Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi

HƏV­VA MƏM­MƏ­DO­VA

AZƏR­BAY­CAN XALQ CÜM­HU­RİY­YƏ­Tİ DÖV­RÜN­DƏ

YU­XA­RI QA­RA­BAĞ­DA Sİ­YA­Sİ VƏ­ZİY­YƏT:

ER­MƏ­Nİ TER­RO­RİZMİNİN GÜCLƏNMƏSİ

(1918-1920)

Bakı–2006

Az. T3 (2A)

M   51

Elmi redaktor: Anar İsgəndərov

tarix elmləri doktoru,

professor

Rəyçilər:          Qasım Hacıyev

tarix elmləri doktoru

Musa Quluzadə

tarix elmləri namizədi

dosent

Məmmədova H.İ.

Azərbaycan xalq Cümhuriyyəti dövründə Yuxarı Qarabağda siyasi və­ziy­yət:  Erməni terrorizminin güclənməsi (1918-1920).Ba­kı, “Nağıl Evi” nəşriyyatı, 2006,  səh 150.

H.Məmmədovanın oxuculara təqdim olunan bu kitabında zəngin arxiv ma­teriallarından istifadə olunaraq 1918-1920-ci illərdə Yuxarı Qa­ra­bağ­da siyasi vəziyyət, Zəngəzurda erməni terroru haqqında ət­raflı məlumat verilir. Kitabda Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi id­di­aları təhlil edilir. Bu dövrdə Azərbaycan hökumətinin atdığı qətiyyətli ad­dım, General-qubernatorluğun yaradılması və fəaliyyəti geniş işıq­lan­dırılır. Kitab erməni terrorizminin köklərini araşdırmaq və bəzi mə­qam­la­ra aydınlıq gətirmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

M   0503020000   2006

51-093-8

                                                            © H.Məmmədova. 2006

                                                                © “Nağıl Evi”. 2006

M Ü N D Ə R İ C A T

G İ R İ Ş

I FƏSİL. AZƏRBAYCAN XALQ CÜMHURİYYƏTİNİN FƏALİYYƏTİ DÖVRÜNDƏ AZƏRBAYCANIN ƏRAZİ BÜTÖVLÜYÜ PROBLEMİ.

I.I. Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları tarixindən

I.II. Qarabağın dağlıq hissəsində erməni separatizminin güjlənməsi, erməni-Azərbaycanlı münaqişəsinin kəskinləşməsi

Cavanşir qəzası

Cəbrayıl qəzası

Zəngəzur qəzası

Şuşa qəzası

II FƏSİL. YUXARİ QARABAĞDA ETNİK MÜNAQİŞƏNİ TƏNZİMLƏMƏK ÜÇÜN AZƏRBAYCAN HÖKUMƏTİNİN TƏDBİRLƏRİ

II.I. AXC-in Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsini dinj yolla həll etmək jəhdləri           

II.II. Qarabağda müvəqqəti General-qubernatorluğun yaranması və erməni separatizminin ləğv edilməsi

III FƏSİL. YUXARİ QARABAĞDA MİLLİ MÜNAQİŞƏNİN TƏNZİMLƏNMƏSİ PROBLEMİNİN BEYNƏLXALQ ASPEKTLƏRİ

N Ə T İ C Ə

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT

XX əsr xalqımız üçün çox müsibətli əsr olubdur. Gə­rək onu doğru-dəqiq, nə cür, nejə olubsa, elə də yazaq. Bunların hamısı həm xalqımızın özünü ta­nı­ması, həm də bugünkü siyasətimiz üçün lazımdır. İndi qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri də Azərbaycan xalqının XIX-XX əsrlər tarixinin yazılmasıdır.

Heydər Əliyev

Tarixi Azərbaycan torpaqları olan Qarabağ və Zəngəzura XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq er­məni əhalisinin yerləşdirilməsi, demoqrafik vəziy­yətin zorla dəyişdirilməsi 1905, 1918-ci illərdə Azərbaycanlı əhalisini qorxutmaq və qovmaq məq­s­ədi güdən kütləvi qırğınlar, 1920-ci ildə Zən­gə­zurun Ermənistana verilməsi, 1948-1953-cü illərdə yüz minlərlə Azərbaycanlının indiki Ermənistan əra­zi­sin­dəki əzəli yurdlarından köçürülməsi xal­qı­mı­za qarşı erməni təjavüzünün qanlı səhifələridir.

İlham Əliyev

GİRİŞ

Xal­qı­mı­zın və mil­li döv­lət­çi­li­yi­mi­zin ta­ri­xin­də özü­nə­məx­sus yer tu­tan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mü­rək­kəb bir dövrdə mey­da­na gəl­di və çox çə­tin şə­rait­də fəa­liy­yət gös­tər­di. Ye­ni qu­rul­muş bu Gənc döv­lət jə­mi 23 ay ya­şa­dı və baş­qa sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı sa­hə­sin­də də əhə­miy­yət­li iş­lər gör­dü. Bu za­man əra­zi bü­töv­lü­yü­mü­zə Er­mə­nis­tan tə­rəf­dən dai­mi xa­rak­ter alan təh­lü­kə­yə qar­şı bö­yük sa­yıq­lıq və ba­rış­maz mü­qa­vi­mət tə­ləb olu­nur­du. Gənc döv­lət isə ki­fa­yət qə­dər möh­kəm de­yil­di, iq­ti­sa­diy­yat zəif in­ki­şaf edir­di. Bu­na bax­ma­ya­raq öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nə qar­şı yö­nəl­dil­miş təh­lü­kə­nin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də mil­li hö­ku­mət də­yər­li iş­lər gör­müş­dü.

XIX əs­rin son­la­rın­dan baş­la­ya­raq er­mə­ni mil­lət­çi təş­ki­lat­la­rı Azərbaycanın əzə­li tor­paq­la­rı olan Qa­ra­bağ, Nax­çı­van və Zən­gə­zur böl­gə­lə­ri­nə yi­yə­lən­mək üçün jəhdlər gös­tə­rir­di­lər. Er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri AXC ya­ran­dıq­dan son­ra Azərbaycanın da­xi­li və bey­nəl­xalq və­ziy­yə­tin­də ya­ran­mış mü­rək­kəb və zid­diy­yət­li və­ziy­yət­dən is­ti­fa­də edə­rək öz­lə­ri­nin uy­dur­ma "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq ide­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün ye­ni­dən ge­niş fəa­liy­yə­tə baş­la­mış­dı­lar. Bu is­ti­qa­mət­də on­la­rın ilk hə­də­fi Zən­gə­zur və Qa­ra­ba­ğı ələ ke­çir­mək idi. Ancaq Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ba­rış­maz möv­qe­yi on­la­rın plan­la­rı­nın ger­çək­ləş­mə­si­nə im­kan ver­mə­di.

Azərbaycanın Qa­ra­bağ böl­gə­si ta­ri­xən Cənubi Qaf­qaz re­gio­nun­da bö­yük st­ra­te­ci əhə­miy­yət kəsb et­di­yin­dən onun həm ya­xın qon­şu­la­rı ki­mi Ru­si­ya, İran, Tür­ki­yə, Er­mə­nis­tan, həm də XX əsrdə dün­ya­nın apa­rı­jı döv­lət­lə­ri ki­mi İn­gil­tə­rə, Fran­sa və ABŞ bu böl­gə­yə xü­su­si ma­raq gös­tər­miş­lər.

Ta­ri­xi hə­qi­qət ola­raq de­mək la­zım­dır ki, Azərbaycan üçün çə­tin və mü­rək­kəb olan 1918-ci il­də yal­nız Tür­ki­yə döv­lə­ti onun əra­zi bü­töv­lü­yü­nün və su­ve­ren­li­yi­nin qo­run­ma­sın­da ilk gün­dən res­pub­li­ka­mı­za hər­tə­rəf­li si­ya­si və hər­bi yar­dım gös­tər­miş­dir. Bu yar­dım er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin və on­la­rın ha­va­dar­la­rı olan bol­şe­vik­lə­rin xal­qı­mı­zın ta­ri­xi ta­le­yi üçün təh­lü­kə­li jəhdlərin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nə ma­ne ol­muş­dur.

Qa­ra­ba­ğın st­ra­te­ci əhə­miy­yə­ti­ni nə­zə­rə alan Qərb döv­lət­lə­ri, ilk növ­bə­də ABŞ və Bö­yük Bri­ta­ni­ya bu böl­gə­yə, Cə­nu­bi Qaf­qa­za, xü­su­si­lə də Azərbaycana, həm­çi­nin Ya­xın və Or­ta Şər­qə təsir gös­tər­mə­yin əl­ve­riş­li va­si­tə­si ki­mi ba­xır­dı­lar. Bir tə­rəf­dən İn­gil­tə­rə­nin və ABŞ-ın bu böl­gə­də nü­fuz qa­zan­maq is­tə­yi, bir tə­rəf­dən də Ru­si­ya və İra­nın iti­ril­miş nü­fuz dai­rə­lə­ri­ni "bər­pa et­mək" jəhdlərinin Er­mə­nis­ta­nın Qa­ra­ba­ğı, Nax­çı­va­nı və Zən­gə­zu­ru tut­maq id­dia­la­rı ilə çul­ğa­laş­ma­sı, di­gər tə­rəf­dən Azərbaycanın öz əra­zi bü­töv­lü­yü uğ­run­da mü­ba­ri­zə­si və bu iş­də Tür­ki­yə tə­rə­fin­dən ona yar­dım gös­tə­ril­mə­si re­gion­da çox gər­gin ij­ti­mai-si­ya­si və­ziy­yə­tin ya­ran­ma­sı­na sə­bəb ol­muş­du. Bu və­ziy­yət Er­mə­nis­tan-Azərbaycan mü­ha­ri­bə­si­nə, Qa­ra­ba­ğın, Nax­çı­va­nın və Zən­gə­zu­run mü­ha­ri­bə mey­da­nı­na çev­ril­mə­si­nə gə­ti­rib çı­xar­mış­dir. Be­lə­lik­lə də, Qa­ra­bağ­da er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi özü­nün tüğ­yan həd­di­nə gə­lib çat­mış­dı.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, 1918-1920-ci il­lər­də Qa­ra­bağ­da er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nə qar­şı Cümhuriyyət or­qan­la­rı­nın hə­ya­ta ke­çir­di­yi əmə­li təd­bir­lər mil­li hö­ku­mə­tin gör­dü­yü uğur­lu iş­lər­dən sa­yı­la bi­lər. Bu ba­xım­dan AXC hö­ku­mə­ti­nin er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nə qar­şı apar­dı­ğı mü­ba­ri­zə­nin öy­rə­nil­mə­si və uğur­lu təj­rü­bə­nin ümu­mi­ləş­di­ril­mə­si çağ­daş gün­lə­ri­miz­də də əhə­miy­yət­li­dir. Ümu­miy­yət­lə, ha­di­sə­lə­rin ge­di­şi təs­diq edir ki, er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nin ta­ri­xi mər­hə­lə­lə­ri­nin öy­rə­nil­mə­si bu gün və gə­lə­jək ta­ri­xi­miz üçün hə­mi­şə ak­tual­dır.

Son il­lər müs­tə­qil Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın əra­zi­si­nin 20 fai­zi­nin iş­ğal edil­mə­si­nə sə­bəb ol­muş er­mə­ni ter­ro­riz­mi­nə qar­şı döv­lə­ti­mi­zin apar­dı­ğı mü­ba­ri­zə va­si­tə­lə­rin­də ta­ri­xi­lik və müa­sir­lik ba­xı­mın­dan fərqli xü­su­siy­yət­lər­lə bə­ra­bər, ox­şar jə­hət­lər də var­dır. Be­lə ki, Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti­nin ta­ri­xi va­ri­si ol­du­ğun­dan bu is­ti­qa­mət­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi təd­bir­lər və təh­lü­kə­nin mən­bə­yi ma­hiy­yət­jə ey­ni məz­mun­lu­dur. AXC döv­rün­də Azərbaycanın əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də Azərbaycan xal­qı­nın, Azərbaycan or­du­su­nun və Azərbaycanın ij­ti­mai-si­ya­si qüv­və­lə­ri­nin yek­dil fəa­liy­yə­ti­nin araş­dı­rı­lıb, hə­min dövrdəki qiy­mət­li təj­rü­bə­nin ij­ti­maiy­yə­tə çat­dı­rıl­ma­sı va­cib şərtdir. Bu prob­le­min araş­dı­rıl­ma­sı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti­nin ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si və bey­nəl­xalq mü­na­si­bət­lər ba­xı­mın­dan da bugün­kü ta­rix­şü­nas­lı­ğı­mız üçün əhə­miy­yət­li­dir. Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi ekspansiyasının bu gün də da­vam et­mə­si, prob­le­min həl­li­nin bey­nəl­xalq mü­za­ki­rə­yə çı­xa­rıl­ma­sı, Azərbaycanın haq­lı möv­qe­yi­nin əsas­lan­dı­rıl­ma­sı, iş­ğal al­tın­da olan əra­zi­lə­ri­mi­zin azad edil­mə­si ki­mi kök­lü mə­sə­lə­lər prob­le­min yal­nız el­mi əhə­miy­yə­tə de­yil, ey­ni za­man­da si­ya­si məz­mu­na ma­lik ol­du­ğu­nu təs­diq edir.

Azərbaycan müs­tə­qil­lik qa­za­nan­dan son­ra ta­ri­xi­mi­zə, o cüm­lə­dən AXC-nin ta­ri­xi­nə ma­raq və diq­qət artmışdır. Son il­lər­də AXC hö­ku­mə­ti­nin fəa­liy­yə­ti­nin bü­tün sa­hə­lə­ri əsa­sən ob­yek­tiv, ta­ri­xi ger­çək­li­yin aş­kar­lan­ma­sı meyarı ilə öy­rə­ni­lir. Bu­na gö­rə də 1918-1920-ci il­lər­də Qa­ra­bağ böl­gə­sin­də baş ver­miş si­ya­si-hər­bi du­ru­mun və bu mə­sə­lə­də bö­yük döv­lət­lə­rin möv­qe­yi ilə əla­qə­dar prob­lem­lə­rin ob­yek­tiv və hər­tə­rəf­li araş­dı­rıl­ma­sı, zən­gin ar­xiv ma­te­rial­la­rı­nın el­mi döv­riy­yə­yə gə­ti­ril­mə­si çağ­daş ta­rix el­mi­mi­zin qar­şı­sın­da du­ran və­zi­fə­lər­dən bi­ri­dir. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti döv­rün­də Qa­ra­ba­ğın dağ­lıq his­sə­sin­də er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nə qar­şı mü­ba­ri­zə (1918-1920)" ki­ta­bı da məhz bu və­zi­fə­dən irə­li gəl­miş­dir.

Ki­tab 1918-1920-ci il­lə­ri əha­tə edir. Bu­ra­da gös­tə­ri­lir ki, 1917-ci ilin fev­ra­lın­da Ru­si­ya­da baş ver­miş fev­ral in­qi­la­bın­dan son­ra Azə­bay­jan­da da mil­li-azad­lıq hə­rə­ka­tı baş­lan­dı və 1918-ci ilin may ayın­da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ya­ran­dı. Azərbaycan Cümhuriyyəti­nin ya­ran­ma­sı ça­riz­min mil­li müs­təm­lə­kə əsa­rə­ti al­tın­da ya­şa­yan xal­qın öz mil­li döv­lə­ti­ni ya­rat­maq ar­zu­su­na uy­ğun idi.

Azərbaycan Cümhuriyyəti ya­ran­dı­ğı ilk gün­lər­dən özü­nün əra­zi bü­töv­lü­yü­nü və sər­həd­lə­ri­nin to­xu­nul­maz­lı­ğı­nı qo­ru­maq üçün fəal və cid­di mü­ba­ri­zə apar­mış­dır. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ən baş­lı­ja və­zi­fə­si Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­ni ləğv et­mək idi. Əsər­də 1918-ci il­dən baş­la­ya­raq 1920-ci ilin mar­tın­da Qa­ra­bağ­da, Qa­zax­da, Nax­çı­van­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə qar­şı er­mə­ni­lə­rin qi­yam­lar qal­dır­ma­sı, Azərbaycan or­du­su­nun Ba­kı­dan çı­xa­rı­la­raq adı çə­ki­lən böl­gə­lər­də er­mə­ni­lə­rə qar­şı dö­yüş­lə­rə gön­də­ril­mə­si, 1920-ci ilin ap­re­lin­də So­vet Ru­si­ya­sı­nın Ba­kı­nı iş­ğal et­mə­si­nə qə­dər­ki ha­di­sə­lə­ri əha­tə edir.

Ki­ta­bın əsas məq­sə­di ye­ni döv­riy­yə­yə gə­ti­ri­lən mən­bə­lər və sə­nəd­lər əsa­sın­da qeyd edi­lən xro­no­lo­ci çər­çi­və­də Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­la­rı­nın əsas­sız­lı­ğı­nı və AXC-nin Er­mə­nis­tan tə­ja­vü­zü­nə və Qa­ra­ba­ğın dağ­lıq his­sə­sin­də er­mə­ni ter­ro­riz­mi­nə qar­şı hə­ya­ta ke­çir­di­yi təd­bir­lə­ri ilk mən­bə­lər, döv­ri mət­buat, xa­ri­ci ədə­biy­yat və s. əsa­sın­da araş­dı­rmaqdır.

Bu məq­səd­lə aşa­ğı­da­kı və­zi­fə­lə­rin ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nə jəhd edil­miş­dir:

- 1918-1920-ci il­lər­də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hö­ku­mə­ti­nin öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də hə­ya­ta ke­çir­di­yi əmə­li təd­bir­lə­ri gös­tər­mək;

- 1919-cu ilin əv­vəl­lə­rin­də Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nün və sər­həd­lə­ri­nin to­xu­nul­­maz­lı­ğı­nı təmin et­mək məq­sə­di­lə xü­su­si Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu ya­rat­ma­sı və onun fəa­liy­yə­ti­nin nə­ti­jə­lə­ri­ni işıq­lan­dır­maq;

- 1918-1920-ci il­lər­də Azərbaycan mil­li hö­ku­mə­ti­nin Qa­ra­ba­ğın dağ­lıq his­sə­sin­də er­mə­ni­lə­rin se­pa­rat­çı­lıq hə­rə­kət­lə­ri­nin qar­şı­sı­nı al­maq üçün at­dı­ğı ad­dım­la­rı ay­dın­laş­dır­maq;

- Er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nə qar­şı apa­rı­lan mü­ba­ri­zə­də AXC hö­ku­mə­ti­nin xa­ri­ci döv­lət­lər­lə apar­dı­ğı si­ya­sə­ti gös­tər­mək.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti­nin 80 il­li­yi ilə bağ­lı sə­nəd­lər kül­liy­ya­tı­nın aka­de­mik nəş­ri prob­le­min öy­rə­nil­mə­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. Ötən əs­rin 80-90-jı il­lə­rin­də çap olun­muş bir sı­ra sə­nəd­lər­də və ma­te­rial­lar­da təd­qiq olu­nan döv­rün in­di­yə qə­dər bi­zə mə­lum ol­ma­yan sə­hi­fə­lə­ri işıq­lan­dı­rıl­mış­dır. Ki­ta­bın ya­zıl­ma­sın­da is­ti­fa­də olu­nan mən­bə­lər iki qis­mə ay­rı­la bi­lər: ar­xiv sə­nəd­lə­ri və Azərbaycan Cümhuriyyəti­nin si­ya­si xa­dim­lə­ri­nin, ha­be­lə hə­min il­lər­də baş ver­miş ha­di­sə­lə­rin şa­hid­lə­ri ol­muş müəl­lif­lə­rin əsər­lə­ri.

1990-jı il­də Azərbaycan ta­ri­xi­nə dair dörd sə­nəd­lər məj­muə­si dərj olun­muş­dur. Hə­min məj­muə­lər­də 1918-1920-ci il­lər­lə bağ­lı xey­li ar­xiv ma­te­rial­la­rı ve­ril­miş­dir. Hə­min il­də çap olun­muş "Azərbaycan De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı: Azərbaycan Hö­ku­mə­ti (1918-1920)" ad­lı məj­muə­də də təd­qiq et­di­yi­miz prob­le­mə dair fak­ti­ki məlumatlar var­dır.

Azərbaycanın 1918-1920-ci il­lər­də fəa­liy­yət gös­tər­miş si­ya­si xa­dim­lə­ri­nin yu­xa­rı­da ad­la­rı­nı çək­di­yi­miz əsər­ləri ilə ya­na­şı, ikinci qis­mə N. N. Şav­ro­vun (132), V. L. Ve­liç­ko­nun (100), O.Ka­çaz­nu­ni­nin (109), M. M. Nəv­va­bın (59), Mayevskinin (67) əsər­lə­ri­ni gös­tər­mək olar.

Ötən əs­rin 80-90-jı il­lə­rin­də çap olun­muş bir sı­ra sə­nəd­lər­də və ma­te­rial­lar­da təd­qiq olun­muş, la­kin in­di­yə qə­dər bi­zə mə­lum ol­ma­yan sə­hi­fə­lə­ri işıq­lan­dı­rıl­mış­dır (3, 4, 12, 111, 124, 85, 83, 84, 86, 107).

 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Par­la­men­ti­nin ikicildlik ste­noq­ra­mı, Azərbaycan Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nin sə­nəd­lə­ri, Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Gür­cüs­tan­da­kı dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­li­yi­nin ma­te­rial­la­rı, (F.897), ADR-in Fövqəladə İs­tin­taq Ko­mis­si­ya­sı­nın ma­te­rial­la­rı (F.1061), Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı Da­xi­li İş­lər Na­zir­li­yi­nin ma­te­rial­la­rı (F.894), Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ma­te­rial­la­rı (F.1054) və s. prob­le­min öy­rə­nil­mə­sin­də əhə­miy­yət­li rol oy­na­mış­dır (5, 6).

Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı Si­ya­si Par­ti­ya­lar və İcti­mai hə­rə­kat­lar Mər­kə­zi Döv­lət Ar­xi­vi­nin 276, 277 say­lı fondlarda 1918-1920-ci il­lər­də Azərbaycan - Er­mə­nis­tan mü­na­qi­şə­si­nə aid xey­li ma­te­rial­lar var­dır və hə­min fonddan da is­ti­fa­də olun­muş­dur.

Ki­tab­da son il­lər­də dərj olu­nan qə­zet və cur­nal­lar­da ("Azərbaycan ar­xi­vi", "Azerbaydcan"  və b.) ve­ril­miş ma­te­rial­lar­dan da is­ti­fa­də olun­muş­dur.

 Əsər­də Azərbaycan ta­ri­xi­nin 1918-1920-ci il­lə­rin­də Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Qa­ra­ba­ğın dağ­lıq his­sə­sin­də öz su­ve­ren­li­yi­ni və əra­zi bü­töv­lü­yü­nü qo­ru­maq üçün gör­dü­yü təd­bir­lə­rin kompleks araş­dı­rıl­ma­sı­na jəhd edil­miş­dir. Ki­tab­da Azərbaycan Cümhuriyyəti hö­ku­mə­ti­nin Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nu ya­rat­ma­sı, onun fəa­liy­yət prin­sip­lə­ri, xü­su­si­lə Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun fəa­liy­yə­ti, onun er­mə­ni se­pa­rat­çı­la­rı­nın Azərbaycan ha­ki­miy­yə­ti­nə ta­be edil­mə­sin­də tut­du­ğu qə­ti möv­qe, Er­mə­nis­ta­nın bu qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı­na də­yiş­mə­yən mü­na­si­bə­ti, bö­yük döv­lət­lə­rin er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­sin­də ye­rit­di­yi iki­li si­ya­sət, Pa­ris Sülh Konfransında Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­la­rı ilə çı­xış et­mə­si, bu konfransda Azərbaycan nü­ma­yən­də heyətinin gər­gin fəa­liy­yə­ti və Azərbaycanın müs­tə­qil­li­yi­nin bö­yük döv­lət­lər tə­rə­fin­dən ta­nın­ma­sın­da on­la­rın ro­lu və baş­qa mə­sə­lə­lər öz ək­si­ni tap­mış­dır.

Be­lə­lik­lə, 1918-1920-ci il­lər­də Azərbaycan döv­lə­ti­nin öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­run­ma­sı məq­sə­di­lə hə­ya­ta ke­çir­di­yi təd­bir­lər haq­qın­da olan bu ki­tab ta­rix­şü­nas­lı­ğı­mız­da hə­min prob­le­mə dair da­ha bir ad­dım ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lə bi­lər.

I FƏ­SİL

AZƏRBAYCAN XALQ CÜM­HU­RİY­YƏ­Tİ­NİN FƏA­LİY­YƏ­Tİ

DÖV­RÜN­DƏ AZƏRBAYCANIN ƏRA­Zİ BÜ­TÖV­LÜ­YÜ PROB­LE­Mİ

I.I. Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­la­rı ta­ri­xin­dən

Za­qaf­qa­zi­ya­da üç müs­tə­qil res­pub­li­ka - Azərbaycan, Er­mə­nis­tan və Gür­cüs­tan ya­ra­dıl­dıq­dan son­ra Er­mə­nis­tan öz sər­həd­lə­ri­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si, mü­ba­hi­sə­li əra­zi­lə­rin bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın mü­za­ki­rə­si­nə mə­həl qoy­ma­dan köh­nə tor­paq, əra­zi id­dia­sın­dan əl çək­mə­di. Er­mə­ni mil­lət­çi se­pa­rat­çı qüv­və­lə­ri Dağ­lıq Qa­ra­bağ haq­qın­da qal­dır­dıq­la­rı id­dia­lar­da məhz bu yo­lu tu­ta­raq Azərbaycan və Gür­cüs­tan tor­paq­la­rı he­sa­bı­na "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq məq­sə­di­lə həm Azərbaycana, həm də Gür­cüs­ta­na qar­şı mü­ha­ri­bə­yə baş­la­dı. Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­la­rı­nın ta­ri­xi­nə nə­zər sa­lar­kən çox şey­lə­rin şa­hi­di olu­ruq. Er­mə­ni mil­li hə­rə­ka­tı ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si gös­tə­rir ki, er­mə­ni­lər hə­lə bir ne­çə əsr bun­dan əv­vəl irə­li sür­dük­lə­ri "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ide­ya­sı na­mi­nə qon­şu xalqların hü­qu­qu­nu tap­da­la­ma­ğa, on­la­rı məhv et­mək­lə öz daş­nak ide­ya­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə, han­sı yol­la olur­sa-ol­sun öz plan­la­rı­nı mər­hə­lə-mər­hə­lə real­laş­dır­ma­ğa səy gös­tər­miş­lər. Əv­vəl­jə on­lar Azərbaycan tor­paq­la­rın­da, yə­ni keç­miş İrə­van xan­lı­ğı (son­ra­dan İrə­van qu­ber­ni­ya­sı) əra­zi­sin­də ki­çik bir Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın (9 min kv.km.) ya­rat­mış, təd­ri­jən onu bö­yü­də­rək 29 min kv.km-ə çat­dır­mış, son vaxtlarda isə Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğı və ona bi­ti­şik 7 ra­yo­nu öz si­lah­lı qüv­və­lə­ri ilə iş­ğal et­miş­lər. Bu­gün­kü Dağ­lıq Qa­ra­bağ "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq uğ­run­da er­mə­ni plan­la­rı­nın tər­kib his­sə­si və mü­hüm va­si­tə­si ki­mi əsas hə­dəf se­çil­miş­dir.

