nizamini çx təriflədi, ddi ki, bu ğlanın gözəl gələcəyi var.

Dğrudan da, Sülyman Rəhimvun uzaqgörənliklə vrdiyi prqnz özünü dğrultdu. Ali təhsili əla qiymətlərlə başa vuran Nizami lmi Şuranın Qərarı ilə ''Azərbaycan dilçiliyi'' kafdrasında müəllim saxlanıldı. 1978-ci ildə ''Abdulla Şaiqin nəsr dili'' mövzusunda dissrtasiya müdafiə dərək fillgiya lmləri namizədi alimlik dərəcəsi aldı, 1981-ci ildən kafdranın dsnti kimi səmərəli fəaliyyət göstərməyə başladı, tələbələrin svimli müəllimlərindən birinə çvrildi. lə həmin il Azərbaycan SSR Ali Svtinin Fəxri Fərmanı ilə təltif lundu.

lmi araşdırmalarını uğurla davam tdirən Nizami Xudiyv 1990-cı ildə Azərbaycan ədəbi dili lüğət tərkibinin inkişaf qanunauyğunluqları mövzusunda dissrtasiya müdafiə dərək fillgiya lmləri dktru alimlik dərəcəsi aldı, lə həmin il prfssr lmi adına layiq görüldü. Ölkəmizin, ləcə də zamanki Svtlər Birliyinin tanınmış, görkəmli dilçi alimləri Nizaminin lmi araşdırmalarını çx yüksək qiymətləndirirdilər.

Nizami Xudiyvin ümumdünya şöhrətli alim Lütfi Zadə adına Amrika Bynəlxalq Müasir lmlər Akadmiyasının, Nyu-Yrk lmlər Akadmiyasının həqiqi üzvü sçilməsi, İngiltərənin Kmbric Bynəlxalq Biqrafiya Mərkəzi tərəfindən 2001-ci il üçün İlin bynəlxalq ziyalısı adına və Qızıl mdala, bir il snra ynə həmin mərkəz tərəfindən XXI əsrin intllktualı adına layiq görülməsi, adının XXI əsrin böyük ziyalıları kitabına daxil dilməsi və sair bu kimi uğurlar hç də təsadüfi dyildi. Bunların hamısı nun yüksək intllktinin, işgüzarlığının, zəhmətsvərliyinin bəhrəsi idi. Çünki Nizami Xudiyv Mskva, Nalçik, Bişkk, Ufa, Aşqabad, Daşkənd, Alma-Ata, Ankara, Knya, İstanbul, İzmir, Adana və başqa şəhərlərdə kçirilən mötəbər lmi knfranslarda, qurultay və simpziumlarda dərin lmi məzmunlu məruzələri ilə çıxış tmiş, dünyanın bir çx dilçi alimlərinin diqqətini cəlb tmişdi. Nizami Xudiyvin lmi əsərləri nəinki Azərbaycanda, ləcə də dünyanın müxtəlif ölkələrində dəfələrlə dərc dilmiş, lmi ictimaiyyətin diqqət mərkəzində lmuşdu.

Nizami Xudiyv çx məhsuldar bir alim, tədqiqatçı idi. nun Azərbaycan ədəbi dili lüğət tərkibinin inkişafı, Azərbaycan ədəbi dil tarixindən sminar məşğələləri, Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləşmə ylları, Yazıçı dili və üslubu, Azərbaycan ədəbi dilinin svt dövrü, Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi, Azərbaycan ədəbi dilinin təşəkkülü, Tərcümə ədəbiyyatı və ədəbi dilimiz, Hydər Əliyv və Azərbaycan dili, Radi, tlviziya və ədəbi dil, Xalqın İlhamı, Azərbaycan dilində şəxs adları və sair bu kimi sanballı mnqrafiyaları Nizami Xudiyvin analitik təfəkkürünün, zəngin lmi və siyasi təxəyyülünün məhsulları idi. Bu əsərlərdən rspublikamızın lm və təhsil caqlarında dəyərli lmi mənbə, tədris vəsaiti kimi gniş istifadə lunur.

lə alimlər var ki, nlar ancaq lmi araşdırmalar aparmaqla məşğuldurlar. Lakin Nizami Xudiyv lə fnmnal şəxsiyyətlərdən idi ki, nun təşkilatçılıq qabiliyyəti, siyasi fəaliyyəti də həmişə diqqət mərkəzində lmuşdur. Hələ tələbə ikən institut gənclər təşkilatına rəhbərlik dən Nizaminin İnstitut Həmkarlar Təşkilatının sədri, Azərbaycan Rspublikası Milli Məclisinin dputatı sçilməsi də, prrktr, rktr, Azərbaycan Dövlət Tlviziya və Radi Vrilişləri Şirkətinin sədri təyin dilməsi də təsadüfi dyildi.

Xalqımızın böyük ğlu, müstəqil Azərbaycan dövlətinin mmarı və yaradıcısı, ümummilli lidrimiz, ulu öndərimiz Hydər Əliyv Nizami Xudiyvin istdadını, təşkilatçılıq qabiliyyətini, sədaqətini, əqidə bütövlüyünü həmişə yüksək qiymətləndirmiş, na çx böyük timad göstərmişdir. Nizami bütün ömrü boyu istər lmi, istər siyasi fəaliyyətində bu timadı dğrultmaq üçün əlindən gələni əsirgəmirdi...