Qa­ra­bağ möv­zu­su­na mü­ra­ciət edən er­mə­ni müəl­lif­lə­ri­nin ək­sə­riy­yə­ti onun ta­ri­xi­ni, et­noq­ra­fi­ya­sı­nı, mə­də­niy­yət ta­ri­xi­ni, yer­li Azərbaycan­lı əha­li­si­nin ora­da abo­ri­gen ol­ma­sı fak­tı­nı sax­ta­laş­dı­rıl­mış şə­kil­də təq­dim edir­lər. "Xəm­sə Me­lik", "Artsax" ki­mi əsər­lər bu tip­li ki­tab­la­rın ilk dəs­tə­si­nə aid­dir. Son dövr ha­di­sə­lə­ri­nə öz mü­na­si­bət­lə­ri­ni bil­di­rən Er­mə­nis­tan EA-nın bir qrup ali­mi tə­rə­fin­dən bu səp­gi­də bir ne­çə ki­tab ya­zıl­mış­dır (119, 125, 97). Hə­min ki­tab­lar de­zin­for­ma­si­ya mən­bə­yi­nə çev­ril­miş il­kin əsər­lər­dən­dir.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, Qa­ra­bağ ta­ri­xi-et­noq­ra­fik əya­lət ki­mi əv­vəl­jə Azərbaycan Al­ban döv­lə­ti­nin tər­ki­bi­nə da­xil ol­muş­dur. Son­ra bü­tün Azərbaycan­la bir­lik­də ərəb xi­la­fə­ti­nin əsa­rə­ti al­tı­na düş­müş, ərəb im­pe­ri­ya­sı­nın sü­qu­tun­dan son­ra IX-X əsrlərdə Sa­ci­lər döv­lə­ti­nin, X əsrdə Sa­la­ri­lər, XI-XII əsrlərdə Şəd­da­di­lər, XII-XIII əsrlərdə Ata­bəy- El­də­niz­lər, XIII əs­rin II ya­rı­sın­dan XVI əs­rə qə­dər Hü­la­ki­lər (El­xa­ni­lər) döv­lət­lə­ri­nin tər­ki­bi­nə da­xil ol­muş­dur. XVII əs­rin so­nun­dan XVIII əs­rin or­ta­la­rı­na­dək Azərbaycanın feo­dal döv­lət­lə­rə-xan­lıq­la­ra par­ça­lan­ma­sı za­ma­nı Qa­ra­bağ bəy­lər­bəy­li­yi əra­zi­sin­də Qa­ra­bağ və Gəncə xan­lıq­la­rı ya­ran­mış­dir. XVIII əs­rin or­ta­la­rın­dan XIX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nə­dək Qa­ra­bağ əra­zi­sin­də çox güj­lü Azərbaycanın Qa­ra­bağ xan­lı­ğı möv­cud ol­muş­dur (81, s. 75).

Qa­ra­ba­ğın ta­ri­xi sə­nəd­lə­ri haq­qın­da müx­tə­lif mən­bə­lər­də də­qiq və ay­dın mə­lu­mat­lar ve­ril­miş­dir. Bun­la­rın içə­ri­sin­də ən dol­ğun mə­lu­ma­tı Qa­ra­bağ sal­na­mə­çi­si Mir­zə Camal Qa­ra­ba­ği ver­miş­dir. Mir­zə Ca­mal Qa­ra­ba­ği "Qa­ra­bağ ta­ri­xi" ad­lı əsə­ri­nin "Qa­ra­bağ vi­la­yə­tinin əsl ya­şa­yış yer­lə­ri, qə­dim şə­hər və çay­la­rı haq­qın­da" ad­la­nan bi­rin­ci fə­s­lin­də ya­zır: "Qə­dim ta­rix ki­tab­la­rı­nın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Qa­ra­bağ vi­la­yə­ti­nin sər­hə­di be­lə­dir: Cənub tə­rəf­dən Xu­da­fə­rin kör­pü­sün­dən Sı­nıq kör­pü­yə qə­dər Araz ça­yı­dır (Sı­nıq kör­pü Qa­zax, Şəm­səd­din və Də­mir­çi Hə­sən­li ara­sın­da­dır və Ru­si­ya döv­lə­ti məmurları onu rus is­ti­la­hı ilə Kras­nı Most, yəni Qırmızı kör­pü ad­lan­dı­rır­lar). "Şərq tə­rəf­dən Kür ça­yı­dır ki, Ca­vad kən­din­də Araz ça­yı­na qo­vu­şa­raq ge­dib Xə­zər də­ni­zi­nə tö­kü­lür. Şi­mal tə­rəf­dən Qa­ra­ba­ğın Ye­li­za­vet­pol­la (Gəncə) sər­hə­di Kür ça­yı­na qə­dər Go­ran ça­yı­dır və Kür ça­yı çox yer­dən ke­çib Araz ça­yı­na ça­tır. Qərb tə­rəf­dən Küş­nək, Sal­var­tı və Ərik­li ad­la­nan uja Qa­ra­bağ dağ­la­rı­dır" (55, s.21).

O vaxt Qa­ra­bağ 17 ma­ha­la bö­lün­müş­dü: Sis­yan, Də­mir­çi-As­lan­lı, Kü­na­ra, Bər­gü­şad, Va­hab yurd, Kə­bir­li, Ta­lış, Cavanşir, Xa­çın, Çi­lə­börd, Xır­da­pa­ra Di­zax, Otu­zi­ki, İyir­mi dörd, Qa­ra­çor­lu, Və­rənd, Di­zax və Ajan­türk. On iki ma­ha­lın əha­li­si bir ne­çə kənd is­tis­na ol­maq­la, bü­tün­lük­də Azərbaycan­lı­lar­dan iba­rət idi. Qa­ra­bağ əra­zi­sin­də beş er­mə­ni mə­lik­li­yi ya­ra­dıl­mış­dı. Di­zax, Vərəndə, Çi­lə­börd, Xa­çın, Ta­lış mə­lik­li­yi xəm­sə ad­la­nır­dı. Bun­la­rın əha­li­si­nin bir his­sə­si xris­tian, da­ha doğ­ru­su er­mə­ni­lər idi (32, 21).

Bu mə­lik­lik­lə­rin ya­ran­ma ta­ri­xi qı­sa­ja ola­raq be­lə­dir: Xa­çın mə­lik­li­yi XVIII əsrdə Qa­ra­bağ­da ya­ran­mış­dır. Al­ban hökmdarı Hə­sən Ca­lal­ya­nın va­ris­lə­ri ya­rat­mış­dır.

Və­rən­də mə­lik­li­yi 1603-cü il­də ya­ra­nıb. On­la­rın əsil­lə­ri Göy­çə ma­ha­lın­dan­dır. İlk ha­ki­mi mə­lik Şah­nə­zər ol­muş­dur.

Di­zax mə­lik­li­yi XVIII əs­rin əv­vəl­lə­rin­də ya­ran­mış­dır. On­lar Er­mə­nis­ta­nın Lo­ri vi­la­yə­tin­dən gəl­miş­di­lər. İlk ha­ki­mi mə­lik Ye­qan ol­muş­dur.

Gü­lüs­tan (Ta­lış) mə­lik­li­yi XVIII əs­rin əvvəllərində ya­ran­mış­dır. On­la­rın əsil­lə­ri Şir­van­dan gəl­mə­dir. İlk ha­ki­mi mə­lik Usub ol­muş­dur.

Çi­lə­börd mə­lik­li­yi 1637-ci il­də ya­ran­mış­dır. On­lar Zən­gə­zur ma­ha­lın­dan gəl­mə­dir. İlk ha­ki­mi mə­lik Al­lah­qu­lu ol­muş­dur.

Bu mə­lik­lə­rin ha­mı­sı Qa­ra­bağ xan­lı­ğı­nın əra­zi­sin­də yer­lə­şir­di və xan­dan ası­lı idi. La­kin er­mə­ni mə­lik­lə­ri Qa­ra­bağ xan­lı­ğı­na ta­be ol­maq­dan tez-tez bo­yun qa­çı­rır­dı­lar və on­lar Ru­si­ya döv­lə­ti­nə kö­mək­lik üçün mü­ra­ciət edir­di­lər.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, hə­lə 1780-ci il­də Peterburqda mil­liy­yət­jə er­mə­ni olan İvan La­za­rev və İo­sif Arqutinski A.V.Su­vo­ro­va iki mək­tub yaz­mış və Qa­ra­ba­ğı tut­ma­ğı ona məs­lə­hət gör­müş­dü­lər. Mək­tub­da qeyd olun­muş­du ki, əgər bir ha­kim ta­pıl­sa Er­mə­nis­tan döv­lə­ti­ni bu­ra­da bər­pa et­mək olar. 1781-ci il­də Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğı tut­ma­ğı Qa­ra­bağ mə­lik­lə­rin­dən Mə­lik Adam və Mə­lik Bəy­lər II Ye­kat­eri­na­ya və A.V.Su­vo­ro­va giz­lin­jə 3 mək­tub gön­də­rə­rək İb­ra­him xa­na qar­şı or­du gön­dər­mə­yi xa­hiş et­miş­di­lər (24, s.72).

İb­ra­him xan er­mə­ni mə­lik­lə­ri­nin mər­kəz­dən­qaç­ma meyllərinə qar­şı təd­bir­lər gör­dü. İb­ra­him xan Və­rəndə ha­ki­mi Mə­lik Şah­nə­zər və Xa­çın mə­li­yi Mir­zə­xan­la it­ti­fa­qa gi­rə­rək Gü­lüs­tan mə­li­yi Abov Bəy­lər­yan da, Ce­ra­bert mə­li­yi Məj­nun İs­rael­ya­na, Di­zax mə­li­yi Bax­tan Avan­ya­na və Qandzasor monastrının ko­ta­li­ko­su Yo­hən­nə­sə qar­şı mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı. Bu mü­ba­ri­zə­nin çə­tin­li­yi on­dan iba­rət idi ki, Ru­si­ya hö­ku­mə­ti­nin xa­ri­ci si­ya­sə­ti­nin baş­çı­la­rın­dan olan Q.A.Pot­yom­kin 1783-cü il­dən baş­la­ya­raq Gür­cüs­tan va­si­tə­si­lə Qa­ra­ba­ğın da­xi­li iş­lə­ri­nə qa­rı­şır­dı. 1783-cü ilin 19 ma­yın­da kn­yaz Q.A.Pot­yom­kin II Ye­kate­ri­na­ya yaz­mış­dı: "Für­sət dü­şən ki­mi Qa­ra­bağ­da ha­ki­miy­yə­ti er­mə­ni­lə­rə ve­rə­jək və bun­lar va­si­tə­si ilə Asi­ya­da xris­tian döv­lə­ti ya­ra­da­ja­ğı­mız ba­rə­də gös­tə­riş ver­mi­şəm" (92, s.204, 205).

Qa­ra­bağ xa­nı İb­ra­himxan möv­qe­yi­ni möh­kəm­lən­dir­mək və er­mə­ni­lə­rin Ru­si­ya hö­ku­mə­ti­ni ona qar­şı qal­dır­maq im­kan­la­rın­dan məh­rum et­mək üçün Q.A.Pot­yom­ki­nə mək­tub ya­za­raq Ru­si­ya­nın hi­ma­yə­si­ni qə­bul et­mə­yə ha­zır ol­du­ğu­nu bil­dir­miş­di ( 24, s. 77).

XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Qa­ra­bağ xan­lı­ğı Ru­si­ya tə­rə­fin­dən iş­ğal edi­lə­rək ye­rin­də Qa­ra­bağ əya­lə­ti təş­kil olun­du və di­gər Azərbaycan əya­lət­lə­ri ilə bir­lik­də uzun müd­dət Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sı­nın tər­ki­bin­də qal­dı. 1840-jı il ap­re­lin 10-da çar hö­ku­mə­ti Za­qaf­qa­zi­ya­da in­zi­ba­ti məh­kə­mə is­la­ha­tı haq­qın­da fər­man ver­di. Bu fər­ma­na gö­rə Za­qaf­qa­zi­ya (Cənubi Qaf­qaz) iki his­sə­yə bö­lün­dü. Bi­rin­ci­si mər­kə­zi Tif­lis şə­hə­ri ol­maq­la Gür­cüs­tan-İme­re­ti­ya qu­ber­ni­ya­sı, ikin­ci­si mər­kə­zi Şa­ma­xı şə­hə­ri olan Kas­pi vi­la­yə­ti. Şi­ma­li Azərbaycan tor­paq­la­rı­nın bö­yük his­sə­si, o cüm­lə­dən Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı Kas­pi vi­la­yə­ti­nin tər­ki­bin­də qal­dı.

1867-ci il­də Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­sı ya­ra­dıl­dı. Keç­miş Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı bu qu­ber­ni­ya­nın tər­ki­bin­də Şu­şa və Zən­gə­zur qə­za­la­rın­da bir­ləş­di­ril­miş­dir. 1883-cü il­də Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­sı­nın tər­ki­bin­də da­ha iki qə­za - Ca­van­şir və Cəb­ra­yıl qə­za­la­rı ya­ra­dıl­dı. Hə­min qə­za­lar da keç­miş Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı­nı əha­tə edir­di (24, s. 77).

Be­lə­lik­lə, gö­rün­dü­yü ki­mi, Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı Şu­şa, Zən­gə­zur, Cavanşir və Cəbrayıl qə­za­la­rının tər­ki­bin­də ol­muş­dur.

Er­mə­ni­lər Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­sı irə­li sü­rər­kən tez-tez "de­moq­ra­fik prin­sip­lə­ri" əsas gə­ti­rir­lər. On­la­rın fik­rin­jə gös­tə­ri­lən əra­zi­lə­rin yer­li əha­li­si er­mə­ni­lər ol­muş­dur. La­kin ta­ri­xi mən­bə­lər bu­nun ta­ma­mi­lə ya­lan ol­du­ğu­nu sü­but edir. Er­mə­ni­lər heç bir za­man bu əra­zi­lə­rin yer­li əha­li­si ol­ma­mış­dır. On­lar Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı­na bi­rin­ci də­fə ərəb­lər, son­ra isə rus­lar tə­rə­fin­dən kö­çü­rül­müş­dür. Hər iki­sin­də məq­səd o idi ki, ya­del­li iş­ğal­çı­lar er­mə­ni­lə­rin si­ma­sın­da öz­lə­ri­nə da­yaq ya­rat­sın­lar.

Müa­sir dövrdə də ta­ri­xi ha­di­sə­lər gös­tə­rir ki, er­mə­ni­lər ye­nə əv­vəl­ki ki­mi Ru­si­ya­nın əlin­də Cənubi Qaf­qaz­da da­ğı­dı­jı qüv­və ro­lu­nu oy­na­yan bir alət­dir.

Ru­si­ya 1804-1813, 1826-1828-ci il­lər­də Rus-İran mü­ha­ri­bə­sin­dən və 1828-1829-cu il­lər­də Rus-Türk mü­ha­ri­bə­sin­dən son­ra İran­da və Tür­ki­yə­də ya­şa­yan er­mə­ni­lə­ri küt­lə­vi su­rət­də kö­çü­rə­rək Azərbaycan əra­zi­sin­də yer­ləş­dir­mək­lə gə­lə­jək­də er­mə­ni­lə­rin xə­bis niy­yət­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mə­lə­ri üçün real zə­min ya­rat­mış ol­du. N.N.Şav­rov "Za­qaf­qa­zi­ya­da rus işi­nə təh­lü­kə" ki­ta­bın­da gös­tərir­di: "1826-1828-ci il­lər mü­ha­ri­bə­sin­dən son­ra­kı iki il­də 1828-ci il­dən 1830-cu ilə­dək Za­qaf­qa­zi­ya­ya 40 000 İran er­mə­ni­si, 8400 (132, s. 59-61) Tür­ki­yə er­mə­ni­si kö­çü­rül­müş­dür və on­lar er­mə­ni mil­lə­ti­nin cü­zi ol­du­ğu Yeli­za­vet­pol və İrə­van qu­ber­ni­ya­la­rı­nın ən yax­şı tor­paq­la­rın­da - Yu­xa­rı Qa­ra­bağ­da və Göy­çə gö­lü sa­hil­lə­rin­də yer­ləş­di­ril­miş­dir. Köçkünlərin ən ço­xu er­mə­ni­lər­dir. İn­di Za­qaf­qa­zi­ya­da ya­şa­yan 1 mil.300 min nə­fər­dən 1 mil­yo­nu di­ya­rın yer­li əha­li­si de­yil, gəl­mə­dir” (132, s. 59-61).

Er­mə­ni­ləri küt­lə­vi su­rət­də Qaf­qa­za, o cüm­lə­dən Azərbaycana kö­çür­mək­də rus ça­riz­mi­nin öz si­ya­sə­ti var­dı. Bu si­ya­sət Qaf­qaz­da er­mə­ni­lər­dən özü­nə ar­xa ya­rat­maq idi. Er­mə­ni­lər xris­tian ol­duq­la­rın­dan Ru­si­ya on­lar­dan mü­səl­man­la­ra qar­şı daim bir va­si­tə ki­mi is­ti­fa­də et­miş­di. Ta­rix gös­tə­rir ki, həm er­mə­ni­lər, həm də Ru­si­ya bu va­sitə­dən hə­mi­şə is­ti­fa­də et­miş­lər və in­di də bu da­vam edir. La­kin er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin inad­lı jəhdlərinə bax­ma­ya­raq Ru­si­ya Qa­ra­bağ­da "xris­tian döv­lə­ti" təş­kil edə bil­mə­di. Bu onun­la bağ­lı ol­muş­du ki, Ru­si­ya ha­kim dai­rə­lə­ri 1823-cü il­də Qa­ra­bağ­da ka­me­ral si­ya­hı­yaal­ma apa­rıb gör­müş­dü­lər ki, Qa­ra­bağ mə­lik­lə­rin­də jə­mi 4366 er­mə­ni əha­li­si var, yə­ni er­mə­ni­lər Qa­ra­bağ əha­li­si­nin 21,7 fai­zi­ni təş­kil edir. Hal­bu­ki hə­min vaxt Qa­ra­bağ­da 15729 Azərbaycan­lı ai­lə­si var idi və de­mə­li, əha­li­nin 88,3 fai­zi Azərbaycan­lı­lar­dan iba­rət idi (120).

Qa­ra­ba­ğın mər­kə­zi Şu­şa­da da er­mə­ni­lər əha­li­nin 27,5 fai­zi­ni təş­kil edir­di­lər. Ay­dın­dır ki, rus­la­rın er­mə­ni­lə­rin fit­va­sı­na get­mə­si Cənubi Qaf­qaz­da mil­li mü­na­qi­şə­nin qı­zış­ma­sı­na və Ru­si­ya­nın yer­li xalqlar içə­ri­sin­də ina­mı­nın it­mə­si­nə gə­ti­rib çıxartdı.

Be­lə kö­çür­mə si­ya­sə­ti nə­ti­jə­sin­də re­gion­da er­mə­ni­lə­rin sa­yı xey­li artmış, Şu­şa qə­za­sın­da hət­ta on­lar mü­səl­man əha­li­si­ni üs­tə­lə­miş və 1866-jı il­də 52,2-41,5; 1897-ci il­də 53-45; 1917-ci il­də isə 52,3-40,2 faiz nis­bə­tin­də ol­muş­dur.

1917-ci ilin sta­tis­ti­ka­sı­na gö­rə keç­miş İrə­van qu­ber­ni­ya­sı əha­li­si­nin 38 fai­zi­ni mü­səl­man­lar, 60 fai­zi­ni er­mə­ni­lər təş­kil edir­di: Şə­rur-Də­rə­lə­yəz ma­ha­lın­da ümu­mi əha­li­nin 66,7 fai­zi, Sür­mə­li­də 63,6 fai­zi, Nax­çı­van­da 59 fai­zi mü­səl­man­lar idi. İrə­van şə­hə­ri­nin özü­nün əha­li­si 43,4 faiz mü­səl­man­lar­dan iba­rət idi. Keç­miş Ye­li­za­vet­pol qu­ber­ni­ya­sın­da 1915-ci il­də əha­li­nin ən çox qa­rı­şıq ol­du­ğu Şu­şa, Zən­gə­zur, Qa­zax (Göy­çə ilə bir­lik­də), Qar­ya­gin, Cəbrayıl, Cavanşir ma­hal­la­rın­da əha­li­nin mil­li tər­ki­bi be­lə idi: 46 faiz mü­səl­man və 54 faiz er­mə­ni, 55 və 44,3 faiz, 49 və 46 faiz, 74,5 və 24,9 faiz, 67,5 və 31,6 faiz (61, s. 107).

Be­lə­lik­lə, Şu­şa­da xır­da fərq ol­maq­la, er­mə­ni­lə­rin id­dia et­dik­lə­ri ma­hal­la­rın ha­mı­sın­da on­lar az­lıq­da idi. La­kin Şu­şa ma­ha­lı bü­tün parametrlərinə gö­rə Qa­ra­ba­ğın qa­lan yer­lə­ri­nin üz­vi his­sə­si idi.

1917-ci il Qaf­qaz təq­vi­mi­nə gö­rə Qa­ra­bağ əra­zi­sin­də jə­mi 242 min er­mə­ni, 322 min mü­səl­man ya­şa­yır­dı. La­kin Azərbaycan XİN ekspertinin qeyd et­di­yi ki­mi, bu rə­qəm ger­çək və­ziy­yə­ti gös­tər­mir­di. Çün­ki Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin sa­yı­nı gös­tə­rən rə­qə­mə Qa­ra­ba­ğın otu­raq əha­li­si ol­ma­yan Ba­kı və Ros­to­va qə­dər ya­yıl­mış çox­min­li er­mə­ni sə­nət­kar və fəh­lə­lər də aid edil­miş­dir. Tək­jə Ba­kı­da 30 min Qa­ra­bağ er­mə­ni­si var idi. Hə­min ekspertin fik­rin­jə real və­ziy­yə­ti 1912-ci ilin "Za­qaf­qa­zi­ya­nın pay tor­paq­la­rı­nın alın­ma­sı haq­qın­da məruzə" və 1917-ci ilin kənd tə­sər­rü­fa­tı sa­yı­mı da­ha yax­şı əks et­di­rir: 170 min er­mə­ni və 415 min mü­səl­man (61, s. 108).

Faktlardan gö­rün­dü­yü ki­mi, er­mə­ni­lə­rin id­dia et­di­yi əra­zi­lər­də mü­səl­man­lar hə­mi­şə çox­luq təş­kil et­miş­lər.

Be­lə­lik­lə, gös­tə­ri­lən bu ta­ri­xi sə­nəd­lər­dən və faktlardan ay­dın olur ki, za­man-za­man Azərbaycanın ən mün­bit tor­paq­la­rın­da yer­ləş­di­ri­lən gəl­mə er­mə­ni­lər öz­lə­ri­ni hə­min tor­paq­la­rın "yer­li sa­ki­ni" he­sab edə­rək mə­kr­li niy­yət­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mək üçün giz­li-aş­kar iş apar­mış­lar. XIX yü­zil­li­yin axı­rı və XX yü­zil­lik­də is­tər Er­mə­nis­tan Azərbaycan­lı­la­rı­nın, is­tər­sə də Azərbaycan­da və onun Yu­xa­rı Qa­ra­bağ böl­gə­sin­də ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­rın ən dəh­şət­li iş­Gəncə­lər, qır­ğın­lar, soy­qı­rı­mı, mə­nə­vi ge­no­sid döv­rü ol­muş­dur.

ABŞ ta­rix­çi­lə­ri C. və K.Mak­kar­ti­nlər "Türklər və er­mə­ni­lər" ad­lı əsə­rin­də qeyd edir­lər ki, Er­mə­nis­tan ad­la­nan joğ­ra­fi yer er­mə­ni­lə­rə de­yil, Azərbaycan­lı­la­ra məx­sus­dur. Ona gö­rə də bu əra­zi­nin ad­la­rı­nın ha­mı­sı türk mən­şə­li­dir. Er­mə­ni­lər isə on­la­rı za­man-za­man, əsa­sən də 1935-ci il­dən sü­ni su­rət­də də­yiş­mə­yə baş­la­mış və in­di­yə­dək bu pro­se­si da­vam et­dir­miş­lər. Ye­ni ya­ran­mış er­mə­ni ad­la­rı­nın ək­sə­riy­yə­ti­nin isə keç­miş er­mə­ni ta­ri­xi­lə heç bir əla­qə­si yox­dur. On­lar sü­ni su­rət­də Azərbaycan di­lin­dən er­mə­ni di­li­nə tər­cü­mə edil­mək­lə ya­ra­dıl­mış­dır (114, s. 79).

Bu­nu xü­su­si­lə qeyd et­mək la­zım­dır ki, er­mə­ni­lə­rin Azərbaycana və xü­su­si­lə Qa­ra­ba­ğa kö­çü­rül­mə­si ilə Azərbaycan xal­qı­nın ta­ri­xin­də fa­ciə­li və zid­diy­yət­li bir dövr baş­lan­dı. Er­mə­ni­lə­rin bun­dan son­ra­kı hə­rə­kət­lə­ri on­la­rın ta­ma­mi­lə sırf mil­lət­çi si­ya­sət ye­rit­di­yi­ni bir da­ha sü­but et­di. Bun­dan son­ra ya­ra­dı­lan bir sı­ra mil­lət­çi er­mə­ni təş­ki­lat­la­rı da bu məq­sə­də xid­mət edir­di­lər. Be­lə təş­ki­lat­lar­dan bi­ri 1885-ci il­də er­mə­ni Par­ta­kal­ya­nın Fran­sa­da ya­rat­dı­ğı "Ar­me­na­kon" təş­ki­la­tı ol­du. La­kin bu təş­ki­lat çox ya­şa­ma­dı. Bun­dan son­ra 1887-ci il­də "Qn­çak" (Zəng) par­ti­ya­sı ya­ra­dıl­dı. Onun rəh­bə­ri Ave­tis Na­zar­bek­yan idi. Bu par­ti­ya­nın proq­ra­mın­da "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq ide­ya­sı əsas qo­yul­muş­du və Azərbaycan tor­paq­la­rı­nın tu­tul­ma­sı ön plan­da idi. La­kin bu təş­ki­lat­la­rın rəh­bər­lə­ri öz məq­səd­lə­ri­nə asan­lıq­la ça­ta bil­mə­yə­jək­lə­ri­ni hiss edə­rək Av­ro­pa­nın bir sı­ra şə­hər­lə­rin­də ge­niş təb­li­ğat apar­maq­la məş­ğul olur­lar.

"Bö­yük Er­mə­nis­tan" ide­ya­sı­nın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si uğ­run­da ən fəal mü­ba­ri­zə apa­ran təş­ki­lat "Daş­nak­süt­yun" par­ti­ya­sı ol­muş­dur. Bu par­ti­ya özü­nün tə­ja­vüz­kar ide­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün in­di də mü­ba­ri­zə apa­rır. Bu par­ti­ya 1890-jı il­də Tif­lis­də ya­ra­dıl­mış­dır. Rəh­bə­ri S.Za­var­yan, X.Mi­kael­yan, S.Zor­yan və baş­qa­la­rı ol­muş­dur. Bu təş­ki­la­tın əsas mət­bu or­qa­nı Ce­nev­rə­də çap olu­nan "Dro­şak" (Bay­rak) qə­ze­ti idi. Qə­zet­də ge­niş miq­yas­da mil­lət­çi­lik təb­liğ edi­lir­di. Bu təş­ki­la­tın dün­ya­nın müx­tə­lif öl­kə­lə­rin­də 3 min­dən yu­xa­rı qru­pu fəa­liy­yət gös­tə­rir­di (71, s. 72).

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­dən baş­la­ya­raq "Daş­nak­süt­yun" par­ti­ya­sı Za­qaf­qa­zi­ya­da, xü­su­si­lə Azərbaycan­da öz fəa­liy­yə­ti­ni da­ha da ge­niş­lən­dir­di: 1905-1907-ci il­lər­də bi­rin­ci Ru­si­ya bur­cua de­mok­ra­tik in­qi­la­bı baş ver­di. Ça­rizm öz ha­ki­miy­yə­ti­ni sax­la­maq üçün müx­tə­lif təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çir­mə­yə baş­la­dı. Be­lə təd­bir­lər­dən bi­ri müx­tə­lif mil­lət­lər ara­sın­da ni­faq sal­maq idi. Çar hö­ku­mə­ti yax­şı bi­lir­di ki, Za­qaf­qa­zi­ya­da (in­di­ki Cənubi Qaf­qaz - H.M.) Azərbaycan­lı­lar­la er­mə­ni­lər ara­sın­da də­rin zid­diy­yət­lər var. Hə­min zid­diy­yət­lər ça­riz­min mil­li si­ya­sə­ti nə­ti­jə­sin­də ya­ra­dıl­mış­dı. Bu zid­diy­yət­lər er­mə­ni­lə­rin XIX əs­rin I ya­rı­sın­da Azərbaycana küt­lə­vi şə­kil­də kö­çü­rül­mə­si ilə baş­lan­mış­dı. Azərbaycan­lı­lar­la er­mə­ni­lər ara­sın­da­kı zid­diy­yət­lər re­gion­da olan ha­di­sə­lə­rə də öz tə­si­ri­ni gös­tər­miş­di. Bü­tün bun­la­rı nə­zə­rə alan ça­rizm 1905-ci il in­qi­la­bı za­ma­nı er­mə­ni­lər­dən bir va­si­tə ki­mi is­ti­fa­də edib, on­la­rı mü­səl­man­la­rın əley­hi­nə qal­dır­dı. Bu za­man er­mə­ni­lər bir o qə­dər də çox de­yil­di­lər. Qaf­qaz­da olan 54 qə­za­nın yal­nız 5-də er­mə­ni­lər çox­luq təş­kil edir­di­lər (20, s. 20). Bu za­man hət­ta İrə­va­nın özün­də er­mə­ni­lər az­lıq təş­kil edir­di. La­kin bun­la­ra bax­ma­ya­raq er­mə­ni­lər Qaf­qaz­da yük­sək və­zi­fə­li rus mə­mur­la­rı tə­rə­fin­dən giz­li tap­şı­rıq alıb si­lah­lan­dı­lar. On­lar Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı mü­ha­ri­bə­yə baş­la­dı­lar və Azərbaycan­lı­la­rı məhv edib, on­la­rı öz ata-ba­ba yer­lə­rin­dən qov­ma­ğa baş­la­dı­lar. Gür­cü müəl­li­fi Qa­ri­bi özü­nün "Qı­zıl ki­tab"ın­da ya­zır­dı ki, "Daş­nak­süt­yun" par­ti­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı­na qə­dər Za­qaf­qa­zi­ya­da sülh və dostluq hökm sü­rür­dü. Er­mə­ni­lər, Azərbaycan­lı­lar və gür­cü­lər əsrlərlə bir yer­də ya­şa­mış­dı­lar. Hət­ta bu müd­dət ər­zin­də heç kim mil­lət­lə­ra­ra­sı əda­vət gör­mə­miş­di. Daş­nak­lar gəl­di­lər və er­mə­ni­lər­dən iba­rət Müs­tə­qil Er­mə­nis­tan ya­rat­maq is­tə­di­lər (31, s.49). Be­lə­lik­lə, 1905-1906-jı il­lər­də er­mə­ni-mü­səl­man toq­quş­ma­sı ol­du. Hə­min ha­di­sə­lə­rin şa­hi­di olan ya­zı­çı M.S.Or­du­ba­di 1905-1906-jı il­lər­də olan qır­ğı­na həsr et­di­yi "Qan­lı il­lər" əsə­rin­də yaz­mış­dı: "Çox­dan bə­ri hər iki mil­lə­tin za­tı­na qon­da­rıl­mış iğ­ti­şaş bom­ba­sı partladı. Bü­tün Qaf­qaz alə­mi bu bom­ba­nın tə­si­ri şid­də­tin­dən ya­nıb ya­xıl­dı. Bu­nun­la da təx­mi­nən iki il da­vam edən er­mə­ni-Azərbaycan­lı qır­ğı­nı baş­la­dı" (63, s. 13).

Be­lə­lik­lə, XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri öz ta­ri­xi tor­paq­la­rın­da ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­rı plan­lı su­rət­də doğ­ma yurdlarından çı­xar­ma­ğa, qır­ma­ğa və mil­li soy­qı­rı­ma baş­la­dı­lar. Azərbaycan­lı­lar­la-er­mə­ni­lər ara­sın­da ilk toq­quş­ma Ba­kı şə­hə­rin­də baş­la­ya­raq son­ra Şu­şa, Zən­gə­zur, İrə­van, Nax­çı­van, Or­du­bad, Eç­miəd­zin, Cavanşir və Qa­zax qə­za­la­rı­na ya­yıl­dı. Gəncə qu­ber­na­to­ru 1907-ci il av­qus­tun 9-da Pe­ter­bur­qa mə­lu­mat ver­miş­di ki, za­val­lı Azərbaycan­lı kəndliləri üzə­ri­nə "təq­ri­bən yüz min­lik zin­vor­lar (əs­gər­lər) or­du­su gön­də­ril­miş­di. Tür­ki­yə­dən olan qaç­qın­la­rın və an­jaq in­san öl­dür­mə­yə adət et­miş yer­li baş kə­sən­lə­rin de­mək olar ki, ha­mı­sı bu or­du­ya qo­şul­muş­du" (15, s.28). Er­mə­ni ter­ro­ru­nu dəf et­mək üçün Azərbaycan­lı­la­rın ya­rat­dı­ğı "Di­fai" par­ti­ya­sı­nın bö­yük ro­lu ol­du. Bu par­ti­ya 1905-ci il­də Əh­məd bəy Ağa­yev tə­rə­fin­dən Gəncə­də ya­ra­dıl­mış­dı. Onun Gəncə­də, Şu­şa­da, Qa­ra­bağ­da yer­li böl­mə­lə­ri fəa­liy­yət gös­tə­rir­di (1, s.22). Azərbaycan zi­ya­lı­la­rı­nın və və­tən­pər­vər­lə­ri­nin rəh­bər­li­yi al­tın­da Azərbaycan xal­qı rus­la­rın ha­va­dar­lıq et­di­yi er­mə­ni­lə­rə qə­tiy­yət­li mü­qa­vi­mət gös­tər­di­lər. Er­mə­ni­lər ge­ri çə­ki­lib göz­lə­mə möv­qe­yi tut­du­lar.

1914-cü il­də bi­rin­ci dün­ya mü­ha­ri­bə­si baş­la­dı. Er­mə­ni­lər öz­lə­ri­nin "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ide­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün bö­yük fəa­liy­yə­tə baş­la­dı­lar. An­tan­ta döv­lət­lə­ri er­mə­ni­lər­dən is­ti­fa­də et­mə­yi plan­laş­dır­dı­lar. On­lar er­mə­ni­lə­rə vəd et­di­lər ki, er­mə­ni­lər Tür­ki­yə döv­lət­lə­ri­nə qar­şı vu­ruş­sa­lar on­la­ra mux­ta­riy­yət ve­ri­lə­jək­dir. Öz məq­səd­lə­ri­nə çat­maq üçün xə­ya­nət yo­lu­nu əsas gö­tü­rən er­mə­ni­lər bi­rin­ci dün­ya mü­ha­ri­bə­si­nə ümid bəs­lə­yir­di­lər. Mü­ha­ri­bə döv­rün­də fəal­la­şan Daş­nak­süt­yun par­ti­ya­sı Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı mü­ba­ri­zə­ni da­ha da güj­lən­di­rir­di­lər. Be­lə­lik­lə, Qərb öl­kə­lə­ri­nə və Ru­si­ya­nın kö­mə­yi­nə ümid bəs­lə­yən er­mə­ni­lər əsas mü­ba­ri­zə mər­kə­zi­ni Azərbaycana ke­çir­di­lər. "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ide­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün Azərbaycan xal­qı­na qar­şı mü­ba­ri­zə­ni ge­niş­lən­di­r­di­lər və dəh­şət­li fa­ciə­lər tö­rət­di­lər (139, s.37).

1917-ci ilin fev­ra­lın­da ikin­ci rus in­qi­la­bı baş ver­di. Bu ha­di­sə er­mə­ni­lə­rin Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı əra­zi id­dia­la­rı ta­ri­xin­də ye­ni mər­hə­lə aç­dı. 1917-ci ilin oktyabrında Tif­lis­də daş­nak baş­çı­la­rı­nın mil­li konqresi top­lan­dı. Konqresin çağı­rıl­ma­sın­dan son­ra Cənubi Qaf­qaz­da və Azərbaycan­da si­ya­si və­ziy­yət gər­gin­ləş­di. Bu mil­lət­çi Daş­nak­süt­yun par­ti­ya­sı­nın öz fəa­liy­yə­ti­nin ye­ni­dən güj­lən­di­ril­mə­si ilə bağ­lı idi. Daş­nak­süt­yun par­ti­ya­sı "Bö­yük Er­mə­nis­tan" xə­ri­tə­si­ni əl­lə­rin­də gəz­di­rə­rək Azərbaycan­da və ümu­miy­yət­lə Cənubi Qaf­qaz­da Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı mü­ba­ri­zə­ni da­ha da qı­zış­dı­rır­dı­lar.

1918-ci il may ayı­nın axır­la­rın­da Za­qaf­qa­zi­ya sey­mi­nin bu­ra­xıl­ma­sın­dan son­ra Daş­nak­süt­yun par­ti­ya­sı Er­mə­nis­ta­nın müs­tə­qil­li­yi­ni elan edə­rək öz mil­lət­çi ide­ya­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə baş­la­dı. 1918-1920-ci il­lər­də daş­nak hö­ku­mə­ti Tür­ki­yə, Azərbaycan və Gür­cüs­ta­na qar­şı əda­lət­siz mü­ha­ri­bə­lər apar­maq möv­qe­yin­dən çı­xış et­di­lər. Gür­cü Qa­ri­bi 1919-cu il­də yaz­mış­dı: "Daş­nak­lar gəl­di­lər mil­li əda­vət gə­tir­di­lər, er­mə­ni-mü­səl­man zid­diy­yə­ti­ni da­ha da kəs­kin­ləş­dir­di­lər..." (123, s. 19).

Daş­nak­lar əzə­li Azərbaycan tor­paq­la­rı olan Qa­ra­bağ və Nax­çı­van əra­zi­lə­ri­ni ələ ke­çir­mək üçün müx­tə­lif jə­fəng id­dia­lar irə­li sür­dü­lər. On­lar qə­za­lar­da Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı mü­ba­ri­zə­ni güj­lən­dir­di­lər. Hə­min mü­ba­ri­zə ilk növ­bə­də Er­mə­nis­tan­da öz doğ­ma ata-ba­ba tor­paq­la­rın­da ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı çev­ril­di. On­lar küt­lə­vi şə­kil­də ev­lə­rin­dən çı­xa­rı­la­raq di­dər­gin sa­lın­dı­lar. Dinj əha­li­yə qar­şı si­lah iş­lə­dil­mə­si nə­ti­jə­sin­də Azərbaycan­lı­lar dağ­la­ra və baş­qa is­ti­qa­mət­lə­rə qaç­dı­lar. Bu­nun­la da Azərbaycan­lı­la­rın kom­pakt ya­şa­dı­ğı Eçmi­əd­zin, İrə­van, Sür­mə­li, Şə­rur qə­za­la­rı­nın əra­zi­si er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən zəbt olun­du.

1919-cu il yan­va­rın 8-də Azərbaycan par­la­men­ti­nin ic­la­sın­da par­la­men­tin səd­ri bil­dir­miş­di ki, "par­la­men­tə İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın əha­li­si­nin adın­dan mək­tub da­xil ol­muş­dur. Hə­min mək­tub­da bil­di­ri­lir ki, 1917-ci ilin de­kab­rın­dan 1918-ci ilin iyu­nu­na ki­mi er­mə­ni qo­şun­la­rı tə­rə­fin­dən İrə­van qu­ber­ni­ya­sın­da 200 dən çox Azərbaycan­lı kən­di da­ğı­dıl­mış və yan­dı­rıl­mış­dır. Min­lər­lə in­san dağ­la­ra qa­ça­raq aj­lıq­dan və so­yuq­dan öl­müş­dü. Tərk edil­miş Azərbaycan­lı kəndlərinə Tür­ki­yə­dən olan er­mə­ni­lər yer­ləş­di­ri­lir" (5, s.153). Azərbaycan De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın baş na­zi­ri F.X.Xoyski Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nə gön­dər­di­yi no­ta­da bil­di­rir­di ki, Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı tə­ja­vüz si­ya­sə­ti qə­ti ola­raq da­yan­dı­rıl­ma­lı­dır. La­kin mü­na­si­bət­lə­ri bər­pa et­mək müm­kün ol­ma­dı (86, s. 136-137).

I.II. Qarabağın dağlıq hissəsində erməni terrorizminin güjlənməsi,

erməni-Azərbaycanlı münaqişəsinin kəskinləşməsi

1917-ci il­də fev­ral bur­cua de­mok­ra­tik in­qi­la­bı nə­ti­jə­sin­də Azərbaycan­da da mil­li azad­lıq hə­rə­ka­tı baş­lan­dı. Nə­ti­jə­də bü­tün si­ya­si par­ti­ya­la­rın - mü­sa­vat, eser, bol­şe­vik, hüm­mət, daş­nak, it­ti­had par­ti­ya­la­rı­nın öl­kə­nin si­ya­si hə­ya­tın­da fəa­liy­yət­lə­ri ge­niş­lən­di.

Azərbaycan Cümhuriyyəti­nin elan olun­ma­sı ça­riz­min mil­li müs­təm­lə­kə əsa­rə­ti al­tın­da ya­şa­yan xal­qın öz mil­li döv­lə­ti­ni ya­rat­maq ar­zu­su­na, mil­li qur­tu­luş is­tə­yi­nə uy­ğun idi. 1918-ci il may ayı­nın 26-da Za­qaf­qa­zi­ya sey­mi­nin so­nun­cu ij­la­sı­nın qə­ra­rı­na uy­ğun ola­raq Gür­cüs­tan Za­qaf­qa­zi­ya fe­de­ra­si­ya­sın­dan çıx­dıq­dan son­ra seym bu­ra­xıl­dı. Ma­yın 28-də 4 par­ti­ya­nı təm­sil edən 44 nə­fər Azərbaycan de­pu­ta­tı Mil­li Şu­ra­da bir­lə­şə­rək ye­ni döv­lə­tin - Azərbaycan De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın ya­ran­dı­ğı­nı bil­di­rən İs­tiq­lal bə­yan­na­mə­si ilə çı­xış et­di. Bə­yan­na­mə­də ADR-in qon­şu xalqlar və döv­lət­lər­lə meh­ri­ban qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri ya­rat­maq zə­ru­rə­ti təs­bit olun­muş­du.

Çarizmdən mi­ras qal­mış in­zi­ba­ti əra­zi böl­gü­sü ilə əha­li­nin mil­li tər­ki­bi ara­sın­da­kı uy­ğun­suz­luq ye­ni ya­ran­mış Azərbaycan, Gür­cüs­tan və Er­mə­nis­tan res­pub­li­ka­la­rı ara­sın­da sər­həd­lə­rin müəy­yən­ləş­di­ril­mə­sin­də kəs­kin zid­diy­yət­lə­rin mey­da­na çıx­ma­sı­na sə­bəb ol­du. Azərbaycan hö­ku­mə­ti fəa­liy­yə­tə baş­la­dı­ğı ilk gün­lər­də qon­şu­la­ra mü­ra­ciət edə­rək sər­həd mə­sə­lə­sin­də mü­na­qi­şə­li və­ziy­yə­tin ya­ran­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və meh­ri­ban qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri bər­qə­rar et­mək məq­sə­di­lə hər bir res­pub­li­ka­nın ay­rı-ay­rı­lıq­da əra­zi­si­ni elan et­məz­dən əv­vəl üç­tə­rəf­li da­nı­şıq­lar­da bu mə­sə­lə­ni mü­za­ki­rə edib ra­zı­laş­ma­ya nail ol­maq tək­li­fi­ni irə­li sürdü.

Azərbaycan Mil­li Şu­ra­sı­nın sə­la­hiy­yət­li nü­ma­yən­də­si ilə Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı ara­sın­da­kı da­nı­şıq­la­rın nə­ti­jə­si Azərbaycan Mil­li Şu­ra­sı­nın 29 may 1918-ci il ta­rix­li ij­la­sın­da mü­za­ki­rə edil­di. Aleksandropolun Tür­ki­yə tə­rə­fin­dən tu­tul­ma­sı ilə əla­qə­dar Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin İrə­va­nı özü­nə si­ya­si mər­kəz seç­mə­si mə­sə­lə­si nə­zər­dən ke­çi­ril­di. Azərbaycan­la Er­mə­nis­tan ara­sın­da kon­fe­de­ra­si­ya eh­ti­ma­lı­nı nə­zə­rə ala­raq Azərbaycan Mil­li Şu­ra­sı səs çox­lu­ğu ilə İrə­van şə­hə­ri­ni Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın mər­kə­zi ki­mi ta­nı­ma­ğı müm­kün say­dı. La­kin Mil­li Şu­ra­nın bə­zi üz­v­lə­ri bu qə­ra­ra eti­raz et­miş, onun İrə­van qu­ber­ni­ya­sın­da ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­rın gə­lə­jək ta­le­yi üçün təh­lü­kə ya­ra­da­ja­ğı eh­ti­ma­lın­dan na­ra­hat ol­duq­la­rı­nı bil­dir­miş­di­lər. İrə­van Azərbaycan­lı­la­rı­nın nü­ma­yən­də­si ki­mi Azərbaycan Mil­li Şu­ra­sın­da təm­sil olu­nan B.Rza­yev de­miş­dir: "Müs­tə­qil Azərbaycan uğ­run­da ça­lış­maq­la ya­na­şı, ri­ja edi­rik bi­zi, er­mə­ni res­pub­li­ka­sı əra­zi­sin­də qa­lan­la­rı da unut­ma­ya­sı­nız" (58, s. 38).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti Cənubi Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı ara­sın­da bü­tün mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri və ix­ti­laf­la­rı dinj yol­la həll et­mək üçün Gür­cüs­tan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri­nə, üç res­pub­li­ka nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə mü­şa­vi­rə ke­çir­mə­yi tək­lif et­miş­di. Bu məq­səd­lə 1918-ci ilin no­yab­rın­da Tif­lis­də konfrans ça­ğır­maq nə­zər­də tu­tul­du. La­kin Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin nü­ma­yən­də­si bu konfransa gəl­mə­di və  konfrans baş tut­ma­dı. 1918-ci ilin de­kab­rın­da Gür­cüs­tan ilə Er­mə­nis­tan ara­sın­da mü­ha­ri­bə baş­lan­dı. Hər­bi əmə­liy­yat­la­rı da­yan­dır­maq üçün Azərbaycan döv­lə­ti işə qa­rış­ma­lı ol­du. De­kab­rın 26-da Azərbaycan par­la­men­ti­nin föv­qə­la­də ij­la­sın­da M.Ə.Rə­sul­za­də­nin üç mad­də­dən iba­rət tək­li­fi qə­bul olun­du. Tək­lif Er­mə­nis­tan və Gür­cüs­tan parlamentlərini öz res­pub­li­ka­la­rı­nın hö­ku­mət­lə­ri­ni mü­ha­ri­bə­ni da­yan­dır­maq və sül­hü bər­pa et­mək üçün qə­ti təd­bir­lər gör­mə­yə ça­ğı­rır­dı. Bu məq­səd­lə Gür­cüs­tan və Er­mə­nis­tan parlamentlərinə te­leq­ram­lar da gön­də­ril­miş­di. Te­leq­ram­lar­da mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri qan tök­mək yo­lu ilə de­yil, sülh da­nı­şıq­la­rı apar­maq yo­lu ilə həll edil­mə­si zə­ru­rə­ti gös­tə­ri­lir­di.

Qeyd edil­mə­li­dir ki, Azərbaycan və Er­mə­nis­tan res­pub­li­ka­la­rı ya­ra­na­na qə­dər Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın Gəncə qu­ber­ni­ya­sın­dan çıx­ma­sı, ya­xud müs­tə­qil ol­ma­sı, və ya İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­na da­xil edil­mə­si mə­sə­lə­si qal­dı­rıl­ma­mış­dı.

 İlk vaxtlar Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğa mü­na­si­bət­də hə­lə müəy­yən qə­dər dip­lo­ma­tik takt göz­lə­yir, xain niy­yət­lə­ri­ni tam açıq­la­mır­dı. Be­lə bir fakt mə­lum­dur ki, 1918-ci ilin av­qus­tun­da Tif­lis­də­ki Er­mə­nis­tan dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­si Azərbaycanın ora­da­kı dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­sin­dən Şu­şa­ya Er­mə­nis­ta­nın "xü­su­si nü­ma­yən­də he­yə­ti" gön­dər­mə­si­nə ra­zı­lıq ver­mə­yi xa­hiş et­miş­di. Bu rəs­mi mü­ra­ciə­tə Azərbaycan hö­ku­mə­ti aşa­ğı­da­kı ja­va­bı ver­miş­di: "Əgər Azərbaycan hö­ku­mə­ti əmin ol­sa ki, nü­ma­yən­də he­yə­ti Azərbaycanın qa­nun­la­rı­na əməl edə­jək və Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin mü­şa­hi­də­si al­tın­da fəa­liy­yət gös­tə­rə­jək, on­da Er­mə­nis­tan xü­su­si nü­ma­yən­də he­yə­ti­nin Şu­şa­ya get­mə­si­nə ija­zə ve­ri­lə­jək­dir" (24, s. 113).

Eh­ti­mal et­mək olar­dı ki, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti bu­nun­la Yu­xa­rı Qa­ra­ba­ğın Azərbaycan əra­zi­si ol­du­ğu­nu bi­la­va­si­tə təs­diq­lə­yir­di. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti əs­lin­də bu ki­mi ad­dım­lar­la əv­vəl­jə Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğa "mü­ba­hi­sə­li əra­zi sta­tu­su" ve­ril­mə­si­ni, son­ra isə bu amil­dən is­ti­fa­də edə­rək Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­sı plan­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək is­tə­yir­di.

Azərbaycan par­la­men­ti­nin səd­ri Ə.M.Top­çu­ba­şov İs­tam­bul­da in­gi­lis pol­kov­ni­ki Tampla söh­bə­tin­də bil­dir­miş­di: "Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin nü­ma­yən­də­lə­ri də­fə­lər­lə bi­zə bil­di­rib­lər ki, əgər on­la­ra Qa­ra də­ni­zin sa­hi­lin­də li­man ve­ril­sə, öz­lə­ri­nin Qa­ra­ba­ğa olan id­dia­la­rın­dan kö­nül­lü im­ti­na edər­lər. On­lar əha­li mü­ba­di­lə­si ilə ki­fa­yət­lə­nər­di­lər. La­kin nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, İrə­van qu­ber­ni­ya­sın­da 200 min­dən yu­xa­rı Azərbaycan­lı ya­şa­yır" (128, s. 67).

Res­pub­li­ka­lar ya­ra­nan ki­mi İrə­va­nın təb­li­ği, təh­ri­ki və təz­yi­qi ilə Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da­kı er­mə­ni əha­li­si­nin müəy­yən tə­bə­qə­lə­ri Azərbaycan res­pub­li­ka­sı­nın ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­maq­dan im­ti­na et­di­lər. "Dağ­lıq Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin 1918-ci ilin iyu­lun­da Şu­şa­da (şə­hər əha­li­si­nin 46 fai­zi­ni Azərbaycan­lı­lar təş­kil edir­di) ke­çi­ri­lən bi­rin­ci qu­rul­ta­yı Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğı müs­tə­qil elan et­di. Er­mə­nis­ta­nın tər­ki­bi­nə da­xil ol­maq mə­sə­lə­si hə­lə açıq hal­lan­mır­dı. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın iş­ğa­lı plan­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün ora­ya si­lah­lı qüv­və­lər ye­rit­di" (58, s. 39). Elə tək­jə bu fakt gös­tə­rir ki, Er­mə­nis­tan Yu­xa­rı Qa­ra­bağ prob­le­mi­ni hər­bi yol­la həll et­mək is­tə­yir­di. Ona gö­rə də 1918-ci il­də ge­ne­ral Andranikin si­lah­lı qul­dur dəs­tə­lə­ri Qa­ra­ba­ğa ye­ri­dil­di.

Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin 1918-ci il 15 iyul­da ij­la­sı ol­du. İj­las­da xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri M.N.Hajınskinin er­mə­ni se­pa­rat­çı­la­rı­nın Azərbaycanın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də tö­rət­di­yi ci­na­yət­kar hə­rə­kət­lə­ri ba­rə­də mə­ru­zə­si din­lə­nil­di. Mə­ru­zə­də de­yi­lir­di: "Ar­tıq dörd ay­dır ki, Azərbaycanın müx­tə­lif his­sə­lə­rin­də dinj Azərbaycan kəndlərində er­mə­ni­lər gö­rün­mə­miş vəh­şi­lik­lər gös­tə­rir, adam­la­rın hə­yat­la­rı­nı və əm­lak­la­rı­nı məhv edir­lər. Bu­na gö­rə də ümum­döv­lət mə­na­fe­lə­ri­ni və əha­li­nin zə­rər çək­miş qrup­la­rı­nın mə­na­fe­yi­ni nə­zə­rə ala­raq tək­lif edi­rik ki, ay­rı­ja bir təş­ki­lat ya­ra­dıl­sın və onun qar­şı­sın­da aşa­ğı­da­kı və­zi­fə­lər qo­yul­sun:

1. Bü­tün zo­ra­kı ha­di­sə­lə­ri də­qiq qey­də al­maq;

2. Bu ha­di­sə­lə­rin baş ver­di­yi şə­rai­ti müəy­yən­ləş­dir­mək;

3. Mü­qəs­sir­lə­ri və dəy­miş zə­rə­rin həj­mi­ni müəy­yən­ləş­dir­mək;

Bu təş­ki­lat Föv­qə­la­də İs­tin­taq Ko­mis­si­ya­sı xa­rak­te­ri da­şı­ma­lı və onun mə­lu­mat­la­rı əsas Av­ro­pa dil­lə­rin­də - rus, fran­sız, al­man və tə­bii ki, türk di­lin­də ya­zıl­ma­lı və ge­niş ya­yıl­ma­lı.Əgər hö­ku­mət bu tək­lif­lə ra­zı­dır­sa, mən xa­hiş edi­rəm ki, bu ko­mis­si­ya­nın təş­kil edil­mə­si na­zir­lər­dən bi­ri­nə tap­şı­rıl­sın və bu ko­mis­si­ya­nın xərjləri üçün mü­vəq­qə­ti ola­raq 50 min ma­nat pul ay­rıl­sın" (52, v. 1).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti M.N.Hacınskinin mə­ru­zə­si­ni din­lə­yib mü­va­fiq ko­mi­ssi­ya­nın ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da qə­rar çıxartdı (53, v. 2).

Azərbaycan əra­zi­si­nin ta­ri­xən tər­kib his­sə­si olan Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı­nı ələ ke­çir­mə­yə jan atan er­mə­ni hö­ku­mə­ti nə küt­lə­vi qır­ğın­lar­dan, nə də on­lar­ja ya­şa­yış mən­tə­qə­si­ni yer üzün­dən sil­mək­dən çə­kin­mir­di. 1919-cu ilin yan­va­rın­da daş­nak hö­ku­mə­ti Qa­ra­bağ əra­zi­si ilə əla­qə­dar id­dia­lar irə­li sür­müş­dü. Er­mə­ni­lər aşa­ğı­da­kı əra­zi­lə­ri Qa­ra­bağ­dan qo­par­maq is­tə­yir­di­lər:

1. Tər­tə­ri çıx­maq şər­ti­lə Cavanşir qə­za­sı­nın Cənub, qərb his­sə­si­ni;

2. Ağ­da­mı və Qa­jar kən­di­ni çıx­maq şər­ti­lə Şu­şa qə­za­sı­nın qərb his­sə­si­ni;

3. Vəng, Had­rut, Ye­qor­lu və Ara­kel kəndləri ilə bir­lik­də Cəbrayıl qə­za­sı­nın bir his­sə­si­ni;

4. Kirs da­ğın­dan Cənub qərbdə yer­lə­şən Şah­ver­di­lər kən­di­ni və Araz ça­yı üzə­rin­də­ki Ağ­bil stan­si­ya­sı­nı çıx­maq şər­ti­lə bü­tün Zən­gə­zur qə­za­sı­nı (111, s. 15).

Res­pub­li­ka­nın əra­zi bü­töv­lü­yü­nü qo­ru­yub sax­la­ma­ğı və və­tən­daş­la­rı­nın hə­ya­tı­nı mü­da­fiə et­mə­yi özü­nün baş­lı­ja və­zi­fə­si sa­yan Azərbaycan hö­ku­mə­ti bu id­dia­la­rı qə­ti şə­kil­də rədd et­di. Azərbaycan par­la­men­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni mü­za­ki­rə edə­rək və­ziy­yə­ti nor­mal ha­la sal­maq üçün təd­bir­lər gör­mə­yə baş­la­dı. Hö­ku­mət əv­vəl­jə bu mə­sə­lə­ni dinj yol­la həll et­mək üçün Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ilə bir ne­çə də­fə da­nı­şıq­lar apar­dı. La­kin bu da­nı­şıq­la­rın nə­ti­jə­si ol­ma­dı. Ona gö­rə də hö­ku­mət Qa­ra­ba­ğın mü­da­fiə­si­ni güj­lən­dir­mək üçün ora­ya hər­bi dəs­tə­lər gön­dər­mə­li və nə­ha­yət Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nu ya­rat­ma­lı ol­du (87, N 12, 1919).

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti də­də-ba­ba tor­paq­la­rın­da ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­rın zo­ra­kı­lıq­la küt­lə­vi su­rət­də di­dər­gin sa­lın­ma­sı məq­sə­di­lə Cənubi Qaf­qaz­da və­ziy­yə­ti gər­gin­ləş­di­rir, iki xalq ara­sın­da əda­vət və düş­mən­çi­lik si­ya­sə­ti apa­rır­dı.

İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın Azərbaycan­lı əha­li­si Azərbaycan hö­ku­mə­ti səd­ri­nin adı­na bə­ya­nat qə­bul et­di. Bə­ya­nat­da bil­di­ri­lir­di ki, 1917-ci ilin de­kab­rın­dan 1918-ci ilin iyun ayı­na­dək qu­ber­ni­ya­da er­mə­ni hər­bi qüv­və­lə­ri 200-dən çox mü­səl­man kən­di­ni yan­dır­mış və yer­lə-yek­san et­miş­dir (87, N 268, 1919). Dinj əha­li­yə qar­şı si­lah iş­lə­dil­di­yi­nə gö­rə əha­li­nin bir his­sə­si dağ­la­ra qaç­mış­dır. Əzəl­dən Azərbaycan­lı­la­rın ya­şa­dı­ğı Sür­mə­li, İrə­van, Eçmiəd­zin və Şə­rur qə­za­la­rı­nın əra­zi­si­ni er­mə­ni­lər tut­muş­lar.

1919-cu il yan­va­rın 8-də Azərbaycan par­la­men­ti­nin ij­la­sın­da par­la­ment üz­vü M.N.Vi­noq­ra­dov çı­xış edə­rək de­miş­dir ki, biz rus­lar be­lə hə­rə­kət­lə­rə, be­lə müd­hiş tə­ja­vüz­lə­rə pro­tes­to edə­rək, hər döv­lə­tin xət­ti hü­du­du­nu tə­yin et­mək ix­ti­ya­rı­na ma­lik olan ümum­ja­han konfransının qə­ra­rı­na­dək hər kə­sin öz yer­lə­rin­də qal­ma­sı­nı tə­ləb edi­riz (5, s. 153-154).

Azərbaycan par­la­men­ti res­pub­li­ka hö­ku­mə­ti­nə tək­lif et­di ki, vəh­şi­lik əməl­lə­ri­nin qar­şı­sı­nı al­maq üçün bü­tün va­si­tə­lər­dən ge­niş is­ti­fa­də olun­sun. Er­mə­ni hö­ku­mə­ti­nə no­ta­sın­da Fə­tə­li xan Xoyski dinj əha­li­nin üzə­ri­nə si­lah­lı bas­qın ilə əla­qə­dar qə­ti eti­ra­zı­nı bil­dir­di və Azərbaycan­lı əha­li­yə qar­şı tə­ja­vü­zün dər­hal da­yan­dı­rıl­ma­sı­nı tə­kid et­di. Təd­bir­lər gö­rül­mə­si­nə bax­ma­ya­raq Cənubi Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı ara­sın­da nor­mal qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri­ni bər­pa et­mək müm­kün ol­ma­dı.

Azərbaycan par­la­men­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da tö­rə­di­lən mil­li toq­quş­ma­la­rın sə­bə­bi­ni araş­dır­maq üçün ora xü­su­si ko­mis­si­ya gön­dər­di və son­ra da mə­sə­lə­ni 1919-cu il 8 iyul­da ke­çi­ri­lən ij­la­sın­da ge­niş mü­za­ki­rə et­di ( 5, s. 801). İj­las­da par­la­men­tin üz­v­lə­rin­dən Çu­bar­yan, Mal­xaz­yan və baş­qa er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin uzun-uza­dı böh­tan­çı çı­xış­la­rı tu­tar­lı də­lil­lər­lə tək­zib olun­du. Ar­tan er­mə­ni təb­li­ğa­tı­na qar­şı mü­ba­ri­zə apar­maq, er­mə­ni­lə­rin Qaf­qaz­da mü­səl­man qa­nı­na su­sa­ma­sı­nı dün­ya ij­ti­maiy­yə­ti­nin gö­zün­də if­şa et­mək, er­mə­ni ele­men­ti­nin bu böl­gə­də qı­zış­dı­rı­jı ro­lu­nu gös­tər­mək üçün Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nin tə­şəb­bü­sü ilə 1918-ci il 15 iyul­da Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Na­zir­lər Şu­ra­sı Föv­qə­la­də İs­tin­taq Ko­mis­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da qə­rar qə­bul et­di. Bu ko­mis­si­ya­nın qar­şı­sın­da üç və­zi­fə du­rur­du: I. Bü­tün zo­ra­kı­lıq hal­la­rı­nın də­qiq qey­diy­ya­tı­nı apar­ma­lı; II. Bu zo­ra­kı­lı­ğın tö­rə­dil­di­yi şə­rai­ti ay­dın­laş­dır­ma­lı; III. Gü­nah­kar­la­rı və də­yən zə­rə­rin həj­mi­ni müəy­yən et­mə­li.

Föv­qə­la­də İs­tin­taq Ko­mis­si­ya­sı­nın səd­ri Ələk­bər bəy Xas­məm­mə­dov təyin edil­di. Ko­mis­si­ya çox fəal şə­kil­də işə baş­la­dı. Bu ko­mis­si­ya 1918-ci ilin qan­lı mart ha­di­sə­lə­ri­ni, Şa­ma­xı­da­kı vəh­şi­lik­lə­ri, İrə­van qu­ber­ni­ya­sı əra­zi­sin­də­ki er­mə­ni­lə­rin tö­rət­di­yi ci­na­yət­lə­ri araş­dır­ma­ğa baş­la­dı. Ko­mis­si­ya­nın top­la­dı­ğı is­tin­taq ma­te­ria­la­rı er­mə­ni id­dia­la­rı­nın əsas ro­lu­nu gös­tə­rən və er­mə­ni ci­na­yət­lə­ri­ni if­şa edən ən gö­zəl ta­ri­xi sə­nəd­lər­dir (54,v.1).

 Azərbaycan De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi Gəncə qu­ber­ni­ya­sı­nın Cavanşir, Şu­şa, Cəbrayıl və Zən­gə­zur qə­za­la­rı­nın er­mə­ni ta­lan­la­rın­dan zə­rər çək­miş Azərbaycan kəndlərinin təh­qi­qa­tı üz­rə: Azərbaycan Föv­qə­la­də İs­tin­taq ko­mis­si­ya­sı­nın üz­vü Mi­xay­lo­vun mə­ru­zə­si əsa­sın­da er­mə­ni­lə­rin Qa­ra­bağ­da­kı se­pa­rat­çı hə­rə­kət­lə­ri də­qiq faktlarla açı­lıb gös­tə­ril­miş­di. Hə­min faktların təh­li­li əsa­sın­da be­lə nə­ti­jə­yə gəl­mək olur ki, öz­lə­ri­ni hə­mi­şə "əzab­keş", "məz­lum" xalq ki­mi qə­lə­mə ve­rən er­mə­ni­lər Qa­ra­ba­ğın dinj əha­li­si­nə qar­şı ne­jə qəd­dar­lıq­lar tö­rət­miş­di­lər (48, v. 1).

Mi­xay­lo­vun mə­ru­zə­sin­də Qa­ra­ba­ğın dörd qə­za­sı üz­rə və­ziy­yət təh­lil olu­nur. Gös­tə­ri­lir ki, bu­ra­da və­ziy­yət Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın zə­rər çək­miş di­gər əya­lət­lə­rin­dən kəs­kin şə­kil­də fərqlənir. Qa­ra­ba­ğın dörd qə­za­sı­nın Azərbaycan­lı­la­rı fa­si­lə­siz ola­raq (son gün­lə­rə qə­dər) həm Qa­ra­ba­ğın yer­li er­mə­ni əha­li­si, həm də İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın er­mə­ni­lə­ri və Tür­ki­yə vi­la­yət­lə­rin­dən bu­ra­ya so­xul­muş er­mə­ni qul­dur dəs­tə­lə­ri tə­rə­fin­dən hər cür zo­ra­kı­lı­ğa mə­ruz qa­lır. Ha­zır­ki vaxtda Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­nə ta­be ol­ma­ğı tə­ləb edir. Mə­ru­zə­də ad­la­rı sa­da­la­nan qə­za­la­rın və­ziy­yə­ti aşa­ğı­da­kı ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir.

CAVANŞİR QƏZASI

Cavanşir qə­za­sı­nın po­lis ida­rə­si­nin rəs­mi sə­nəd­lə­ri və is­tin­taq­da şa­hid­lə­rin ver­di­yi ifa­də­lə­rə əsa­sən qə­za­da aşa­ğı­da­kı və­ziy­yət müəy­yən edil­miş­dir. Hə­lə Ru­si­ya­nın hər­bi əmə­liy­yat­la­rı da­yan­dır­ma­sı­na qə­dər er­mə­ni əs­gər­lə­ri jəb­hə­dən fə­ra­ri­lik edə­rək, öz kəndlərinə çox­lu tü­fəng, pu­lem­yot və baş­qa dö­yüş sur­sa­tı oğur­la­yıb gə­tir­miş­di­lər. Bu cür ci­na­yət­kar hal­la­ra bir tə­rəf­dən yer­li er­mə­ni zi­ya­lı­la­rı və er­mə­ni kənd ij­ma­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri rə­vaj ve­rir, di­gər tə­rəf­dən rus po­lis ha­ki­miy­yə­ti­nin fəa­liy­yət­siz­li­yi şə­rait ya­ra­dır­dı. Ru­si­ya­da döv­lət çev­ri­li­şi baş ver­di­yi vaxtda de­mək olar ki, dö­yüş sur­sa­tı və si­lah­la təj­hiz olun­muş er­mə­ni­lə­rin mü­səl­man­la­ra qar­şı düş­mən­çi­lik mü­na­si­bət­lə­ri zo­ra­kı­lıq hə­rə­kət­lə­rin­də özü­nü gös­tər­mə­yə baş­la­dı. Mə­ru­zə­də qə­za­nın Azərbaycan­lı kəndlərinin əra­zi xü­su­siy­yət­lə­ri də təh­lil olun­muş­du. Qə­za­nın kəndlərinin bö­yük ək­sə­riy­yə­ti dü­zən­lik­də yer­ləş­miş­dir. La­kin Ko­lan­lı və Av­ra­yan kənd ij­ma­la­rı­nın kəndləri be­lə yer­ləş­miş­dir: Ko­lan­lı kəndləri dağ ətə­yin­də, Av­ra­yan kəndləri yük­sək dağ­lıq sa­hə­də yer­lə­şir. Ko­lan­lı jə­miy­yə­ti­nin Də­mir­lər, İma­rət-Qər­vənd, Çə­rək­dar, Umud­lu, Qa­ra­lar, Şi­xa­vənd, Sır­xa­vənd, Bu­ruj, Əlia­ğa­lı, Xa­çın-Dər­bənd, Çı­raq­lı, Ha­jı-Qər­vənd kəndləri, er­mə­ni­lə­rin ya­şa­dıq­la­rı Ma­ra­ğa, Ta­lış, Yu­xa­rı və aşa­ğı Çay­lı, Ağ­də­rə, Ulu Qa­ra­bəy, Ki­çik Qa­ra­bəy, Çar­dax­lı, Hə­sən­riz, Vənkli, Dov­şan­lı, Dam­ğa­lı və di­gər kəndlər tə­rə­fin­dən tam əha­tə olun­muş­dur. Be­lə­lik­lə, Ko­lan­lı Azərbaycan­lı­la­rı qə­za­nın dü­zən­lik his­sə­si ilə yal­nız er­mə­ni kəndlərini keç­mək­lə əla­qə sax­la­ya bi­lər­di­lər. Ona gö­rə Ko­lan­lı ij­ma­sı­nın kəndləri er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən ta­ma­mi­lə da­ğı­dıl­mış, Av­ra­yan jə­miy­yə­ti­nin kəndləri isə heç bir hal­da zə­rər çək­mə­miş­di­lər. Be­lə­lik­lə, Cavanşir qə­za­sın­da yal­nız Ko­lan­lı jə­miy­yə­ti­nin 12 kən­di ta­ma­mi­lə da­ğı­dıl­mış­dı (48, v. 1-2) .

1917-ci ilin de­kab­rın­dan baş­la­ya­raq er­mə­ni qul­dur dəs­tə­lə­ri yu­xa­rı­da ad­la­rı çə­ki­lən Azərbaycan kəndlərinə so­xul­muş, ora­lar­da si­lah­lı gö­zət­çi­lər qoy­muş­du­lar. On­lar ko­lan­lı­lar­dan Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­na ta­be ol­ma­ğı tə­ləb edir, öz döv­lət­lə­ri üçün ver­gi top­la­maq adı al­tın­da Azərbaycan­lı­lar­dan öz xe­yir­lə­ri­nə çox­lu pul yı­ğır­dı­lar. On­la­rın dəs­tə­lə­ri Azərbaycan kəndlərində eyş-iş­rət məj­lis­lə­ri dü­zəl­dir, mün­tə­zəm ola­raq Azərbaycan­lı­la­rın mal-qa­ra­sı­nı zor­la əl­lə­rin­dən alıb apa­rır­dı­lar.

Cavanşir qə­za­sı Azərbaycan­lı­la­rı­nın mil­li ko­mi­tə­si Ko­lan­lı ij­ma­sı­nın əha­li­si­ni ağır və­ziy­yət­dən çı­xar­maq üçün er­mə­ni­lər­lə əv­vəl­ki xe­yir­xah mü­na­si­bət­lə­ri bər­pa et­mə­yə və bu məq­səd­lə er­mə­ni kəndlərinə qa­rı­şıq dinj nü­ma­yən­də­lər gön­də­rir­di­lər. Bu, onu gös­tə­rir ki, Azərbaycan­lı­lar er­mə­ni­lər­lə mü­na­si­bət­lə­ri dinj yol­la həll et­mək is­tə­yir­di­lər.

Azərbaycan­lı əha­li­nin be­lə dö­zül­məz və­ziy­yə­ti bə­zi yer­lər­də 1918-ci ilin sentyabrına qə­dər, bə­zi yer­lər­də 1918-ci ilin de­kab­rı­na qə­dər, ja­na doy­muş Azərbaycan­lı­la­rın müx­tə­lif va­si­tə­lər­lə er­mə­ni ban­da­la­rı­nın mü­ha­si­rə­sin­dən çı­xıb, dü­zən­lik­də­ki Azərbaycan­lı kəndlərinə köç­mə­lə­ri­nə qə­dər da­vam et­miş­dir. Bu, on­la­ra çox ağır it­ki­lər he­sa­bı­na ba­şa gəl­miş­dir.

Mə­ru­zə­də gös­tə­ri­lir ki, Azərbaycan­lı qaç­qın­lar bü­tün tə­sər­rü­fat alət­lə­rin­dən, ev hey­van­la­rın­dan və tə­sər­rü­fat ti­ki­li­lə­rin­dən məh­rum ol­du­lar. Ən pi­si o idi ki, qa­dın­la­rın və uşaq­la­rın çox his­sə­si aj­lıq­dan, so­yuq­dan və xəs­tə­lik­lər­dən yol­lar­da hə­lak ol­du­lar.

Cavanşir qə­za­sı­nın dü­zən­lik­də ya­şa­yan Azərbaycan­lı əha­li­si də er­mə­ni­lə­rin zo­ra­kı­lıq hə­rə­kət­lə­rin­dən zi­yan çək­miş­di­lər. 1918-ci ilin yaz və ya­yın­da er­mə­ni­lər Tər­tər­çay su höv­zə­si­nin qar­şı­sı­na bənd çək­di­lər. Bu­na gö­rə də dü­zən­lik­də­ki Azərbaycan­lı­lar nəin­ki öz tar­la­la­rı­nı və bağ­la­rı­nı su­var­maq im­ka­nın­dan, hət­ta iç­mə­li su­dan da məh­rum ol­du­lar, su də­yir­man­la­rı da­yan­dı. Həm də qeyd et­mək la­zım­dır ki, Azərbaycan­lı­lar yay ay­la­rın­da yay­la­ğa Cavanşir dağ­la­rı­na qalxırdılar. 1918-ci ilin ya­yın­da er­mə­ni­lər yay­la­ğa ge­dən bü­tün yol­la­rı kəs­miş­di­lər. Hə­min vaxtda isə er­mə­ni­lər Azərbaycan­lı kəndlərini ke­çə­rək qə­za­nın dü­zən­lik his­sə­si­nə ge­dir, hər həf­tə Tər­tər ba­za­rın­da olur, nəin­ki azad su­rət­də ticarət əla­qə­lə­ri­ni apa­rır, hət­ta öz­lə­ri­nin ci­na­yət­kar əməl­lə­ri­ni da­vam et­di­rir­di­lər. Bu isə er­mə­ni­lə­rin hay-küy sa­lıb Azərbaycan­lı­la­rın on­la­rı "iq­ti­sa­di mü­ha­si­rə­yə" al­ma­sı fi­kir­lə­ri­nin uy­dur­ma ol­du­ğu­nu gös­tə­rir.

İn­di isə qı­sa ola­raq er­mə­ni ban­da­la­rı­nın Cavanşir qə­za­sı­nın hü­dud­la­rın­da Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı tö­rət­di­yi ci­na­yət­lə­rin bir ne­çə­si­ni qeyd edək.

1. Ma­ra­ğa kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Mə­həm­məd İs­gən­dər oğ­lu və Müs­lüm Rə­him oğ­lu ad­lı iki Azərbaycan­lı­nı öl­dür­müş və me­yit­lə­ri­ni "Da­şarx" ad­lı ka­na­la at­mış­lar.

2. Dov­şan­lı kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Fın­dıq­lı ad­lı yer­də Fər­had Cə­fər­qu­lu oğ­lu­nu və onun iki yol­da­şı­nı öl­dü­rə­rək on­la­rın dörd ökü­zü­nü apar­mış­lar.

3. Ağ­də­rə­nin si­lah­lı er­mə­ni dəs­tə­si Qa­pan­lı adlı Azərbaycan kən­din­dən 600 qo­yun və 50 iri buy­nuz­lu hey­va­nı zor­la apar­mış­lar.

4. Dov­şan­lı kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Qar­na­kar kən­din­dən Ojaq­ver­di Mol­la Qəm­bər oğ­lu­nu, Ey­vaz Mol­la Nov­ruz oğ­lu­nu və Ojaq­ver­di­nin ar­va­dı So­na Şah­məm­məd qı­zı­nı vəh­şi­jə­si­nə öl­dür­müş­lər.

5. "Çox­lu də­yir­man" de­yi­lən yer­də er­mə­ni əs­gər­lə­ri­nin dəs­tə­si Qo­tur­lu ja­maa­tı­nın kar­va­nı­na hü­cum et­miş, on­la­rın at­la­rı­nı, öküz­lə­ri­ni, 1,2 mil­yon rubl məb­lə­ğin­də ev əş­ya­la­rı­nı və mal­la­rı­nı ələ ke­çir­miş­lər (48, v.3).

Qeyd olu­nan bu qı­sa ci­na­yət­lər­dən mə­lum olur ki, er­mə­ni­lər çox ça­lı­şır­lar ki, Azərbaycan­lı kəndlərinin tə­sər­rü­fa­tı­nı da­ğıt­sın­lar.

Bu­na gö­rə də on­lar ilk növ­bə­də hey­van­la­rı və at­la­rı oğur­la­yır­dı­lar. Çox say­lı ci­na­yət­lər edən er­mə­ni­lər heç bir cin­sə, ya­şa, az­yaş­lı uşaq­la­ra, qo­ja­la­ra aman ver­mir­di­lər. Mə­sə­lən, Ha­jı Qər­vənd kən­di­nin sa­ki­ni Zey­nəb Şi­rin qı­zı­nın me­yi­di döş­lə­ri kə­sil­miş for­ma­da ta­pıl­mış­dı. Sir­xa­vənd kən­di­nin sa­ki­ni Sol­ta­nə­li İman oğ­lu­nun me­yi­di Qa­zan­çı kən­din­də yan­dı­rıl­mış və­ziy­yət­də aş­kar olun­muş­du (48, v. 4). Gü­ney­pə­yə kən­di­nin sa­kin­lə­ri Şə­rif İs­ma­yıl oğ­lu­nun və Rə­jəb Nov­ru­zə­li oğ­lu­nun me­yid­lə­ri baş­la­rı kə­sil­miş şə­kil­də ta­pıl­mış­dır.

Mə­ru­zə­də de­yi­lir ki, er­mə­ni ban­da­la­rı­nın baş­çı­la­rı içə­ri­sin­də aşa­ğı­da­kı şəxslərin ad­la­rı müəy­yən edil­miş­dir: Konstantin Ni­xi­tiq Ab­ra­mov, Avam-Yüz­ba­şov Boq­rat (bə­yin ma­li­ka­nə­si­nin iş­lər mü­di­ri), Ma­ra­ğa kənd jə­miy­yə­ti­nin baş­çı­sı Ner­ses Ma­nu­kov, Gül­ya­taq kən­di­nin sa­ki­ni Hə­sən Ca­la­lov, Dam­ğa­lı kən­din­dən Tyu­ni Atam­bə­yov, Ağ­də­rə kən­din­dən Ka­ra­pet Anas­ta­sov, Aşa­ğı Çay­lı kən­din­dən Akop­jan Mov­se­sov və b. ad­la­rı çə­ki­lən er­mə­ni­lər həm Azərbaycan­lı­la­rın qı­rıl­ma­sı­na baş­çı­lıq et­miş, həm də soy­ğun­çu­lu­ğun iş­ti­rak­çı­la­rı ol­muş­lar.