Nizami Xudiyev mənim gözümün qabağında həyat və elm yollarında inamla addımlamışdı. Müxtəlif vəzifələrdə səmərəli fəaliyyət göstərmiş, namizədlik, doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmiş, professor, Əməkdar elm xadimi olmuş, Milli Məclisin deputatı kimi səmərəli fəaliyyət göstərmiş, Şöhrət ordeninə layiq görülmüşdür.

ADPU-da bir yerdə işlədiyimiz vaxtlarda tez-tez söhbət eləyir, dərdləşirdik. Xatirələrdən ibarət kitab yazmaq istədiyini söyləyirdi. Nə yaxşı ki, Nizami vaxtında bu arzusunu reallaşdırmağı bacardı, ömrün yaddaşında olan izlərini vərəqlər üstünə köçürüb gələcək nəsillərə yadigar qoya bildi...

Nizami Xudiyevin xoşbəxtliyi onda idi ki, həmişə müəllimlərinin sevimli tələbəsi olmuşdu. Onun ictimai həyat və elm sahəsində uğurları N.Xudiyevə dərs deyən insanların qəlbini iftixar hissi ilə doldururdu. Nizaminin müəllimlərindən professor Əbdül Əlizadənin, Afat Qurbanovun, Paşa Əfəndiyevin və başqalarının öz yetirmələri haqqında xoş sözlər söyləmələri təsadüfi səciyyə daşımırdı:

Dərs dediyim tələbələrin bir çoxu ilə həmişə fəxr etmişəm. Onlardan biri də Nizami Xudiyevdir. Nizami ADPU-nun tarixində xüsusi yer tutan görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir (Ə.Əlizadə);

Nizami olduqca mədəni, qayğıkeş insandır. İstər respublika daxilində, istərsə də xarici ölkələrdə keçirilən konfrans və simpoziumlardakı məruzə və çıxışlarında o, bir çox elm-nəzəri məsələlərə toxunur, dilçiliyimizin qarşısında duran müəyyən qlobal məsələlər ətrafında nüfuzlu söz deyir (A.Qurbanov);

Nizami Xudiyev mənim ən istedadlı, ən sevimli tələbələrimdən biri olub. Onun ədəbi dil tarixi haqqında kitabı bütün türk dünyasında məşhurdur. Nizami xalq üçün, dövlət üçün böyük işlər görür (Paşa Əfəndiyev).

Öz ömür yolunu ləyaqətlə başa vuran Nizami Xudiyvin xoşbəxtliyi onda idi ki, həyatın sınaqlarından alnıaçıq, üzüağ çıxa, yüksək ad-san, şan-şöhrət, xətir-hörmət sahibinə çvrilə bilmişdi. O, ''Akadmik Yusif Məmmədəliyv'', ''Abdulla Şaiq'', ''Araz'', ''İnam'', ''Nailiyyət'', ''Qızıl qələm'' və s. mükafatların lauratı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, bir sıra nüfuzlu lmi təşkilatların, müdafiə şuralarının üzvü idi. Gərgin zəhmət, yuxusuz gcələr, xalqının, millətinin gələcəyinə inam nu böyük nüfuz sahibinə çevirmişdi...

Ölüm haqdır, o insan xoşbəxtdir ki, özündən sonra xoş xatirələri qalır. Nizami Xudiyev o mənada xoşbəxtdir ki, saysız- hesabsız tələbələrinin, yetişdirdiyi alimlərin, yaxşılıq etdiyi insanların xatirəsində əbədi yaşayacaqdır.

On dörd cildlik seçilmiş əsərləri bir istedadlı, zəhmətkeş alim ömrünün möhtəşəm, monumental abidəsidir. Yüzlərlə elmi məqalənin, xeyli sayda monoqrafiyanın, dərsliyin müəllifi olan Nizami Xudiyev təkcə ölkəmizdə deyil, onun hüdudlarından da kənarda əsərləri nəşr edilən, tanınan, xalqımızı hər yerdə ləyaqətlə təmsil etməyi bacaran ziyalılarımızdan idi.

Bir dəfə 70 yaşının tamamı ərəfəsində Nizaminin rəhbərlik etdiyi kafedrada söhbət eləyirdik. Qarşımda üzünə, zahiri görkəminə zamanın sığal çəkdiyi müdrik bir qoca dayansa da, keşməkeşli, ağrılı-acılı, sevgili-sevincli ömür yolu keçsə də, bu insanın ürəyindəki, düşüncəsindəki uşaq sadəlövhlüyü həm məni təəccübləndirir, həm də sevindirirdi. Zaman Nizami Xudiyevin üzünə qırışlar, keşməkeşli ömür yolu ürəyinə gözəgörünməz çatlar salsa da, gözlərindəki ümid işıqları yenə də gənclikdə olduğu kimi bərq vururdu. Elə bil bu işığın altında üzü gələcəyə gedən, bir-birini əvəz edən yeni-yeni nəsillər görünürdü gözünə

Sonuncu dəfə telefonla danışanda elə bil səsində də işıq var idi... Sən demə, bu işıq qürub günəşinin şəfəqləri imiş...

Qəbrin nurla dolsun, əziz dost!

 

Rafiq YUSİFOĞLU,

filologiya elmləri doktoru, professor

 

Xalq qəzeti.- 2021.- 3 iyul.- S.9.