CƏBRAYİL QƏZASI

Mə­ru­zə­də gös­tə­ri­lir ki, Cəbrayıl qə­za­sı 12 Azərbaycan­lı və üç er­mə­ni kənd ic­ma­sın­dan iba­rət­dir. Azərbaycan kəndlərinin çox­lu­ğu­na və on­la­rın əl­ve­riş­li joğ­ra­fi möv­qe­də yer­ləş­di­yi­nə gö­rə er­mə­ni­lər bu­ra­ya so­xul­ma­ğa jə­sa­rət et­mir­di­lər. Qor­xur­du­lar ki, on­la­ra la­yiq­li ja­vab ve­ri­lər. Sor­ğu-sual edil­miş şa­hid­lə­rin söz­lə­rin­dən mə­lum olur ki, 1918-ci ilin de­kab­rı­na qə­dər Cəbrayıl qə­za­sı­nın Azərbaycan­lı­la­rı be­lə he­sab edir­miş­lər ki, er­mə­ni­lər heç vaxt on­la­rın üzə­ri­nə hü­cum et­mə­yə­jək­dir. Hal­bu­ki Qa­ra­ba­ğın di­gər Azərbaycan­lı kəndlərində er­mə­ni­lə­rin qır­ğın tö­rət­di­yi haqda xə­bər­lər Cəbrayıl qı­za­sı­na da gə­lib çat­mış­dı.

1918-ci il de­kab­rın ilk gün­lə­rin­də er­mə­ni­lər qə­za­nın Azərbaycan­lı­la­rı­na qar­şı açıq si­lah­lı mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı­lar. On­lar əv­vəl­jə ay­rı-ay­rı Azərbaycan­lı­la­rı öl­dü­rür, mal-qa­ra­sı­nı qo­vub apa­rır, son­ra isə təş­kil edil­miş qul­dur­lar­la Azərbaycan kəndlərinə bas­qın­lar edir­di­lər. Bu da Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin Yu­xa­rı Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni sülh yo­lu ilə həll et­mək fik­rin­dən uzaq ol­du­ğu­nu bir da­ha təs­diq edir.

Cəbrayıl qə­za rəi­si­nin 1919-cu il fev­ra­lın 17-də Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­na gön­dər­di­yi 84 say­lı raportda de­yi­lir ki, "qə­za­nın Azərbaycan­lı əha­li­si er­mə­ni­lə­rin fəal hə­rə­kət­lə­ri­nə ja­vab ola­raq, mü­da­fiə möv­qe­yi tu­tub, yal­nız öz­lə­ri­ni və öz əm­lak­la­rı­nı er­mə­ni­lər­dən qo­ru­yur, er­mə­ni­lə­rə qar­şı heç bir qey­ri-qa­nu­ni hə­rə­kə­tə yol ver­mir­lər. Bu da onu gös­tə­rir ki, heç bir er­mə­ni kən­di zə­rər çək­mə­miş­dir" (48, v. 4).

İn­di isə er­mə­ni­lə­rin tö­rət­di­yi ci­na­yət­lər­dən bə­zi­lə­ri­ni sa­da­la­yaq:

1918-ci il de­kab­rın 2-də er­mə­ni­lə­rin si­lah­lı dəs­tə­si Aşıq Mə­lik­li kən­di­ni yan­dır­mış, əha­li­nin əm­lak­la­rı­nı ələ ke­çir­miş və mal-qa­ra­sı­nı apar­mış­lar. Hə­min ban­da Xə­ləf­li və Şıx­lar kəndlərini yan­dır­mış, əha­li­nin əm­la­kı­nı ta­lan et­miş, hey­van­la­rı­nı apar­mış­lar. De­kab­rın 18-də Si­rik kən­di yan­dı­rıl­mış və da­ğı­dıl­mış­dır. 1919-cu ilin qı­şın­da Do­lan­lar kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Şıx­lar kən­di­ni yan­dır­mış və əha­li­nin əm­la­kı­nı qa­rət et­miş­dir. Mülkdərə kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Mə­lik­li kən­di­ni da­ğıt­mış, ev­lə­ri­ni yan­dır­mış, əm­la­kı­nı və hey­va­nı­nı apar­mış­lar.

Kəndlərin yan­dı­rıl­ma­sı, Azərbaycan­lı­la­rın öl­dü­rül­mə­si və ya­ra­lan­ma­sı ilə mü­şa­yiət olu­nur­du. Be­lə ki, Axıl­lı kən­din­də iki ki­şi, üç qa­dın və bir uşaq öl­dü­rül­müş, Ta­tar kən­din­də bir nə­fər ya­ra­lan­mış, Məz­rə kən­din­də beş nə­fər öl­dü­rül­müş, Si­rik kən­din­də 11 ki­şi, 10 qa­dın, 14 uşaq öl­dü­rül­müş, iki ki­şi ya­ra­lan­mış­dır.

Azərbaycan kəndlərinə hü­cum edən er­mə­ni­lə­rin baş­çı­la­rı aşa­ğı­da­kı­lar­dır: Dü­dük­cü - Ba­la­san kən­di­nin sa­kin­lə­ri Ay­ra­pe­tov, Loğ­ma­nov, Ka­ra­pet Oqan­sa­nov, İvan Bəy­lər­ya­rov, Usub Xa­jı­yev, Ova­kim Bar­xu­da­rov, Sar­kis Mir­zoev; Kəm­ra­quç kən­di­nin sa­kin­lə­ri pra­por­şik As­lan Sar­ki­sov, Ni­ko­lay Bax­tiev; Qo­qa kən­di­nin sa­kin­lə­ri Ca­lal Ca­va­dov, Qa­ra­xan Ca­va­dov, Ağa­sər­kis Mar­ti­ro­sov; Zam­zur kən­di­nin sa­kini Aleksandr Mel­ku­mov; Gi­lan kən­di­nin sa­kini Mar­kar Ka­za­rov (48, v. 5).

Mə­ru­zə­də qeyd edi­lir ki, Cəbrayıl qə­za­sı­nın Azərbaycan kəndlərinə bir ne­çə on mil­yon rubl məb­lə­ğin­də zi­yan dəy­miş­dir.(48, v. 5)

ZƏNGƏZUR QƏZASI

Bu qə­za­da Azərbaycan­lı­lar üzə­rin­də er­mə­ni­lə­rin fa­si­lə­siz zo­ra­kı­lıq­la­rı da­vam edir­di. Yük­sək dağ­lıq əra­zi­də yer­lə­şən bu qə­zanın Şu­şa və Cəbrayıl qə­za­la­rı ilə əla­qə­lə­ri ta­ma­mi­lə kə­sil­miş­di. Azərbaycan kəndləri er­mə­ni kəndlərinin əha­tə­sin­də yer­ləş­di­yi­nə gö­rə er­mə­ni­lər bun­dan is­ti­fa­də edə­rək tez bir vaxtda üs­tün möv­qe tut­du­lar. Zən­gə­zur qə­za­sı­nın və­ziy­yə­ti Azərbaycanın di­gər vi­la­yət­lə­ri­nə nis­bə­tən da­ha ağır idi. Ona gö­rə ki, bu­ra­ya er­mə­ni kəndlərinin si­lah­lı ban­da­la­rın­dan baş­qa, ge­ne­ral Andranikin yax­şı təş­kil olun­muş qo­şun­la­rı da hü­cum edir­di­lər. Andranik Azərbaycan­lı əha­li­si­nə ul­ti­ma­tum ver­miş­di ki, ya Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın tər­ki­bi­nə da­xil ol­sun­lar, ya qə­za­nı tərk et­sin­lər. Azərbaycan­lı­lar heç bir mü­da­fiə və yar­dı­ma ma­lik ol­ma­sa­lar da, er­mə­ni­lə­rin tə­ləb­lə­ri­ni qə­bul et­mə­di­lər. Er­mə­ni­lər son də­rə­jə aman­sız­lıq gös­tər­miş­lər. On­lar Azərbaycan­lı­la­rı aman­sız­lıq­la öl­dü­rür, kəndlərini yan­dı­rır, əm­lak­la­rı­nı zor­la əl­lə­rin­dən alır və tor­paq sa­hə­lə­ri­ni öz ara­la­rın­da bö­lüş­dü­rür­dü­lər. Yal­nız Ox­çu də­rə­si­nin Azərbaycan­lı kəndləri öz yurdlarını qəh­rə­man­ja­sı­na mü­da­fiə et­mək­də da­vam edirdi­lər. Si­si­yan ma­ha­lı­nın bi­rin­ci po­lis mən­tə­qə­si­nin bü­tün Azərbaycan kəndləri, 2-ci mən­tə­qə­si­nin bö­yük his­sə­si, 3-cü, 4-cü, 5-ci mən­tə­qə­lə­ri­nin xey­li his­sə­si er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən məhv edil­miş­dir. Bir ne­çə kənd er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən ta­ma­mi­lə tor­pa­ğın üs­tün­dən si­lin­miş­dir və 50 mi­nə qə­dər Azərbaycan­lı qaç­qın qə­za­nın 4-cü mən­tə­qə­sin­də və Cəbrayıl qə­za­sın­da məs­kun­laş­mış­dır.

Rəs­mi sə­nəd­lə­rə və şa­hid­lə­rin mə­lu­mat­la­rı­na gö­rə qə­za­da aşa­ğı­da­kı 115 kənd da­ğı­dıl­mış və məhv edil­miş­dir (48, v. 6): Aqu­dı, Da­ra­baş, Du­lus, Qut­lar, Şə­ki, Urut, Va­qu­du, İs­mis, Bə­hil­li, Qıl­çıx, Da­ra­kənd, Qa­ra kil­sə, Mə­lik­li, Dor­tin, Dov­ruz, Qa­ra­dağ, Ox­tar, Ço­ban­lı, Qa­da­yu­lu, Çul­lu, Şa­ba­din, Al­ma­lı, Ça­nax­çı, Ci­bil­li, Ağ­kənd, Tu­rab­xan­lı, Qu­lud, Bek­daş, İn­jə­var, Sız­nak, Qa­ra çə­mən, Qa­tar, Se­yid­lər, Xa­laç, Daş­nov, Bay­raq, No­ra­şe­nik, Ci­cim­li, Qa­ya­qu­lu, Ho­ma­rat, Dər­zi­li, Qa­zan­çı, Şayuplu, Ta­ğa­mir, Tey, At­kis, Şa­ri­kan, Do­luq­lu, Av­qan­lı, Tan­za­ver, Maç, Xo­ja­qan-1, Əmuz­lu, Bu­ka­qar, Mülk, Bə­növ­şap­yuş, Var­ta­no­zor-1, Var­ta­no­zor-2, Leq­vaz, Əli­də­rə, Mar­zı­ket, Tu­qut, Pu­şun­lu, Rə­zi­də­rə, Məm­məd-İs­ma­yıl, Hu­man­da­dan­lu, Ta­tar kənd, Ke­lu-Qış­laq, Zə­mi­lər, Əs­kər­lər, Qa­ra­göl, Çu­xur Yurd, Nə­jəf­lər, Qa­ra­ke­lü, Şa­yuf­lu, Qa­ya­göl-1, Qa­ya­göl-2, Bu­run­lu, Bur­ja­lu­lar, Gü­ney-Qış­laq, Can­bar, Xır­da­qış­laq, Tuaf­şa­lı, Şə­ri­kan, Qa­zan­çı, Qa­ra­lar, Qə­mə­ran, Xo­ta­kan, Ox­tar­lu, Xu­da­yar­lı, Şə­kər­li, Qliçi­li, Tar­na­lu, Nü­və­di, Ba­har­lı, Sa­na­lı, Sə­fi-Yurd, Kyur­qi­lu, Ça­ta­ris, Pir­və­yis­li, Mə­şə­di İs­ma­yıl­lar, Bur­ja­lı Dər­zi­li, Su­buk­lu, Məz­mə­zək, Ta­zı­qur­da­lı, Fə­rə­jan, Sua­ra­sı, Bay­ra­mu­şa­ğı, Köh­nə kənd, Qış­laq, Za­bıx, Bay­lan­dur, Ba­ğır­bəy­li, Ki­ra­vis, Ab­dal­lar.

Ad­la­rı sa­da­la­nan bü­tün bu kəndlər yan­dı­rıl­mış, əha­li­nin mal-qa­ra­sı və əm­la­kı zor­la apa­rıl­mış, əra­zi­si er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən tu­tul­muş və in­di­ki vaxtda da Azərbaycan­lı­lar bu­ra­ya qa­yı­da bil­mir­lər. Bü­tün ad­la­rı gös­tə­ri­lən kəndlər üz­rə 3257 ki­şi, 2276 qa­dın, 2196 uşaq öl­dü­rül­müş, 1060 ki­şi, 794 qa­dın, 485 uşaq ya­ra­lan­mış­dır (48,v. 7). Bü­töv­lük­də qə­za üz­rə 10068 nə­fər öl­dü­rül­müş və ya­ra­lan­mışdır. Şa­hid­lə­rin ifa­də­lə­ri­nə gö­rə er­mə­ni­lə­rin Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı tö­rət­di­yi aman­sız­lıq­lar  əsl ter­ror idi, ən dəh­şət­lisi isə Ba­qu­di kən­din­də baş ver­miş­dir.

 "Ba­qu­di kən­din­də er­mə­ni əs­kər­lə­ri­nə ve­ril­miş 15 gö­zəl qız fi­zi­ki əziy­yə­tə döz­mə­yə­rək öl­müş­lər.Hə­min kənddə 400 Azərbaycan­lı məs­çid­lə bir­lik­də yan­dı­rıl­mış­dır. Hə­min kənddə Qə­də­mə Ta­hir qı­zı xən­jər­lə doğ­ran­mış, döş­lə­ri­ni kə­sib, son­ra isə doğ­ran­mış döş­lə­ri­ni sü­də­mər kör­pə­si­nin ağ­zı­na sox­muş­lar.

Ye­nə Ba­qu­di kən­din­də Ni­sə Aman qı­zı, Ajob Nux­ba­lı qı­zı, So­na Cə­fər qı­zı və Şah­nu­lu Ca­lal qı­zı­nı er­mə­ni­lər zor­la­yıb öl­dür­müş­lər. Hə­min kənddə Gül­bəs­tə Qa­sım qı­zı öl­dü­rül­müş, döş­lə­ri­ni isə kəs­miş­lər. Şə­ki kən­din­də çox­lu döş­lə­ri kə­sil­miş qa­dın jə­səd­lə­ri və his­sə­lə­rə bö­lün­müş kör­pə jə­səd­lə­ri ta­pıl­mış­dır.

Ba­qu­di kən­din­də er­mə­ni­lər mü­səl­man­lar­dan tə­ləb et­miş­di­lər ki, xris­tian­lı­ğı qə­bul et­sin­lər,qə­bul et­mə­dik­də qa­dın­la­rın döş­lə­ri­ni kə­sib öz kör­pə­lə­ri­nin ağ­zı­na sox­muş­lar. Ye­nə hə­min kənddə bü­tün gö­zəl qız­lar zor­lan­mış, son­ra isə öl­dü­rül­müş­dür" (48, v. 8).

Azərbaycan kəndlərinin ço­xu Andranikin qo­şun­la­rı­nın hü­cu­mu nə­ti­jə­sin­də da­ğı­dıl­mış­dı. O, Azərbaycan­lı­lar­dan Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­na ta­be ol­ma­ğı tə­ləb et­miş­dir. Bü­tün bu ha­di­sə­lər 1918-ci ilin ya­yın­da və pa­yı­zın­da baş ver­miş əsl ter­ror idi.

Mə­ru­zə­də Azərbaycan kəndlərinə hü­cum et­miş ter­ror­çu er­mə­ni dəs­tə­lə­ri­nin baş­çı­la­rı­nın ad­la­rı gös­tə­ril­miş­dir. Go­rus kən­din­dən pra­por­şik Ni­ko­lay Osi­pov, Si­mon Mi­ri­mov, As­ta­zor kən­din­dən pra­por­şik Ağa­bəy Mu­du­si Pad­va­ka­nov, hə­min kənddən Ni­ko­lay Bar­sa­mov, Ax­lat­ya­rı kən­din­dən Ya­qub Arus­ta­mov, Qa­la­çı kən­din­dən İvan Mor­to­ro­sov, Ma­nu­çar Po­qo­sov, Xo­ta­nəng kən­din­dən za­bit Ova­nes Ter-Pet­ro­sov, Ata­xan kən­di­nin ke­şi­şi, Ter-Qri­qor Ter- Mi­na­sov, mü­hən­dis Sum­bat Mə­lik Ste­pa­nov, Aqa­rak kən­din­dən İvan Qa­za­rov, Ay­ra­pet Ste­pa­nov, Yef­rem Ağa­xa­nov, Dığ kən­din­dən Qri­qor və Bax­şı Sey­ra­nov­lar, Qo­var kən­din­dən Aqa­ro Po­qo­sov.

Zən­gə­zur qə­za­sın­dan 100-dən çox Azərbaycan kən­di da­ğı­dıl­mış, ta­lan olun­muş, on min­lər­lə iri­buy­nuz­lu mal-qa­ra, bir ne­çə yüz min qo­yun apa­rıl­mış, əkin sa­hə­lə­ri və bağ­lar məhv edil­miş, 50 mi­nə qə­dər adam di­dər­gin dü­şə­rək, Azərbaycanın müx­tə­lif kəndlərində məs­kun­laş­mış­lar. Dəy­miş zi­yan­lar təx­mi­nən bir mil­yard ma­nat təş­kil et­miş­dir.

Bü­tün bu fa­ciə­li faktları, hər bir Azərbaycan­lı kən­din­də er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri ci­na­yət­lə­ri təh­lil edər­kən be­lə bir nə­ti­jə­yə gəl­mək olar ki, is­tər 1905-1906-jı il­lər­də er­mə­ni-mü­səl­man da­va­sın­da ol­du­ğu ki­mi və is­tər­sə də 1918-1920-ci il­lər­də Zən­gə­zur qə­za­sı və onun əha­li­si er­mə­ni ter­ro­ru­na da­ha çox mə­ruz qal­mış­dı. Bu və­ziy­yət onun­la izah olu­nur ki, Zən­gə­zur joğ­ra­fi möv­qe­yi­nə gö­rə Er­mə­nis­ta­na da­ha ya­xın ol­muş­dur və tə­sa­dü­fi de­yil­di ki, er­mə­ni tə­ja­vü­zün­dən ja­nı­nı qur­tar­ma­ğa ça­lı­şan 60 mi­nə qə­dər adam bu qə­za­dan qaç­qın düş­müş­dür.

ŞUŞA QƏZASI

 Şu­şa qə­za­sı­nın kəndləri də Zən­gə­zur qə­za­sın­da­kı ki­mi er­mə­ni kəndləri tə­rə­fin­dən əha­tə­yə alın­mış­dır. Er­mə­ni­lər hə­mi­şə ol­du­ğu ki­mi bu şə­rait­dən is­ti­fa­də edə­rək Azərbaycan kəndləri üzə­rin­də hər cür zo­ra­kı­lıq tö­rət­miş­di­lər. Şa­hid­lə­rin ver­di­yi ifa­də­lə­rə gö­rə er­mə­ni­lər hə­lə 1903-cü il­dən mü­səl­man­la­ra qar­şı tə­ja­vü­zə baş­la­mış­lar. Bu, xü­su­si­lə 1905-ci il­də er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­sin­də özü­nü da­ha ay­dın gös­tər­miş­dir. 1917-ci il­dən son­ra er­mə­ni­lər da­ha güj­lü si­lah­lan­ma­ğa baş­la­dı­lar. Öz mil­li ide­ya­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək və Azərbaycan­lı­la­rın mad­di ri­fa­hı­nı ta­ma­mi­lə da­ğıt­maq üçün Daş­nak­sü­tyun par­ti­ya­sı Azərbaycan­lı­lar ara­sın­da toq­quş­ma­lar törədirdi­lər. Kəndlilər tə­rə­fin­dən Fər­rux bəy Və­zi­ro­vun bir ne­çə ma­li­ka­nə­si da­ğı­dıl­mış­dı. Er­mə­ni­lər Le­von Ser­ge­ye­viç Var­ta­pe­to­vu qə­za ko­mis­sa­rı se­çə­rək ta­ma­mi­lə er­mə­ni­lər­dən iba­rət olan mi­lis dəs­tə­si təş­kil et­miş, Şu­şa ilə Qar­ya­gin və Şu­şa ilə Əs­gə­ran ara­sın­da gö­zət­çi mən­tə­qə­lə­ri ya­rat­mış, Azərbaycan­lı­la­rı tərk-si­lah et­miş­di. Təd­ri­jən er­mə­ni­lər Azərbaycan­lı­la­rın adı gös­tə­ri­lən is­ti­qa­mət­də yol­la­rı­nı bağ­la­dı­lar.

Andranikin qo­şun­la­rı Zən­gə­zur qə­za­sı­na so­xu­lan­dan son­ra Şu­şa qə­za­sın­da er­mə­ni­lə­rin düş­mən­çi­lik möv­qe­yi da­ha da möh­kəm­lən­di. Andranik Go­ru­sa gə­lən ki­mi Qa­ra­ba­ğın bü­tün er­mə­ni­lə­ri­ni sə­fər­bər­li­yə al­dı­ğı­nı elan et­di. Bu vaxtdan eti­ba­rən Andranikin si­lah­lı əs­gər­lə­ri Zən­gə­zur qə­za­sı­nın Azərbaycan­lı kəndlərini məhv et­mə­yə baş­la­dı­lar. Andranik üç də­fə Za­bux də­rə­si va­si­tə­si­lə Şu­şa­ya get­mə­yə jəhd gös­tər­di. La­kin onun bü­tün jəhdləri Azərbaycan­lı­lar tə­rə­fin­dən dəf edil­di. An­dra­nik bö­yük it­ki ve­rə­rək Go­ru­sa qa­yı­dır. Şu­şa qə­za­sı­nın ümu­mi və­ziy­yə­ti­ni təs­vir edə­rək onu əla­və et­mək la­zım­dır ki, Şu­şa şə­hə­ri­nin özü və ət­ra­fın­da yer­lə­şən Azərbaycan kəndləri 175 er­mə­ni kən­di tə­rə­fin­dən əha­tə­yə alın­mış­dır. Bax bu­na gö­rə də iç­mə­li su­dan, ər­zaq məh­sul­la­rı­nın gə­ti­ril­mə­sin­dən məh­rum olan Azərbaycan­lı­la­rın və­ziy­yə­ti doğ­ru­dan da fa­ciə­li ol­muş, bu və­ziy­yət sək­kiz ay, türklər gə­lə­nə qə­dər da­vam et­miş­dir.

Şa­hid­lər gös­tə­rir­lər ki, Şu­şa şə­hə­ri­nin və kəndlərinin er­mə­ni­lə­ri Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­maq is­tə­mir,  Qa­ra­ba­ğı Azərbaycan­dan ayı­rıb Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­na bir­ləş­dir­mək is­tə­yir­lər. Hə­min vaxtda da Qa­ra­ba­ğın er­mə­ni əha­li­si Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­na heç bir ver­gi ver­mir, heç bir mü­kəl­lə­fiy­yət ye­ri­nə ye­tir­mir, Şu­şa qə­za­sı­nın 1-ci və 2-ci po­lis mən­tə­qə­sin­də Sok­rat Mə­lik Şah­na­za­ro­vun və Aran­zə­min­li Kov­xa Ka­ra­pe­tin er­mə­ni dəs­tə­lə­ri ci­na­yət­lə­ri­ni da­vam et­di­rir. Ağ­dam, Qar­ya­gin şo­se yol­la­rı bağ­lan­mış­dır. Be­lə ki, Qa­ra­kənd er­mə­ni­lə­ri Azərbaycan­lı­la­rı ye­nə gül­lə­lə­mək­də və soy­maq­da da­vam edir. Qə­za­nın 2-ci po­lis mən­tə­qə­si tam, 1-ci po­lis mən­tə­qə­si qis­mən, 3-cü və 4-cü po­lis mən­tə­qə­lə­ri bir sı­ra hal­lar­da da­ğı­dıl­mış­dı (48, v. 9-10).

Şa­hid­lə­rin ifa­də­lə­ri­nə gö­rə 2-ci po­lis mən­tə­qə­sin­də aşa­ğı­da­kı ci­na­yət­lər baş ver­miş­dir: "1918-ci il de­kab­rın or­ta­la­rın­da er­mə­ni­lər Qo­qa kən­din­də 55 Azərbaycan­lı evi­ni da­ğıt­mış, mül­kə­dar Cavanşirin ma­li­ka­nə­si­ni yan­dır­mış, ai­lə baş­çı­sı Əsəd ağa Cavanşiri, onun oğ­lu Sul­tan ağa­nı, qı­zı İya­nə bə­yi­mi, qar­da­şı qı­zı Fat­ma bə­yi­mi, qul­luq­çu­su İn­ci Abış qızını və Və­li Kər­bə­la­yı Ələs­gər oğ­lu­nu öl­dür­müş, də­ri­lə­ri­ni so­yub xən­jər­lə doğ­ra­mış­lar. On­la­rın bü­tün əm­la­kı, hey­van­la­rı və kənd tə­sər­rü­fa­tı alə­ti apa­rıl­mış, ev və ti­ki­li­lə­ri yan­dı­rıl­mış­dır. Tuğ kən­di­nin Azərbaycan­lı­lar ya­şa­yan ev­lə­ri da­ğı­dıl­mış və Azərbaycan­lı­la­rı həbs edib on­lar­dan tə­ləb edir­lər ki, Er­mə­nis­ta­nın ha­ki­miy­yə­ti­nə ta­be ol­sun­lar. Tuğ kən­di­nin mül­kə­da­rı Ağa­bəy Mə­lik As­la­no­vu er­mə­ni­lər öl­dü­rüb və əm­la­kı­nı qa­rət et­miş­lər. 1918-ci ilin pa­yı­zın­da er­mə­ni­lər 33 ev­dən iba­rət olan Sa­la­kə­tin kən­di­ni ta­ma­mi­lə yan­dır­mış­lar. On­la­rın əm­la­kı­nı, mal-qa­ra­sı­nı qa­rət et­miş­lər".

1918-ci ilin ya­yın­da er­mə­ni­lər Za­rıs­lı kən­di­nin 300 iri­buy­nuz­lu mal-qa­ra­sı­nı apar­mış­lar. Ye­nə hə­min vax­tı er­mə­ni­lər Şu­şa­dan Cəbrayıl qə­za­sı­na un al­ma­ğa ge­dən 12 Azərbaycan­lı­nı "Mol­la Nəs­rəd­din yo­lu"nda öl­dür­müş­lər.

1-ci və 3-cü po­lis mən­tə­qə­lə­rin­də er­mə­ni­lər aşa­ğı­da­kı ci­na­yə­ti tö­rət­miş­lər: 1918-ci ilin av­qus­tun­da Ət­ye­məz­li, Keş­məz­li, Qu­zan­lı kəndlərindən olan Azərbaycan­lı­la­rın hey­van və ev əş­ya­la­rı­nı qa­rət et­miş, 240 ev­lik Gü­lab­lı kən­di­ni da­ğıt­mış­lar. Mər­zi­li kən­di­nin sa­kin­lə­ri­ni məj­bur et­miş­di­lər ki, öz ev­lə­ri­ni tərk et­sin­lər.

1918-ci ilin mar­tın­da er­mə­ni dəs­tə­lə­ri Sok­rat bəy Mə­lik Şah­nə­zə­ro­vun rəh­bər­li­yi al­tın­da Ab­dal kən­di­ni da­ğıt­mış, kən­din bü­tün ev əm­la­kı­nı və mal-qa­ra­sı­nı qa­rət et­miş­lər.

1982-ci il­də 1918-1920-ci il­lər­də er­mə­ni vəh­şi­lik­lə­ri­ni öz gö­zü ilə gör­müş 95 yaş­lı Xankəndi sakini Mə­cid Hə­sə­nov ata-ana­sı­nın və kənd ja­maa­tı­nın ba­şı­na gə­ti­ri­lən mü­si­bət­lə­ri mə­nə be­lə söy­lə­di: "Er­mə­ni­lər 1918-ci ilin mar­tın­da Xankənddən 10 km ara­lı­da yer­lə­şən Ko­sa­la­r kəndinə hü­cum et­di­lər. Ko­sa­lar 6 kənddən iba­rət­dir. Düş­mə­nin ilk hə­də­fi Can­hə­sən kən­di ol­du. On­lar kənddəki qo­ja­lar­dan sa­kin­lə­rin ha­ra­da ol­du­ğu­nu so­ru­şur. Mə­şə­di Əb­dül ki­şi ar­va­dı Növ­rəs­tə er­mə­ni­lər­lə duz-çö­rək kəs­dik­lə­ri­ni xa­tır­la­dıb, sa­kin­lə­rin ye­ri­ni bil­mə­dik­lə­ri­ni söy­lə­yir. Az­ğın­laş­mış düş­mən əv­vəl Növ­rəs­tə­nin sağ və sol qo­lu­nu, son­ra isə Mə­şə­di Əb­dül­lə bir­gə baş­la­rı­nı kə­sir. Son­ra da di­gər kəndlərə hü­cum edib qan­lı ci­na­yət­lər tö­rə­dir. Vəh­şi­ləş­miş düş­mən kən­di be­lə yan­dır­maq­dan çə­kin­mə­miş­dir.

1918-ci ilin av­qus­tun­da er­mə­ni­lər Qa­ra­dağ­lı, Xo­ja­vənd kəndlərini da­ğıt­mış və yan­dır­mış, hə­min kəndlərin adam­la­rı­nın ev əm­la­kı­nı və mal-qa­ra­sı­nı qa­rət et­miş­lər.

Er­mə­ni­lər Xo­ja­lı kən­di­nin Azərbaycan­lı­la­rı­nı öz yer­lə­ri­ni tərk et­mə­yə məj­bur et­miş­lər.

Gös­tə­ri­lən faktlar er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri zo­ra­kı­lıq­la­rı, soy­ğun­çu­lu­ğu, hə­lə tam şə­kil­də əks et­dir­mir. Mə­lum ol­muş­dur ki, er­mə­ni­lə­rin hü­cum­la­rı nə­ti­jə­sin­də 100-dən çox Azərbaycan­lı öl­dü­rül­müş və ya­ra­lan­mış­dır. La­kin bu rə­qəm də əsl real­lı­ğı əks et­dir­mir. Çün­ki Şu­şa qə­za­sın­da öz­ba­şı­na­lıq hökm sür­dü­yün­dən, er­mə­ni zo­ra­kı­lı­ğı­nın qur­ba­nı ol­muş Azərbaycan­lı­la­rın sa­yı­nı də­qiq müəy­yən­ləş­di­rə bil­mə­dik və bu ay­rı­ja is­tin­taq pro­ses­lə­rin­də ay­dın­laş­dı­rı­la­jaq­dır.

Şu­şa qə­za­sın­da Azərbaycan kəndlərinə hü­cum et­miş er­mə­ni­lə­rin və er­mə­ni dəs­tə baş­çı­la­rı­nın ad­la­rı şa­hid­lə­rin ver­dik­lə­ri mə­lu­mat­la­ra əsa­sən müəy­yən edil­miş­dir: Ça­nax­çı kən­di­nin sa­ki­ni Sok­rat bəy Mə­lik Şah­nə­zə­rov, Qay­ba­lı kən­di­nin sa­ki­ni Akop Ver­di­yev, Ar­me­nak Xa­ça­tu­rov, Go­rus şə­hə­ri­nin sa­ki­ni Ni­ko­lay Osi­pov, Dam­ğa­lı kən­di­nin sa­kin­lə­ri Am­par­sum Kyuk­yuev, Ner­ses Mar­ka­sov, Asa­tur Pet­ro­sov, Cam­bat kən­di­nin sa­kin­lə­ri Ar­ta­şes bəy Ter-Mi­xay­lov, İs­ba­han­çı kən­di­nin sa­kin­lə­ri Ar­şak Ke­şi­şev, Şu­şa şə­hə­ri­nin sa­kin­lə­ri Tiq­san bəy İş­xa­nov, Xos­rov bəy, Çi­ra­quz kən­di­nin sa­kin­lə­ri Alek­san Ca­va­dov, As­tan Ay­ra­pe­tov, Qo­ğa kən­din­dən Mar­kar Qri­qo­rov, Ağa bəy Oha­ja­nov, Da­vid Oha­ja­nov, Edil­li kən­din­dən Bax­şı Na­xa­pe­tov, Mov­ses Ba­ğı­rov, Tuğ kən­din­dən Kos­ta Ako­pov, Sa­ka Ata­yev, Pa­vel As­ri­yev, Si­qor­lu kən­din­dən Bəy­lər Usu­bov, Mo­qez kən­din­dən Ağa Prum bəy Şah­na­za­rov, Tuğ kən­din­dən star­şi­na Ar­sen Ağa­ja­nov, Ser­gey Bağ­da­sar­yan, Sos kən­din­dən Aru­şan Sar­ki­sov və Ağa bəy Poqosyants. Zi­ya­na mə­ruz qal­mış mül­kə­dar­la­rın və kəndlilərin təq­dim et­di­yi mə­lu­mat­lar­dan və bağ­lan­mış aktlardan mə­lum olur ki, Şu­şa qə­za­sı­nın Azərbaycan­lı əha­li­si­nə 100 mil­yon ma­nat məb­lə­ğin­də zə­rər dəy­miş­dir. Azərbaycanın ən var­lı vi­la­yət­lə­rin­dən bi­ri olan Şu­şa qə­za­sı o də­rə­jə­də da­ğı­dıl­mış­dı ki, o özü­nün iq­ti­sa­di və­ziy­yə­ti­ni uzun müd­dət bər­pa edə bil­mə­miş­dir (48, v. 11-12).

Qa­ra­ba­ğın mər­kə­zi Şu­şa­da er­mə­ni za­də­gan­la­rı­nın bir qə­dər çox­lu­ğu və se­pa­rat­çı­lıq hə­rə­kət­lə­ri­nə baş­çı­lıq edən Er­mə­ni mil­li şu­ra­sı bu­ra­da yer­ləş­di­yin­dən, on­la­rın er­mə­ni­lə­rə tə­sir et­mək im­kan­la­rı güj­lü ol­muş­dur. Bu­na gö­rə də Şu­şa qə­za­sın­da er­mə­ni­lə­rin tö­rət­dik­lə­ri qır­ğın­lar da­ha küt­lə­vi, mü­tə­şək­kil xa­rak­ter al­mış və bu da Qa­ra­ba­ğın Azərbaycan Res­pub­li­ka­sın­dan ay­rıl­maq təh­lü­kə­si­ni ya­rat­mış­dır.

 Tə­sa­dü­fi de­yil ki, ge­ne­ral Tom­son Azərbaycan­da fəa­liy­yət gös­tə­rən er­mə­ni si­lah­lı ban­da­la­rı­nın baş­çı­sı­na te­leq­ram gön­dər­miş­dir. Tom­son bil­dir­miş­dir: "Mən­də olan mə­lu­mat­la­ra gö­rə Gəncə və Qa­zax qə­za­la­rın­da er­mə­ni­lər zo­ra­kı­lıq və soy­ğun­çu­luq tö­rə­dir­lər. Müt­tə­fiq­lə­rin nü­ma­yən­də­si ki­mi mən si­zə əmr edi­rəm ki, bu öz­ba­şı­na­lı­ğın qar­şı­sı­nı al­maq üçün təd­bir gö­rə­si­niz. Əgər siz mə­nim əmrlərimi ye­ri­nə ye­tir­mə­sə­niz, on­da siz şəx­sən mə­su­liy­yə­tə cəlb edi­lə­jək­si­niz." La­kin Er­mə­nis­tan döv­lə­ti tə­rə­fin­dən qı­zış­dı­rı­lan Qa­ra­bağ­da­kı er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın rəh­bər­lə­ri Tom­so­nun gös­tə­ri­şi­nə mə­həl qoy­ma­dı­lar. Odur ki, Azərbaycan döv­lə­ti öz əra­zi bü­töv­lü­yü­nü və Qa­ra­bağ­da­kı er­mə­ni terroriz­mi­nin qar­şı­sı­nı al­maq üçün da­ha cid­di təd­bir­lər gör­mə­yə məj­bur ol­du.

Bu fə­si­lə ye­kun vu­ra­raq be­lə nə­ti­jə­yə gəl­mək olar ki, Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycana qar­şı əra­zi id­dia­sı 1918-ci il­dən, hə­min id­dia­la­rın ta­ri­xi isə çox qə­dim dövrlərdən baş­la­yır. Er­mə­ni­lər əzə­li Azərbaycan tor­paq­la­rı olan Qa­ra­ba­ğı tut­maq üçün də­fə­lər­lə jəhdlər gös­tər­miş­di­lər. La­kin on­la­rın bu əsas­sız id­dia­la­rı Azərbaycan xal­qı tə­rə­fin­dən qə­tiy­yət­lə dəf edil­miş­dir. Er­mə­ni­lər öz məkrli niy­yət­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mək üçün XIX əs­rin axır­la­rın­dan bir sı­ra ml­lət­çi təş­ki­lat­lar ya­rat­mış­dı­lar. Bun­la­rın içə­ri­sin­də ən bö­yü­yü və hal-ha­zır­da fəa­liy­yət gös­tə­rəni "Daş­nak­süt­yun" par­ti­ya­sı­dır.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, məhz bu par­ti­ya­nın fəal iş­ti­ra­kı ilə XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də ye­ni­dən er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri Azərbaycan xal­qı­na qar­şı əra­zi id­dia­la­rı irə­li sü­rə­rək mü­haribə­yə baş­la­dı. On­lar bu gün də öz mən­fur si­ya­sət­lə­ri­ni hə­ya­ta ke­çir­mək üçün əmə­li iş­lər gö­rür­lər.

II FƏ­SİL

YU­XA­RI QA­RA­BAĞ­DA ET­NİK MÜ­NA­Qİ­ŞƏ­Nİ TƏN­ZİM­LƏ­MƏK ÜÇÜN

AZƏRBAYCAN HÖ­KU­MƏ­Tİ­NİN TƏD­BİR­LƏ­Rİ

II.I. AXC-nin Azərbaycan-Er­mə­nis­tan mü­na­qi­şə­si­ni dini

yol­la həll et­mək jəhdləri

Azərbaycan De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın is­tiq­lal bə­yan­na­mə­sin­də qon­şu xalqlar və döv­lət­lər­lə meh­ri­ban qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri ya­rat­maq zə­ru­rə­ti təs­bit olun­muş­du.

Çarizmdən mi­ras qal­mış in­zi­ba­ti-əra­zi böl­gü­sü­nün əha­li­nin mil­li tər­ki­bi­nə uy­ğun gəl­mə­si ye­ni ya­ran­mış Azərbaycan, Gür­cüs­tan və Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­la­rı ara­sın­da sər­həd­lə­rin müəy­yən­ləş­di­ril­mə­sin­də kəs­kin zid­diy­yət­lə­rin or­ta­ya çıx­ma­sı­na sə­bəb ol­du. Azərbaycan hö­ku­mə­ti fəa­liy­yə­tə baş­la­dı­ğı ilk gün­lər­də qon­şu­la­ra mü­ra­ciət edə­rək sər­həd mə­sə­lə­sin­də mü­rək­kəb və­ziy­yə­tin ya­ran­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və meh­ri­ban qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri bər­qə­rar et­mək məq­sə­di­lə res­pub­li­ka­la­rın əra­zi­si­ni elan et­məz­dən əv­vəl üç tə­rəf­li da­nı­şıq­lar­da bu mə­sə­lə­ni mü­za­ki­rə edə­rək, ra­zı­laş­ma­ya nail ol­maq tək­li­fi irə­li sü­rmüş­dü. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Azərbaycan döv­lə­ti­nin irə­li sür­dü­yü tək­lif­lə­ri qə­bul et­mə­di. Ək­si­nə, onun təh­ri­ki ilə Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da­kı er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri da­ha da fəal­laş­dı­lar.

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da iş­ğal plan­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün ora­ya si­lah­lı qüv­və­lər ye­rit­di. La­kin Er­mə­nis­tan hö­kumə­ti Qa­ra­bağ prob­le­mi­ni si­lah­lı qüv­və tət­biq et­mək­lə öz xey­ri­nə həll edə bil­mə­di. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin gör­dü­yü qə­ti təd­bir­lər Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­ni müəy­yən qə­dər ge­ri çə­kil­mə­yə və bey­nəl­xalq ij­ti­maiy­yət qar­şı­sın­da nü­fuz­dan düş­mə­mək üçün ya­lan­dan da ol­sa sülh da­nı­şıq­la­rı­na ra­zı­lıq ver­məyə məjbur etdi.

1919-cu il 13 ap­rel­də Er­mə­nis­tan Xa­ri­ci İş­lər na­zi­ri Tiq­ran­yan Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­li­yi­nə no­ta gön­də­rə­rək 4 Za­qaf­qa­zi­ya res­pub­li­ka­sı­nın iş­ti­ra­kı ilə konfrans çağı­rıl­ma­sı tək­li­fi­ni irə­li sür­müş­dü. Er­mə­nis­tan Xa­ri­ci İş­lər na­zi­ri bil­dir­miş­dir ki, onun hö­ku­mə­ti bu konfransın ke­çi­ril­mə­si­nə ra­zı­lıq ve­rir, la­kin bu konfransda "Cənubi, Qər­bi Qaf­qaz" res­pub­li­ka­sı­nın iş­ti­rak et­mə­si Er­mə­nis­tan üçün qey­ri məq­bul­dur. Konfransın çağı­rıl­ma­sı üçün ən mü­na­sib yer Tif­lis şə­hə­ri­dir (86,s.200).

İkin­ci Za­qaf­qa­zi­ya konfransı 1919-cu il ap­re­lin 25-də açıl­dı. Bu, o dövr idi ki, Qa­ra­bağ­da və Nax­çı­van­da er­mə­ni­lər­lə Azərbaycan­lı­lar ara­sın­da qan­lı toq­quş­ma­lar baş ve­rir­di. Nax­çı­van İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın Azərbaycan­lı­la­rın ya­şa­dı­ğı bir böl­gə­si idi. La­kin er­mə­ni­lər bu əra­zi­yə qar­şı öz id­dia­la­rın­dan əl çək­mir­di­lər. Ye­ni­dən in­gi­lis­lər işə qa­rış­dı. İn­gi­lis­lər qor­xur­du­lar ki, Azərbaycan hər­bi his­sə­lə­ri və Türk kö­nül­lü­lə­ri Azərbaycan­la Tür­ki­yə­ni bir­ləş­di­rən Nax­çı­van­da st­ra­te­ci dəh­liz ya­ra­da bi­lər­lər. Bu­na gö­rə də Tom­son özü­nün mü­səl­man­pə­rəst möv­qe­yi­ni də­yiş­di. Bu za­man da­vam et­mək­də olan Za­qaf­qa­zi­ya konfransı De­ni­kin əley­hi­nə ya­ran­mış Gür­cüs­tan-Azərbaycan it­ti­fa­qı­na qo­şul­maq­dan Er­mə­nis­ta­nın im­ti­na et­mə­si ilə ba­şa çat­dı (127,N 3, s.46).

Azərbaycan rəh­bər­li­yi Er­mə­nis­tan­la mü­ba­hi­sə­li əra­zi mə­sə­lə­lə­ri­ni bir­də­fə­lik ni­za­ma sal­maq üçün əv­vəl­jə ən kəs­kin prob­lem olan qaç­qın­lar mə­sə­lə­si­ni həll et­mə­yi ön pla­na çək­di. "Bu­na gö­rə də Azərbaycan Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi 1919-cu il 23 iyun­da Er­mə­nis­tan Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nə tək­lif edir ki, hər iki tə­rəf­dən yol ve­ri­lən zo­ra­kı­lıq hal­la­rı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və on­la­rın bir da­ha baş ver­mə­mə­si üçün qa­baq­la­yı­jı təd­bir­lər gö­rül­mə­si üçün Er­mə­nis­tan və Azərbaycan nü­ma­yən­də­lə­rin­dən iba­rət (hər tə­rəf­dən iki nə­fər) qa­rı­şıq hö­ku­mət-par­la­ment ko­mis­si­ya­sı ya­ra­dıl­sın. Azərbaycan hö­ku­mə­ti həm­çi­nin bil­dir­di ki, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti əgər eti­raz et­mir­sə, Av­ro­pa­nın və Ame­ri­ka­nın nü­ma­yən­də­lə­ri də bu ko­mis­si­ya­nın tər­ki­bi­nə da­xil edi­lə bi­lər"(43, v.6).

Azərbaycan Xa­ri­ci İş­lər na­zi­ri M.Y.Cə­fə­rov Ba­kı şə­hə­rin­də­ki in­gi­lis si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin baş ko­man­da­nı­na, Za­qaf­qa­zi­ya­da­kı İta­li­ya hər­bi mis­si­ya­sı­nın rəh­bə­ri­nə və Fran­sa hər­bi mis­si­ya­sı­nın rəh­bə­ri­nə mü­ra­ciət edə­rək, Azərbaycan və Er­mə­nis­tan nü­ma­yən­də­lə­rin­dən iba­rət qa­rı­şıq hö­ku­mət par­la­ment ko­mis­si­ya­sı­nın işin­də iş­ti­rak et­mək üçün öz nü­ma­yən­də­lə­ri­ni gön­dər­mə­yi xa­hiş et­miş­di.

Er­mə­nis­tan Xa­ri­ci İş­lər na­zi­ri Tiq­ran­yan 1919-cu il iyu­nun 25-də Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin mü­va­fiq ko­mis­si­ya ya­rat­maq tək­li­fi­nə müs­bət ja­vab ver­di. Hə­min il iyu­lun 6-da isə Er­mə­nis­ta­nın Ba­kı­da­kı dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­si N.Yu­sif­bə­yo­vun və M.Cə­fə­ro­vun qə­bu­lun­da olar­kən er­mə­ni-Azərbaycan­lı mü­na­si­bət­lə­ri­nə dair mə­sə­lə­lər ge­niş mü­za­ki­rə edil­di, Er­mə­nis­tan­da mü­səl­man­la­rın və Azərbaycan­da er­mə­ni­lə­rin və­ziy­yə­ti­ni təh­qiq et­mək üçün hər parlamentdən iki nə­fər və müt­tə­fiq­lə­rin iki nü­ma­yən­də­si də da­xil ol­maq­la bir ümu­mi ko­mis­si­ya­nın ya­ra­dıl­ma­sı ra­zı­laş­dı­rıl­dı. ADR hö­ku­mə­ti "Azərbaycan­da və Er­mə­nis­tan­da mü­səl­man­lar və er­mə­ni­lər ara­sın­da­kı mü­na­qi­şə­lə­rin təh­qi­qa­tı üz­rə hö­ku­mət­lə­ra­ra­sı is­tin­taq ko­mis­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı haq­qın­da" qa­nun la­yi­hə­si­ni iş­lə­yib ha­zır­la­dı: İyu­lun 15-də "Azərbaycan" qə­ze­ti bu ko­mis­si­ya­nın ar­tıq ya­ra­dıl­ma­sı ba­rə­də məlumat ve­rir­di. La­kin bir sı­ra sə­bəb­lə­rə gö­rə, xü­su­si­lə də Er­mə­nis­tan tə­rə­fi­nin la­zı­mi şə­rai­ti təmin et­mək is­tə­mə­mə­si üzün­dən bu ko­mis­si­ya la­zı­mi sə­viy­yə­də fəa­liy­yət gös­tə­rə bil­mə­di və göz­lə­ni­lən nə­ti­jə­ni ver­mə­di.

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ye­nə də Zən­gə­zur və Qa­ra­bağ­da si­lah­lı mü­da­xi­lə­yə əl at­dı. La­kin Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ya­rat­dı­ğı Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu, xü­su­si­lə onun baş­çı­sı X.B.Sul­ta­no­vun gör­dü­yü qə­ti təd­bir­lər nə­ti­jə­sin­də 1919-cu ilin oktyabr ayın­da er­mə­ni­lər Zən­gə­zur­da güj­lü hər­bi məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­dı­lar. Bun­dan son­ra Er­mə­nis­tan tə­rə­fi müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­nə mü­ra­ciət et­di ki, Azərbaycan tə­rə­fi­ni sülh da­nı­şıq­la­rı­na baş­la­ma­ğa ra­zı sal­sın. Müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri Azərbaycan rəh­bər­li­yin­dən bu qar­ma­qa­rı­şıq­lı­ğın qar­şı­sı­nı al­maq üçün təd­bir­lər gör­mə­yi xa­hiş et­di. Azərbaycan tə­rə­fi İn­gil­tə­rə si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Baş ko­man­da­nı Uordropa ja­vab mək­tu­bu gön­də­rə­rək bil­dir­di ki, Azərbaycan tə­rə­fi qar­ma­qa­rı­şıq­lı­ğın qar­şı­sı­nı al­maq üçün təd­bir­lər gör­müş və gör­mək­də da­vam edir.

Biz­jə, 1919-cu ilin no­yab­rı­nı er­mə­ni­lə­rin Zən­gə­zu­ra dair növ­bə­ti fit­nə­lə­ri ilə bağ­lı fəal və gər­gin dip­lo­ma­tik qar­şı­dur­ma, müx­tə­lif səp­gi­li çox­lu ya­zış­ma­lar, gö­rüş­lər və sa­ziş­lər ayı ki­mi də sə­ciy­yə­lən­dir­mək olar. Hə­lə Zən­gə­zur mə­sə­lə­si­nin ye­ni­dən kəs­kin­ləş­mə­si­nə­dək tə­rəf­lər 1919-cu il no­yab­rın 2-də Ba­kı­da konfrans çağ­rıl­ma­sı­nı ra­zı­laş­dır­mış­dı­lar. "Hət­ta er­mə­ni qə­ze­ti "Aş­xa­ta­vor" gü­ney Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı­nın ya­xın­laş­ma­sı­nın zə­ru­ri­li­yin­dən, Er­mə­nis­tan­la Azərbaycanın kə­nar tə­rəf­lə­rin yar­dı­mı ol­ma­dan an­laş­ma­la­rın­dan və er­mə­ni-Azərbaycan­lı konfransının çağ­rıl­ma­sı tə­şəb­bü­sü­nün əhə­miy­yə­tin­dən yaz­mış­dı." Onun ar­dın­ja isə no­yab­rın 12-də T.Bek­zad­yan konfransın bu ayın 20-də Ba­kı­da ke­çi­ril­mə­si­nə öz hö­ku­mə­ti­nin ra­zı­lı­ğı­nı M.Cə­fə­ro­va ye­tir­miş­di. La­kin çox ma­raq­lı­dır ki, Er­mə­nis­tan elə hə­min gün, yəni no­yab­rın 12-də Azərbaycana ver­di­yi 4889 say­lı no­ta­da öz nü­ma­yən­də­si­ni hə­min konfransa gön­dər­mə­yə­jə­yi­ni bə­yan et­miş­dir (87,N 241, 1919). O, öz möv­qe­yi­ni ADR-in qo­şun­la­rı­nı er­mə­ni Zən­gə­zu­ru­na gön­də­rib, ora­nı zor­la tut­maq is­tə­mə­si ilə mü­ha­ri­bə­yə baş­la­ma­sı, bu­nun isə göz­lə­ni­lən iki­tə­rəf­li mü­za­ki­rə­lə­rin məq­səd və və­zi­fə­lə­ri­nə, yəni bü­tün mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­rin da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həl­li­nə zidd ol­ma­sı ilə əsas­lan­dır­ma­ğa, əmə­liy­yat­la­rın da­yan­dı­rıl­ma­ya­ja­ğı hal­da qan­lı ha­di­sə­lə­rin gə­lə­jək in­ki­şa­fı və on­la­rın ajı nə­ti­jə­lə­ri­nin məsuliyyətini Azərbaycanın üzə­ri­nə at­ma­ğa ça­lış­mış­dır.

"Er­mə­ni­lə­rin si­ya­si toq­quş­ma­la­rın çər­çi­və­si­ni ge­niş­lən­dir­mək səyləri, ha­be­lə, re­gion­da və­ziy­yə­tin ye­ni­dən cid­di su­rət­də ağır­laş­ma­sı­nın müm­kün nə­ti­jə­lə­ri və s. gö­rə Qərb döv­lət­lə­ri­nin Qaf­qaz­da­kı nü­ma­yən­də­lik­lə­ri­nin dip­lo­ma­tik fəal­lı­ğı da xey­li qüv­vət­lən­di. N.Yu­sif­bəy­li və Xa­tis­ya­na ün­van­la­nan və Zən­gə­zur­da­kı kəs­kin hər­bi du­rum­la bağ­lı na­ra­hat­lıq ifa­də edən te­leq­ram­lar­da (Uordropun 1919-cu il 13 no­yabr və 16 no­yabr, Re­yin isə 14 no­yabr və 16 no­yabr ta­rix­li) on­la­rın xə­bər­dar­lıq­la­rı­na bax­ma­ya­raq, böl­gə­də si­lah­lı toq­quş­ma­la­rın da­vam et­di­ril­mə­si­nin tə­rəf­lə­rin mə­na­fe­yi­nə uy­ğun ol­ma­dı­ğı və Sülh konfransının işi­nə xə­ləl gə­ti­rə bi­lə­jə­yi gös­tə­ri­lir və ümu­mi sə­ciy­yə­li töv­siy­yə­lər ve­ri­lir" (87, N 250, 1919). Re­yin 1-ci te­leq­ra­mın­da Zən­gə­zur ət­ra­fın­da jəm­lə­şən Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın baş­la­dıq­la­rı hər­bi əmə­liy­yat­la­rın (gü­nah, gö­rün­dü­yü ki­mi, əks tə­rə­fin üzə­ri­nə atı­lır) dər­hal da­yan­dı­rıl­ma­sı tə­ləb edi­lir, məs­lə­hət­ləş­mə­lər və sülh şərtlərini müəy­yən­ləş­dir­mək üçün ABŞ or­du­su­nun ma­yo­ru Ko­lo­çun Ba­kı­ya gön­də­ril­di­yi bil­di­ri­lir. Onun 2-ci te­leq­ra­mın­da isə res­pub­li­ka­la­rın hö­ku­mət baş­çı­la­rı mə­sə­lə­lə­rin dinj yol­la həl­li məq­sə­di­lə onun ya­nın­da no­yab­rın 20-də konfrans ke­çir­mək üçün Tif­li­sə dəvət olu­nur­du­lar. N.Yu­sif­bəy­li­nin Uordrop və Re­yin te­leq­ram­la­rı­na ja­vab­la­rın­dan (1919-cu il 17 no­yabr ta­rix­li, 7517 və 7519 say­lı) gö­rün­dü­yü ki­mi, müt­tə­fiq­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­nin qal­dır­dıq­la­rı mə­sə­lə­lər­lə bağ­lı ADR hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən prin­si­pial və ey­ni za­man­da da iş­gü­zar möv­qe tu­tul­muş­du (86, s. 371). Yəni ki, N.Yu­sif­bə­yov vax­tı ilə Tom­son və Has­kel tə­rə­fin­dən Zən­gə­zur­la bağ­lı, əv­vəl­də sa­da­la­dı­ğı­mız mü­la­hi­zə­lə­ri və də­lil­lə­ri bir da­ha xa­tır­lat­maq­la ya­na­şı böl­gə­də Azərbaycan or­du­su tə­rə­fin­dən heç bir hər­bi əmə­liy­yat­lar apa­rıl­ma­dı­ğı­nı, Tif­lis­də ke­çi­ril­mə­si məs­lə­hət gö­rü­lən iki və çox­tə­rəf­li mü­za­ki­rə­lər­də iş­ti­rak edə­jə­yi­ni bil­dir­miş­dir. Hə­min no­ta­nı ol­du­ğu ki­mi ve­ri­rik.

ADR-in baş na­zi­ri N.B.Yu­sif­bə­yov 1919-cu il no­yabrın 17-də müt­tə­fiq­lə­rin ali ko­mis­sa­rı­nın müa­vi­ni Re­yin no­ta­sı­na ja­vab ola­raq aşa­ğı­da­kı­la­rı gön­dər­miş­dir. "Si­zin bu il no­yab­rın 14, 15, 16-da gön­dər­di­yi­niz te­leq­ram­la­ra ja­vab ola­raq aşa­ğı­da­kı­la­rı bil­di­ri­rəm" (86, s. 371): Zən­gə­zur­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən heç bir hər­bi əmə­liy­yat apa­rıl­mır, Zən­gə­zur Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın ay­rıl­maz his­sə­si­dir və müt­tə­fiq ko­man­dan­lı­ğın si­ma­sın­da ali ko­mis­sar Has­kel Zən­gə­zur qə­za­sı­nın bi­zim ay­rıl­maz his­sə­miz ol­du­ğu­nu ta­nı­ya­raq Nax­çı­van mə­sə­lə­si üz­rə mü­qa­vi­lə­nin bəndlərinin bi­rin­də Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­tin­dən tə­ləb et­miş­di ki, Zən­gə­zur­da üs­yan­çı hə­rə­ka­tı dinj yol­la ya­tır­maq­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə kö­mək et­sin və bu­nun­la bu qə­za­nın er­mə­ni əha­li­si­ni məj­bur et­sin ki, on­lar Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­nə ta­be ol­sun­lar. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin al­dı­ğı son mə­lu­mat­la­ra gö­rə Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti pol­kov­nik Has­kel qar­şı­sın­da nəin­ki öz öh­də­li­yi­ni ye­ri­nə ye­tir­miş, ək­si­nə, üs­yan­çı­la­rı mü­da­fiə et­mək üçün ni­za­mi qo­şun gön­dər­miş­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti məj­bu­riy­yət qar­şı­sın­da qa­la­raq er­mə­ni ban­da­la­rı­nın hü­cum­la­rı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və qay­da-qa­nun ya­rat­maq üçün Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­na hər­bi kö­mək gön­dər­miş­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin məq­sə­di er­mə­ni üs­yan­çı­la­rı tə­rə­fin­dən Azərbaycan kəndlərinin da­ğı­dıl­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­maq, 60 min qaç­qı­nı doğ­ma yur­du­na qay­tar­maq və qay­da-qa­nu­nu bər­pa et­mək­dir. Si­zin mə­nə gön­dər­di­yi­niz te­leq­ram­lar­da et­di­yi­niz xa­hi­şi nə­zə­rə ala­raq mə­nim tə­rə­fim­dən Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­na tək­lif edil­miş­dir ki, Zən­gə­zur­da üs­yan­çı­la­ra qar­şı heç bir əmə­liy­yat apa­rıl­ma­sın. Bu əmə­liy­yat ar­tıq da­yan­dı­rıl­mış­dır. No­yab­rın 11-də Si­zin­lə və Xa­ti­sov­la gö­rüş­mə­yə ha­zı­ram. La­kin bü­tün bun­lar er­mə­ni nü­ma­yən­də­lə­ri­nin Ba­kı­ya konfransa gəl­mə­si­nə ma­ne ol­ma­ma­lı­dır." Ey­ni məlumat Cənubi Qaf­qaz­da­kı Bri­ta­ni­ya ali ko­mis­sa­rı Uordropa gön­də­ril­miş­dir.

Gür­cüs­ta­nın Ba­kı­da­kı sə­fi­ri­nin bir məlumatında de­yi­lir­di: "Er­mə­nis­ta­nın Azərbaycan­da­kı dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­si­nin müa­vi­ni Ata­ma­nov 1919-cu il no­yab­rın 14-də on­dan Zən­gə­zur­da hər­bi əmə­liy­yat­la­rın da­yan­dı­rıl­ma­sı işin­də va­si­tə­çi­lik xa­hi­şi­ni et­miş­dir" (86, s.371). Gür­cüs­tan sə­fi­ri­nin no­yab­rın 15-də M.Cə­fə­rov və N.Yu­sif­bəy­li ilə gö­rüş­lə­rin­də Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin məlum möv­qe­yi və də­lil­lə­ri tək­rar­lan­mış, er­mə­ni-Azərbaycan­lı konfransının ke­çi­ril­mə­sin­dən im­ti­na edil­mə­di­yi bil­di­ril­miş­dir.

Ya­ran­mış və­ziy­yət, ha­be­lə, Rey və Uordropun te­leq­ram­la­rın­da qal­dı­rı­lan mə­sə­lə­lər­lə bağ­lı ADR-in Döv­lət Mü­da­fiə Ko­mi­tə­si 1919-cu il no­yab­rın 16-da öz ij­la­sın­da mü­va­fiq mü­za­ki­rə­lər­dən son­ra Zən­gə­zur­da­kı şə­rai­tə dair əsl hə­qi­qət­lə­ri bir da­ha Qərb nü­ma­yən­də­lik­lə­ri­nə çat­dır­ma­ğı və no­yab­rın 20-də konfrans ke­çir­mə­yi va­cib say­dı. Müəy­yən məs­lə­hət­ləş­mə­lər­dən son­ra N.Yu­sif­bəy­li Pa­ris Sülh Konfransındakı nü­ma­yən­də heyətinin üz­vü M.H.Hacınski və Gür­cüs­ta­nın Ba­kı­da­kı sə­fi­ri Al­şi­ba­yın mü­şa­yiə­­tilə no­yab­rın 20-də (19-u da gös­tə­ri­lir) Tif­li­sə gəl­di. No­yab­rın 20-22-də Azərbaycan və Er­mə­nis­tan nü­ma­yən­də heyətləri (ikin­ci­yə Xa­tis­yan baş­çı­lıq edir­di) ara­sın­da bir­ba­şa Re­yin tək­li­fi ilə apa­rı­lan iki­tə­rəf­li da­nı­şıq­lar Zən­gə­zur­da hər­bi əmə­liy­yat­la­rın da­yan­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­si­nin his­sə­lə­ri və əsas müd­dəa­la­rın ifa­də for­mu­la­sın­da cid­di fi­kir ay­rı­lıq­la­rı­nı aş­kar­la­dı. Be­lə ol­duq­da tə­rəf­lər baş tut­ma­yan konfransın çağı­rıl­ma­sı­na zə­min ya­rat­maq və s. məq­səd­lər­lə no­yab­rın 22-də öz tək­lif­lə­ri­ni Re­yə ve­rib, on­dan ha­kim­lik funksiyasını öh­də­si­nə gö­tür­mə­yi xa­hiş et­di­lər.

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin tək­lif­lə­ri aşa­ğı­da­kı­lar­dan iba­rət idi: 1. Azərbaycan öz qo­şun­la­rı­nı və ar­til­le­ri­ya­sı­nı Zən­gə­zur sər­həd­lə­rin­dən əv­vəl­ki yer­lə­ri­nə qay­ta­rır. 2. Er­mə­nis­tan hər­bi əmə­liy­yat­lar za­ma­nı ora­ya gön­dər­di­yi qo­şun­la­rı və ar­til­le­ri­ya­nı ge­ri apa­rır.3.Azərbaycan və Er­mə­nis­tan bü­tün yol­la­rın açıl­ma­sı üçün öz nü­fuz­la­rın­dan is­ti­fa­də edir­lər. 4. Has­ke­lin Şə­rur və Nax­çı­van haq­qın­da­kı la­yi­hə­si hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. 5. Tif­lis­də er­mə­ni-Azərbaycan­lı konfransı ça­ğı­rı­lır, onun gün­də­li­yi əv­vəl­jə­dən, qaç­qın­lar haq­qın­da mə­sə­lə də da­xil ol­maq­la, müəy­yən­ləş­di­ri­lir.

Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin tək­lif­lə­ri­nə isə bun­lar da­xil idi: 1. Azərbaycan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri ha­zır­ki an­da əha­li­si on­la­rın ha­ki­miy­yət­lə­ri­ni ta­nı­ma­yan əra­zi­lə­ri öz­lə­ri­nə ta­be et­dir­mək üçün heç bir hər­bi qüv­və tət­biq olun­ma­ma­sı­nı öh­də­lə­ri­nə gö­tü­rür­lər. 2. Azərbaycan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri ara­la­rın­da­kı bü­tün mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri sülh sa­ziş­lə­ri yo­lu ilə həll et­mə­yə ra­zı­lıq ve­rir­lər. 3. Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın hö­ku­mə­ti Zən­gə­zur ra­yo­nu­na - Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­nun sə­rən­ja­mı­na gön­də­ri­lən hər­bi qüv­və­lə­ri ge­ri qay­ta­rır; öz növ­bə­sin­də Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti hər­bi his­sə­lə­ri, za­bit­lə­ri, təlimatçıları və ko­mis­sar­la­rı Zən­gə­zur qə­za­sı­nın hü­dud­la­rın­dan ge­ri ça­ğı­rır, ha­be­lə, yer­li er­mə­ni əha­li­sin­dən ar­til­le­ri­ya­nın, pu­lem­yot­la­rın və di­gər si­lah­la­rın yı­ğıl­ma­sı­na hər­tə­rəf­li yar­dım gös­tə­rir. Ey­ni za­man­da bu ra­yo­nun hü­dud­la­rın­da­kı bü­tün sən­gər­lə­rin və möh­kəm­lən­di­ril­miş möv­qe­lə­rin da­ğı­dıl­ma­sı üçün təd­bir gö­rü­lür. 4. Azərbaycan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri Zən­gə­zur­dan gə­lən bü­tün yol­la­rın açıl­ma­sı üçün real təd­bir­lər gö­rür və əha­li­nin on­lar­la ma­neə­siz hə­rə­kə­ti­nə yar­dım edir­lər. 5. Zən­gə­zur qə­za­sı­nın qaç­qın­la­rı­na öz yer­lə­ri­nə qa­yıt­maq im­ka­nı ve­ri­lir.

Azərbaycan və Er­mə­nis­tan ara­sın­da­kı bü­tün mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lər Ba­kı­da ke­çi­ri­lə­jək Azərbaycan­lı-er­mə­ni konfransının mü­za­ki­rə­si­nə çı­xa­rı­lır (56, s. 207).

Qeyd edək ki, Tif­lis­də­ki gö­rüş və mü­za­ki­rə­lər, on­la­rın ge­di­şin­də or­ta­lı­ğa çı­xan fi­kir ay­rı­lıq­la­rı müx­tə­lif dai­rə­lər­də, xü­su­si­lə də er­mə­ni mət­bua­tın­da müx­tə­lif möv­qe və rəylər ya­rat­dı. "Azərbaycan" qə­ze­ti­nin bu mə­sə­lə ilə bağ­lı er­mə­ni mət­bua­tın­dan seç­mə­lər əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı xü­la­sə­dən ay­dın olur ki, hə­lə Tif­lis­də­ki da­nı­şıq­la­rın ərə­fə­si və ge­di­şi za­ma­nı daş­nak qə­zet­lə­ri tə­rə­fin­dən qə­rəz­li təb­li­ğat işi da­ha da ge­niş­lən­di­ril­miş­di. "Aş­xa­ta­vor" qə­ze­ti vax­tı ilə - 1919-cu ilin oktyabrında özü­nün 255-ci sa­yın­da Azərbaycanın ko­bud­ja­sı­na Qa­ra­ba­ğı ələ ke­çir­di­yi­ni, onun Er­mə­nis­ta­nın müs­tə­qil­li­yi­nə qar­şı yö­nəl­di­lən si­ya­sət və hə­rə­kət­lə­ri üzün­dən iki öl­kə ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rin son za­man­lar­da xey­li kəs­kin­ləş­di­yi­ni yaz­mış­dı.

Qə­zet di­gər er­mə­ni ideo­lo­ci təsir va­si­tə­lə­ri və dip­lo­ma­tik-si­ya­si qu­rum­la­rı ilə bir­lik­də Qərb döv­lət­lə­ri­nin Qaf­qaz­da­kı nü­ma­yən­də­lik­lə­ri­ni də iki­tə­rəf­li mü­ba­hi­sə­lə­rə qoş­du­ğu hal­da, in­di Re­yin mə­sə­lə­lə­rə mü­da­xi­lə­sin­dən qay­ğı­la­nır­dı. Er­mə­ni tə­rə­fi­nin mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri çox­dan da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həll et­mək is­tə­di­yi­ni, Azərbaycan rəh­bər­li­yi­nin isə konfransın ke­çi­ril­mə­si­nə ra­zı­lıq ver­mək­lə ya­na­şı Zən­gə­zu­ra hü­cum et­di­yi­ni ya­zan qə­zet ADR hö­ku­mə­ti­nin bu böl­gə­ni özü­nün mü­ba­hi­sə­siz əra­zi say­ma­sı və bu­na gö­rə də heç bir mü­za­ki­rə­lə­rin ob­yek­ti­nə çev­ri­lə bil­mə­mə­si möv­qe­yin­dən xey­li na­ra­hat olur­du.

Müəy­yən əla­və gö­rüş və mü­za­ki­rə­lər­dən son­ra 1919-cu il no­yab­rın 23-də ame­ri­ka­lı­la­rın va­si­tə­çi­li­yi ilə Azərbaycan­la Er­mə­nis­tan ara­sın­da sa­ziş im­za­lan­dı. Sa­zi­şə Azərbaycan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri­nin baş­çı­la­rı N.Yu­sif­bə­yov və A.Xa­tis­yan, ha­be­lə tə­mi­nat­çı si­fə­ti­lə ABŞ nü­ma­yən­də­si, müt­tə­fiq­lə­rin Ali ko­mis­sa­rı­nın müa­vi­ni C.Rey və Gür­cüs­ta­nın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri E.Ge­keç­ko­ri im­za qoy­muş­du­lar. Beş mad­də­dən iba­rət olan bu sa­ziş­də aşa­ğı­da­kı şərtlər ra­zı­laş­dı­rıl­mış­dı:

1) "Er­mə­nis­tan və Azərbaycan hö­ku­mət­lə­ri ha­zır­da baş ve­rən toq­quş­ma­la­rı da­yan­dır­ma­ğı və ye­ni­dən si­la­hın gü­cü­nə əl at­ma­ma­ğı öh­də­lə­ri­nə gö­tü­rür­lər.

2) Er­mə­nis­tan və Azərbaycan hö­ku­mət­lə­ri Zən­gə­zu­ra gə­lən yol­la­rın dü­zəl­dil­mə­si və açıl­ma­sı, on­lar­la dinj hə­rə­kət üçün tə­sir­li təd­bir­lər gö­rül­mə­si­ni ra­zı­laş­dı­rır­lar.

3) Er­mə­nis­tan və Azərbaycan hö­ku­mət­lə­ri sər­həd­lə­ri haq­qın­da mə­sə­lə­lər də da­xil ol­maq­la, bü­tün mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri dinj sa­ziş­lər yo­lu ilə həll et­mə­yi öh­də­lə­ri­nə gö­tü­rür­lər.

Dinj sa­ziş əl­də et­mək qey­ri-müm­kün ol­du­ğu hal­da, hər iki hö­ku­mət üçün­cü tə­rəf - mün­sif­lər məh­kə­mə­si si­fə­ti­lə bi­tə­rəf şəxs seç­mə­yi və onun qə­rar­la­rı­nı məj­bu­ri qə­bul et­mə­yi ra­zı­laş­dı­rır­lar. Ha­zır­ki dövrdə be­lə bir bi­tə­rəf şəxs ki­mi pol­kov­nik Rey ta­nı­nır.

4) Er­mə­ni-Azərbaycan­lı konfransını 1919-cu il no­yab­rın 26-da Ba­kı­da aç­maq qə­ra­ra alı­nır" (56,s .207).

Mən əl­də et­di­yim ar­xiv ma­te­rial­la­rı əsa­sın­da gə­lə­jək konfransın nü­ma­yən­də hey­yə­ti­nin tər­ki­bi­ni də­qiq­ləş­dir­dim.

Mü­qa­vi­lə­də gös­tə­ri­lir­di ki, "ha­zır­kı konfransın və­zi­fə­si bu mü­ba­hi­sə­lə­ri həll et­mək­dir. ADR tə­rə­fin­dən konfransın səd­ri Fə­tə­li xan Xoyski, üzvləri M.H.Hacınski və M.A.Və­ki­lov, Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən İ.Q.Arqutinski-Dol­qo­ru­kov, Q.A.Bek­zad­yan və M.A.Arut­yun­yats konfransın nü­ma­yən­də he­yə­ti­nin üz­v­lə­ri tə­yin edil­di­lər.

5) Bu sa­ziş im­za­lan­dı­ğı gün­dən hə­qi­qi sa­yı­lır və res­pub­li­ka­la­rın parlamentləri tə­rə­fin­dən təs­diq olun­du­ğu vaxtdan isə qüv­və­yə mi­nir" (99, s. 46).

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, sa­ziş mü­vəq­qə­ti xa­rak­ter da­şı­yır­dı. Çün­ki yal­nız qar­şı­da­kı mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­rin bü­tün kompleksini və his­sə­lə­ri­ni hə­min sa­zi­şə uy­ğun su­rət­də həll et­mə­li idi.

La­kin çox keç­mə­di ki, er­mə­ni­lər ya­ran­mış fa­si­lə­dən is­ti­fa­də edə­rək və­ziy­yə­ti öz xeyrlərinə də­yiş­mə­yi qə­ra­ra al­dı­lar və dər­hal Zən­gə­zu­ra qo­şun ye­rit­di­lər. Er­mə­ni hər­bi qüv­və­lə­ri tə­rə­fin­dən Zən­gə­zu­run dinj əha­li­si­nə di­van tu­tul­du.

Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru X.B.Sul­ta­no­vun və onun müa­vi­ni Mah­mud­bə­yo­vun ADR-in da­xi­li iş­lər na­zi­ri­nə gön­dər­dik­lə­ri te­leq­ram­lar­da gös­tə­ri­lən faktlar bu­nu bir da­ha təs­diq edir: "28-30 no­yabr ta­rix­li te­leq­ram­la­ra əla­və ola­raq mə­ru­zə edi­rəm; Bu gün Zən­gə­zur qə­za­sı Oxçinski ra­yo­nu­nun er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən mü­ha­si­rə­yə alın­mış Azərbaycan kəndlərinin 20 nü­ma­yən­də­si ya­nı­ma gə­lə­rək elan et­di­lər ki, Ox­çu və di­gər kəndlər da­ğı­dı­lan­dan son­ra er­mə­ni­lər Zən­gə­zur­da heç nə­yə mə­həl qoy­ma­ya­raq bü­tün Azərbaycan­lı­la­rı qır­ma­ğı öz qar­şı­la­rı­na məq­səd qoy­muş­lar. Xa­hiş edi­rəm er­mə­ni­lə­rin tə­ja­vüz­kar hə­rə­kət­lə­ri­ni da­yan­dır­maq haq­qın­da sə­rən­jam ve­rə­si­niz"(50, v.3).

"Zən­gə­zur qə­za rəi­si­nin 30 no­yabr ta­rix­li mə­lu­ma­tı­na gö­rə 28 noyabrda Zən­gə­zur qə­za­sı­nın Zey­və kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri ət­raf kəndlərdəki er­mə­ni­lər­lə bir­lə­şə­rək Azərbaycan­lı­la­rın ya­şa­dı­ğı Qa­ra­qaç kən­di­nə hü­cum et­miş­lər ki, onu məhv et­sin­lər. La­kin kənd əha­li­si on­la­ra mü­qa­vi­mət gös­tər­miş və er­mə­ni­lər qaç­mış­lar. Atış­ma­da er­mə­ni­lər­dən beş nə­fər öl­dü­rül­müş­dür. On­la­rın bi­ri­nin üs­tün­də bom­ba ta­pıl­mış­dır ki, o da mə­nə ve­ril­miş­dir" (50, v. 5).

Məj­bu­riy­yət qar­şı­sın­da qa­lan Azərbaycan hö­ku­mə­ti Zən­gə­zur­da qay­da-qa­nu­nu və sa­kit­li­yi bər­pa et­mək üçün Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­nun kö­mə­yi­nə əla­və qüv­və­lər gön­dər­miş­dir. ADR-in Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi Pa­ris konfransındakı nü­ma­yən­də­li­yi­mi­zə xü­su­si mə­lu­mat ­da çat­dır­mış­dır. Hə­min mə­lu­ma­tı ol­du­ğu ki­mi ve­ri­rik:

"Son vaxtlar Zən­gə­zur üs­tün­də Azərbaycan­la-Er­mə­nis­tan ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lər kəs­kin­ləş­miş­dir. Bu­na sə­bəb odur ki, əv­vəl­ki mək­tub­da yaz­dı­ğım ki­mi Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Zən­gə­zur ra­yo­nun­da qay­da-qa­nu­nu və sa­kit­li­yi qo­ru­maq üçün Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­nun kö­mə­yi­nə bi­zim ni­za­mi qo­şun­lar gön­dər­mə­yi­mi­zə özü­nün kəs­kin eti­ra­zı­nı bil­dir­miş­dir. Qo­şu­nun bu­ra­ya gön­də­ril­mə­si onun­la bağ­lı idi ki, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti öz qo­şun­la­rı­nı Zən­gə­zu­ra gön­də­rib və bu­ra­da er­mə­ni əha­li­si­nə hər cür si­lah pay­la­yıb, on­la­rı is­tə­ni­lən an üs­yan qal­dır­ma­ğa ha­zır­laş­dı­rır­lar ki, gu­ya er­mə­ni əha­li­si bi­zim hö­ku­mə­tin ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­maq is­tə­mir. Əl­bət­tə, bi­zim hö­ku­mət 60000 qaç­qın Azərbaycan­lı­nı öz yer­lə­ri­nə qa­yı­da­ja­ğı təq­dir­də on­la­ra qar­şı er­mə­ni­lə­rin tö­rə­də­jə­yi öz­ba­şı­na­lıq­la­ra bi­ga­nə qa­la bil­məz. Bu sə­bəb­lə­rə gö­rə bi­zim qo­şun­lar gön­də­ril­miş­dir. Er­mə­ni hö­ku­mə­ti bu­nu bə­ha­nə edə­rək bö­yük hay-küy qal­dır­mış və bi­zim qo­şun­lar­la er­mə­ni si­lah­lı ban­da­lar ara­sın­da ki­çik bir mü­na­qi­şə tö­rət­miş­lər" (39,v.4).

Bu ha­di­sə­lər o za­man baş ve­rir­di ki, ya­xın gün­lər­də er­mə­ni-Azərbaycan konfransı ça­ğı­rıl­ma­lı idi. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti Qa­ra­bağ­da ol­du­ğu ki­mi, Zən­gə­zur­da da və­ziy­yə­tin onun xey­ri­nə də­yi­şil­mə­yə­jə­yi­ni gö­rə­rək, Gür­cüs­tan hö­ku­mə­ti­nə in­gi­lis nü­ma­yən­də­si Uordropa və pol­kov­nik Has­ke­lin müa­vi­ni pol­kov­nik Re­yə xa­hiş­­lə mü­ra­ciət et­miş­dir ki, "hər­bi əmə­liy­yat­la­rın da­yan­dı­rıl­ma­sı­na kö­mək­lik et­sin­lər. On­la­rın ha­mı­sı baş na­zir N.Yu­sif­bəy­li­nin adı­na mü­va­fiq te­leq­ram­ma­lar gön­dər­miş­dir. Hö­ku­mət ya­ran­mış və­ziy­yə­ti mü­za­ki­rə edə­rək və mü­na­si­bət­lə­ri kəs­kin­ləş­dir­mə­mək üçün qə­ra­ra al­dı ki, öz qo­şun­la­rı­nı Zən­gə­zur­dan çı­xar­sın. La­kin hö­ku­mət bu qə­ra­rı çı­xa­rar­kən öz əv­vəl­ki möv­qe­yin­də qa­lır­dı ki, Zən­gə­zur Azərbaycanın ay­rıl­maz bir his­sə­si­dir. Bu mə­sə­lə­yə gö­rə Yu­sif­bə­yov Tif­li­sə get­miş­dir və Er­mə­nis­tan baş na­zi­ri Xa­ti­sov onun­la da­nı­şıq­lar apar­maq üçün Tif­li­sə gəl­mə­li­dir.

Müx­tə­lif sə­bəb­lər üzün­dən Ümum­qaf­qaz konfransını ça­ğır­maq müm­kün ol­ma­dı, la­kin baş ve­rən ha­di­sə­lər bun­la­rın ni­za­ma sa­lın­ma­sı­nın zə­ru­ri­li­yi­ni tə­ləb edir­di.

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti öz nü­ma­yən­də­si Bek­zad­ya­nın mə­nim­lə il­kin da­nı­şıq­lar­dan son­ra rəs­mi mü­ra­ciət­lə Er­mə­nis­tan-Azərbaycan mü­şa­vi­rə­si­nin çağı­rıl­ma­sı­nı tək­lif et­di. Bi­zim hö­ku­mət Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin irə­li sür­dü­yü mü­vəq­qə­ti de­mar­ka­si­ya xət­ti­nin qu­rul­ma­sı mə­sə­lə­si­ni de­yil, sər­həd mə­sə­lə­lə­ri­ni qə­ti şə­kil­də həll et­mə­yin zə­ru­ri­li­yi­ni əl­də əsas tu­ta­raq tək­li­fi mə­mnu­niy­yət­lə qə­bul et­di. Mü­şa­vi­rə­nin ye­ri, ke­çi­ril­mə­si vax­tı və proq­ra­mı haq­qın­da mə­lu­mat ve­ri­lə­jək­dir.

Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə gə­lin­jə, uzun da­nı­şıq­lar­dan və mü­ba­hi­sə­lər­dən son­ra Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin 7-ci qu­rul­ta­yı qə­rar çıxartdı ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­yır.

Zən­gə­zu­ra gəl­dik­də isə Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti eti­raz no­ta­sı ilə çı­xış edə­rək bil­dir­di ki, Zən­gə­zur Er­mə­nis­ta­nın bir his­sə­si ol­du­ğun­dan Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın bu­ra­da yer­ləş­mə­si yol ve­ril­məz­dir. Bu­na ja­vab ola­raq bi­zim hö­ku­mət Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nə bil­dir­miş­di ki, Zən­gə­zur Azərbaycanın bir his­sə­si ol­du­ğun­dan bu mə­sə­lə ba­rə­sin­də Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ilə hər han­sı da­nı­şıq­lar apar­ma­ğı lü­zum­suz sa­yır. Bu­na ja­vab ola­raq Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ye­ni­dən no­ta ver­miş­dir ki, Zən­gə­zur mü­ba­hi­sə­li vi­la­yət­dir və bu­ra­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin hər han­sı bir hə­rə­kə­ti in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın qə­rar­la­rı ilə zid­diy­yət təş­kil edir. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ar­zuo­lun­maz və qan­lı mü­na­qi­şə­lə­rin baş ver­mə­si­nə yol ver­mə­mək üçün Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə tək­lif edir ki, bu mə­sə­lə­ni xü­su­si Azərbaycan-Er­mə­nis­tan konfransında həll edək.

"Azərbaycan hö­ku­mə­ti Er­mə­nis­ta­na xü­su­si no­ta ilə bil­di­rir ki, in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı çox­dan əra­zi­lə­rin sər­həd­lə­ri­ni dü­rüst müəy­yən­ləş­dir­miş­dir; Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur Azərbaycana, Nax­çı­van və Şə­rur-Də­rə­lə­yəz isə Er­mə­nis­ta­na ve­ril­miş­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti Azərbaycan-Er­mə­nis­tan konfransının ke­çi­ril­mə­si­nə bir şərtlə ra­zı­lıq ver­miş­di ki, Azərbaycan­la-Er­mə­nis­tan ara­sın­da əra­zi mü­ba­hi­sə­lə­ri mü­vəq­qə­ti de­yil, qə­ti şə­kil­də həll edil­sin" (39,v.12).

1919-cu il de­kab­rın 2-si, 8-i və 9-da Bek­zad­yan, Arqutinski və Arut­yu­no­vun N.Yu­sif­bəy­li, ha­be­lə, ADR par­la­men­ti səd­ri­nin müa­vi­ni H.Ağa­yev­lə ke­çir­dik­lə­ri gö­rüş­lər­də er­mə­ni-Azərbaycan­lı konfransı ilə bağ­lı mə­sə­lə­lər mü­za­ki­rə edil­di. Əv­vəl­də açıq­la­dı­ğı­mız tak­ti­ka­ya mü­va­fiq ola­raq er­mə­ni­lər Zən­gə­zur­da müəy­yən əra­zi­lər­dən Azərbaycan­lı­la­rı çı­xar­dıq­dan son­ra ye­nə də vaxt qa­zan­maq və əl­də olu­nan hər­bi uğur­la­rı si­ya­si-dip­lo­ma­tik yol­la möh­kəm­lən­dir­mək məq­sə­di­lə konfransın ke­çi­ril­mə­si­nə ra­zı­laş­dı­lar. 1919-cu il de­kab­rın 14-ü ilə 21-i ara­sın­da Ba­kı­da Azərbaycan­lı-er­mə­ni konfransı ke­çi­ril­di. Azərbaycanın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri M.Y.Cə­fə­rov konfransda gi­riş sö­zü ilə çı­xış edə­rək bil­dir­miş­di ki, Za­qaf­qa­zi­ya ay­rı-ay­rı müs­tə­qil res­pub­li­ka­la­ra ay­rı­lsalar da, bu res­pub­li­ka­lar ara­sın­da əra­zi mə­sə­lə­lə­ri həll edil­mə­miş və mü­ba­hi­sə­li qal­mış­dır. Tif­lis­də açıl­mış Za­qaf­qa­zi­ya konfransı bu mə­sə­lə­lə­rin həl­li üçün əsas is­ti­qa­mət­lə­ri müəy­yən­ləş­dir­di. Za­qaf­qa­zi­ya res­pub­li­ka­la­rı ara­sın­da xe­yir­xah qon­şu­luq mü­na­si­bət­lə­ri­ni qur­du. Çox təəs­süf ki, ya­ran­mış si­ya­si və­ziy­yət uj­ba­tın­dan konfrans öz işi­ni da­yan­dır­dı və bir çox mə­sə­lə­lər həll edil­mə­miş qal­dı. Bun­la­rın içə­ri­sin­də ən mü­hü­mü Azərbaycan­la-Er­mə­nis­tan ara­sın­da mü­ba­hi­sə­li əra­zi mə­sə­lə­si idi.

23 no­yabr mü­qa­vi­lə­si bu mü­ba­hi­sə­lə­ri həll et­mə­yin ümu­mi və­ziy­yə­ti­ni müəy­yən­ləş­dir­di. İn­di­ki konfransın və­zi­fə­si bu və­ziy­yə­ti ət­raf­lı şə­kil­də iş­lə­yib ha­zır­la­maq­dır (86,s.398).

Konfransda Azərbaycanın tək­lif et­di­yi Za­qaf­qa­zi­ya kon­fe­de­ra­si­ya­sı­nı ya­rat­maq ide­ya­sı Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən qə­bul edil­sə də on­la­rın son­ra­kı hə­rə­kət­lə­ri gös­tər­di ki, Er­mə­nis­tan bu ide­ya­nın hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si­nə ma­raq­lı de­yil.

Konfransın de­kab­rın 14-də bi­rin­ci və de­kab­rın 21-də ikin­ci ple­nar ij­las­la­rı­nın pro­to­kol­la­rı (15, 17, 19 de­kabr ta­rix­li, 1, 2, 3) tə­rə­fi­miz­dən ət­raf­lı araş­dı­rıl­ma­sı­na (bu sə­nəd­lər Azərbaycan-Er­mə­nis­tan mü­na­si­bət­lə­ri ta­ri­xi­nin öy­rə­nil­mə­si üçün zən­gin ma­te­rial­la­ra ma­lik­dir və müx­tə­lif aspektlərdən da­ha də­rin­dən təd­qiq olun­ma­ğa eh­ti­yaj du­yulur) əsa­sən ümu­mi­ləş­dir­di­yi­miz mü­hüm jə­hət­lə­ri qeyd edə bi­lə­rik:

1) F.Xoyskinin si­ya­si sə­ciy­yə­li (res­pub­li­ka­la­ra­ra­sı sa­ziş) mə­sə­lə­lə­ri konfransın gün­də­li­yi­nə sal­maq, ilk növ­bə­də isə əra­zi prob­lem­lə­ri­ni mü­za­ki­rə et­mək tək­lif­lə­ri və M.Hacnskinin 23 no­yabr sa­zi­şi­nə uy­ğun ola­raq sər­həd mü­ba­hi­sə­lə­ri­nin həl­li­ni konfransın əsas və­zi­fə­si say­ma­sı Arutunyantsın qaç­qın­lar və mü­vəq­qə­ti sər­həd­lə­rin müəy­yən­ləş­di­ril­mə­si mə­sə­lə­lə­ri­nin araş­dı­rıl­ma­sı və Bek­zad­ya­nın əra­zi mü­ba­hi­sə­lə­ri­nin qə­ti həl­li üçün hə­lə la­zı­mi şə­rait və vax­tın ye­tiş­mə­mə­si mü­la­hi­zə­si ilə üz­ləş­di;

2) Azərbaycan tə­rə­fi (Xoyski) mü­vəq­qə­ti sər­həd­lə­rin - de­mar­ka­si­ya xət­ti­nin heç nə ver­mə­yə­jə­yi­ qə­naə­ti­lə 23 no­yabr ak­tı­nı "Sta­tus duo" ki­mi gö­tü­rə­rək əra­zi-sər­həd mə­sə­lə­lə­ri­nin qə­ti həl­li­ni yu­bat­ma­ma­ğı va­cib say­mış­dı;

3) Çox önəm­li bir mə­qa­mı - hər iki res­pub­li­ka­nın orien­ta­si­ya­sı mə­sə­lə­si­nin (er­mə­ni­lə­rin Azərbaycanı Tür­ki­yə­yə hüsn-rəğ­bət bəs­lə­yə­rək onun­la bir­ləş­mək ar­zu­su­na düş­mə­sin­dən, Azərbaycan­lı­la­rın isə Er­mə­nis­ta­nın De­ni­kin­lə mü­qa­vi­lə bağ­la­ma­sın­dan şüb­hə­lən­mə­lə­ri) on­lar ara­sın­da qar­şı­lıq­lı eti­mad­sız­lıq ya­rat­maq­la, dostluq mü­na­si­bət­lə­ri­nin qu­rul­ma­sı və əra­zi mü­ba­hi­sə­lə­ri­nin həl­li yo­lun­da baş­lı­ja ma­ne­çi­li­yi­ni vur­ğu­la­yan M.Hajınski Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı­nın kon­fe­de­ra­si­ya for­ma­sın­da bir­ləş­mə­si­ni tək­lif et­miş­di;

4) Er­mə­ni­lə­rin (Bek­zad­yan) De­ni­kin­lə heç bir mü­qa­vi­lə bağ­lan­ma­ma­sı­na dair mü­la­hi­zə­si­nin (23 no­yabr sa­zi­şi də­lil gə­tir­mək­lə) mü­qa­bi­lin­də Azərbaycan­lı­lar (Hajınski) Zən­gə­zur­da­kı son ha­di­sə­lə­rə əsa­sən əks tə­rə­fin hə­min sa­zi­şə əməl et­mə­di­yi­ni xa­tır­lat­mış­dı­lar;

5) Əra­zi mə­sə­lə­si ilə bağ­lı mü­za­ki­rə­lər­də: a) bu prob­le­mə dair bü­tün aspektlərin və mə­ru­zə­çi­lə­rin müəy­yən­ləş­di­ril­mə­si, de­mar­ka­si­ya xət­ti an­la­yı­şı­nın və onun ni­yə məhz mü­vəq­qə­ti ol­ma­sı­nın sə­bəb­lə­ri­nin aş­kar­lan­ma­sı (Xoyski); b) er­mə­ni tə­rə­fi­nin bu mə­sə­lə ilə bağ­lı möv­qe­yi ta­ma­mi­lə ay­dın ol­ma­dı­ğın­dan ona aid ba­xış­la­rın açıq­lan­ma­sı (Və­ki­lov); v) tə­rəf­lə­rin ha­zır­lıq­sız­lı­ğı­na gö­rə mə­sə­lə­nin mü­za­ki­rə­si­nin tə­xi­rə sa­lın­ma­sı (Arutunyants); q) dər­hal mü­za­ki­rə­lə­rə baş­la­nıl­ma­sı (Bek­zad­yan) ki­mi tək­lif­lər səs­lən­miş, mə­ru­zə­çi­lər tə­yin et­mək qə­ra­ra alın­mış­dı;

6) Son­ra­kı fi­kir mü­ba­di­lə­lə­ri­nin ge­di­şin­də Azərbaycan tə­rə­fi (Xoyski) er­mə­ni­lə­rin həm bir-bi­ri­lə uz­laş­ma­yan möv­qe­lə­ri­ni gö­rə­rək və hə­lə də tam açıq­lan­ma­yan niy­yət­lə­ri­ni du­ya­raq əra­zi mə­sə­lə­lə­ri­nin bü­töv­lük­də konfransın mü­za­ki­rə­si­nə qo­yul­ma­sı­nı bil­dir­miş­di. O, bu prob­le­min xey­li də­rə­jə­də mü­rək­kəb və do­la­şıq, iki döv­lət ara­sın­da­kı çox­lu gər­gin­lik­lə­rin mən­bə­yi ol­ma­sı­nı, hö­ku­mət­lə­rin fərqli nöq­te­yi-nə­zər­lə­ri­ni, ha­zır­ki an­da sər­həd­lə­rin kəs­kin ay­rıl­ma­sı­nın da­ha mən­fi nə­ti­jə­lər ve­rə bi­lə­jə­yi­ni nə­zə­rə ala­raq in­di­ki şə­rait­də mə­sə­lə­nin Er­mə­nis­tan nü­ma­yən­də­lə­ri­nin tək­li­fi­nə uy­ğun, yə­ni məhz de­mar­ka­si­ya xət­ti­nin müəy­yən­ləş­di­ril­mə­si for­ma­sın­da həl­li­nə ra­zı­laş­mış­dı. Xoyski ey­ni za­man­da Gü­ney Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı konfransının təj­rü­bə­sin­dən çı­xış edə­rək bu­nun əmə­li nə­ti­jə­lər ver­mə­yə­jə­yi­ni xa­tır­lat­mış, çı­xış yo­lu və va­si­tə­si ki­mi ye­nə də Qaf­qaz döv­lət­lə­ri­nin si­ya­si bir­li­yi­nin kon­fe­de­ra­si­ya for­ma­sı üzə­rin­də da­yan­mış­dı.

7) Mü­za­ki­rə­lə­rin so­nu­na ya­xın er­mə­ni tə­rə­fi (Arutunyanst) kon­fe­de­ra­si­ya mə­sə­lə­si­nin öz hö­ku­mə­ti ilə ra­zı­laş­dı­rıl­ma­lı ol­du­ğu­nu, de­mar­ka­si­ya xət­ti və ya mü­vəq­qə­ti "mo­dus vi­ven­di"yə gəl­dik­də isə onun ar­tıq 23 no­yabr sa­zi­şi ilə müəy­yən­ləş­di­yi­ni, hə­min ak­tın bu konfransda ye­ni­dən təs­diq­lə­nə bi­lə­jə­yi­ni söy­lə­mək­lə ij­las­la­ra mü­vəq­qə­ti ara ve­rib son­ra Tif­lis­də da­vam et­dir­mək tək­li­fi­ni bir da­ha tək­rar­la­mış­dı. Bu­nun ja­va­bın­da Xoyski adı çə­ki­lən sa­zi­şin mət­ni­nə is­ti­na­dən bu konfransın onu ye­ni­dən təs­di­qi sə­la­hiy­yə­tin­də ol­ma­dı­ğı­nı gös­tər­miş­di, Arqutinski və Dol­qo­ru­kov isə nü­ma­yən­də he­yət­lə­ri­nin konfransın ple­nar ij­la­sın­da iki mə­sə­lə­yə: 1) res­pub­li­ka­lar ara­sın­da­kı hər­bi əmə­liy­yat­la­rın da­yan­dı­rıl­ma­sı və 2) bun­dan son­ra bü­tün mü­ba­hi­sə­li prob­lem­lə­rin da­nı­şıq­lar yo­lu ilə həll edil­mə­si­nə dair öz möv­qe­lə­ri­ni qə­ti açıq­la­ma­la­rı tək­lif­lə­ri­ni irə­li sür­müş­lər.

Ümu­miy­yət­lə isə bu konfrans iki döv­lət ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rə heç bir ay­dın­lıq gə­tir­mə­di, mü­ba­hi­sə­li əra­zi - sər­həd mə­sə­lə­lə­ri­nin, o cüm­lə­dən də Zən­gə­zur prob­le­mi­nin həl­lin­də əmə­li iş­lər gö­rə bil­mə­di və Gü­ney Qaf­qaz res­pub­li­ka­la­rı­nı kon­fe­de­ra­si­ya­sı mə­sə­lə­si­nə dair Tif­lis­də konfrans ça­ğır­maq haq­qın­da qə­rar çı­xar­maq­la ba­şa çat­dı. Bü­tün bun­lar gös­tər­di ki, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin gö­zü qar­şı­sın­da özü­nü nü­fuz­dan sal­ma­maq üçün söz­də da­nı­şıq­la­ra gir­mə­yə ra­zı­lıq ve­rir, la­kin real işə, mə­sə­lə­lə­rin həl­li­nə gəl­dik­də müx­tə­lif bə­ha­nə­lər­lə bo­yun qa­çı­rır. Azərbaycan hö­ku­mə­ti isə də­fə­lər­lə bə­ya­nat ve­rə­rək Er­mə­nis­tan­la mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri dinj yol­la həll et­mə­yə ha­zır ol­du­ğu­nu bil­dir­miş­dir.

1919-cu il de­kab­rın 22-də parlamentdə çı­xış edən ye­ni hö­ku­mə­tin baş na­zi­ri N.B.Yu­sif­bə­yov par­la­ment üzvləri qar­şı­sın­da öz hö­ku­mə­ti­nin fəa­liy­yət proq­ra­mı­nı açıq­la­yar­kən əsas mə­sə­lə olan Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə xü­su­si fi­kir ver­miş­dir. O bil­dir­miş­dir ki, Qa­ra­ba­ğın 2/3 his­sə­si bi­zim əli­miz­də, Zən­gə­zur qə­za­sı­nın ya­rı­sı isə er­mə­ni üs­yan­çı­la­rı­nın əlin­də­dir. Biz bu mə­sə­lə­ni dinj yol­la həll et­mə­yin tə­rəf­da­rı­yıq və bö­yük döv­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri bu­nu dəs­tək­lə­yir. Biz sül­hün əley­hi­nə de­yi­lik. Biz bü­tün mə­sə­lə­lə­rin həl­li va­si­tə­si­ni sülhdə gö­rü­rük. Bu­na gö­rə də biz bu mə­sə­lə­lə­ri dinj yol­la həll et­mə­yə ha­zı­rıq (36,v.3-5).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti bun­dan son­ra da də­fə­lər­lə bə­ya­nat ve­rə­rək bil­dir­miş­dir ki, Er­mə­nis­tan­la mü­ba­hi­sə­li əra­zi mə­sə­lə­lə­ri­ni dinj yol­la həll et­mə­yə ha­zır­dır. 1920-ci il fev­ra­lın 26-da Azərbaycanın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri F.Xoyski Er­mə­nis­ta­nın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nə no­ta gön­dər­miş­di. Hə­min no­ta­da de­yi­lir­di: "Mə­nim tə­rə­fim­dən si­zə xə­bər ve­ril­miş­di ki, bi­zim hö­ku­mə­ti­miz 23 no­yabr mü­qa­vi­lə­si­nə dön­mə­dən əməl edir. La­kin bu mü­qa­vi­lə­nin bağ­lan­ma­sın­dan son­ra er­mə­ni qo­şun­la­rı Zən­gə­zur ra­yo­nun­da 40-a qə­dər Azərbaycan­lı kən­di­ni məhv et­miş­di­r. Yan­va­rın 19-da er­mə­ni hö­ku­mə­ti­nin qo­şun­la­rı si­lah­lı ban­da­lar­la bir­lik­də Şu­şa qə­za­sı is­ti­qa­mə­tin­də hü­cum əmə­liy­yat­la­rı­nı da­vam et­dir­miş, yol bo­yun­ja yer­ləş­miş Azərbaycan kəndlərini məhv et­miş­dir. Yal­nız bun­dan son­ra bi­zim hö­ku­mə­ti­miz Azərbaycan kəndlərinin da­ğıl­ma­sı­nın qar­şı­sı­nı al­maq və 23 no­yab­ra qə­dər möv­cud ol­muş və­ziy­yə­ti bər­pa et­mək üçün si­lah­lı dəs­tə gön­dər­miş­dir ki, er­mə­ni qo­şun­la­rı­nın hü­cu­mu­nun qar­şı­sı alın­sın" (87,N 53, 1920). La­kin Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti əv­vəl­lər ol­du­ğu ki­mi, in­di də qey­ri-konstruktiv möv­qe­də qa­la­raq, ya­lan­dan da­nı­şıq­la­ra ha­zır ol­ma­ğa ra­zı­lıq ver­sə də əs­lin­də on­lar öz­lə­ri­nin giz­li emis­sar­la­rı­nı Qa­ra­ba­ğa gön­də­rə­rək yer­li er­mə­ni əha­li­si­ni Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə qar­şı üs­yan qal­dır­ma­ğa ça­ğı­rır­lar. Bu­na mi­sal ola­raq 1920-ci il mar­tın 3-də "Azər-Ta­j"ın ver­di­yi mə­lu­ma­tı nə­zə­ri­ni­zə çat­dı­rı­rıq:

1920-ci il mar­tın 3-də "Azərbaycan"ın ver­di­yi mə­lu­ma­t­dan bi­zə aydın olur ki, Qa­ra­ba­ğın Qa­ra­kənd və Va­ke kəndlərinə Er­mə­nis­tan­dan öz­gə ad­lar al­tın­da gə­lən təş­vi­qat­çı­lar yer­li əha­li­ni Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­ma­ma­ğa ça­ğır­mış­lar. Bu­nun­la əla­qə­dar ola­raq ad­la­rı çə­ki­lən kəndlərin əha­li­si Ağ­da­ma, Qar­ya­gi­nə ge­dən əli­ya­lın Azərbaycan­lı­lar üzə­ri­nə si­lah­la hü­cum et­miş­lər.

Bu­na gö­rə də Azərbaycanın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri F.X.Xoyski 1920-ci il mar­tın 16-da Er­mə­nis­tan xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nə ikin­ci no­ta gön­dər­miş­dir. Hə­min no­ta­nın məz­mu­nu­nu ol­du­ğu ki­mi diq­qə­ti­ni­zə çat­dı­rı­rıq: "Bir da­ha tək­rar edi­rəm ki, Qa­ra­ba­ğa aid olan mə­sə­lə­lər Azərbaycanın da­xi­li işi­dir. Bu­nun­la be­lə mən ya­lan mə­lu­mat­la­rı tək­zib et­mək məq­sə­di­lə Si­zə mə­lum edi­rəm ki, Qa­ra­bağ­da Nu­ru pa­şa­nın ol­ma­sı və Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın jəm­ləş­mə­si haq­qın­da mə­lu­mat­lar düz­gün de­yil­dir. Gu­ya Azərbaycan qo­şun­la­rı tə­rə­fin­dən 400 er­mə­ni­nin öl­dü­rül­mə­si, on­la­rın ev­lə­ri­nin da­ğı­dıl­ma­sı, er­mə­ni­lər üçün Ağ­dam-Şu­şa yo­lu­nun bağ­lan­ma­sı və er­mə­ni­lə­rin iq­ti­sa­di blo­ka­da və­ziy­yə­tin­də ol­ma­sı haq­qın­da Si­zin ver­di­yi­niz mə­lu­mat­lar ya­lan­dır. Əs­lin­də və­ziy­yət aşa­ğı­da­kı ki­mi ol­muş­dur. Fev­ra­lın 21-də Xan­kən­di ya­xın­lı­ğın­da­kı me­şə­də öl­dü­rül­müş və ey­bə­jər ha­la sa­lın­mış Azərbaycan­lı əs­gə­rin me­yi­di ta­pıl­mış­dır. Bu­na gö­rə fev­ra­lın 22-də müəy­yən qə­dər asa­yiş po­zul­muş­dur. Xan­kən­din­də 2, Ağ­dam­da 3, Xo­ja­lı­da 3 er­mə­ni öl­dü­rül­müş­dür. Ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run gör­dü­yü tə­ci­li təd­bir­lər nə­ti­jə­sin­də qay­da-qa­nun bər­pa edil­miş və 4 nə­fər gü­nah­kar sax­la­nıl­mış və on­lar məh­kə­mə­nin qə­ra­rı­na gö­rə həbsxanada jə­za çə­kir­lər"(87,N 55, 1920).

Ar­tıq bu dövrdə So­vet Ru­si­ya­sı ADR hö­ku­mə­ti­ni yıx­maq üçün cid­di təd­bir­lə­rə ha­zır­la­şır­dı. Bol­şe­vik­lər Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin diq­qə­ti­ni ya­yın­dır­maq və sa­yıq­lı­ğı­nı zəif­lət­mək üçün Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ilə ra­zı­lı­ğa gə­lə­rək on­la­ra bir sı­ra əra­zi­lə­ri vəd et­di­lər. Bu­nun əvə­zin­də isə Er­mə­nis­tan tə­rə­fi­nə tək­lif et­di­lər ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da ya­şa­yan er­mə­ni əha­li­si­ni Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə qar­şı qi­ya­ma qal­dır­sın­lar.

Qa­baq­ja­dan ra­zı­laş­dı­rıl­mış pla­na uy­ğun ola­raq 1920-ci il mar­tın 22-dən 23-nə ke­çən ge­jə Qa­ra­bağ­da er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri Azərbaycan or­du­su­nun möv­qe­lə­ri­nə hü­cu­ma keç­di­lər. Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin bu hə­rə­kə­ti həm Azərbaycan hö­ku­mə­tin­də, həm Azərbaycan xal­qın­da hid­dət və qə­zəb do­ğur­du. Azərbaycan xal­qı və Res­pub­li­ka­da fəa­liy­yət gös­tə­rən ij­ti­mai-si­ya­si qüv­və­lər er­mə­ni­lə­rin bu tə­ja­vüz­kar­lıq hə­rə­kət­lə­ri­ni pis­lə­yə­rək, Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin möv­qe­yi­ni mü­da­fiə et­miş və bil­dir­miş­lər ki, la­zım gəl­sə öz tor­paq­la­rı­mı­zı son dam­la qa­nı­mı­za qə­dər mü­da­fiə et­mə­yə ha­zı­rıq. Hə­min mə­lu­mat­lar­dan bə­zi­lə­ri­ni ol­du­ğu ki­mi ve­ri­rik:

"Azərbaycan" qə­ze­tin­də 27 martda ve­ril­miş mə­lu­mat: "Qa­ra­bağ­dan alın­mış mə­lu­mat­la­ra gö­rə er­mə­ni­lə­rin hü­cu­mu da­vam edir, Şu­şa, Xan­kən­di və di­gər mən­tə­qə­lər üzə­ri­nə olan bu hü­cum­lar ha­mı­sı dəf olun­muş­dur. Ma­ra­ğa kən­din­də jəm olun­muş er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri Tər­tə­rə hü­cum et­miş­dir. La­kin bu hü­cum dəf olun­muş, hə­min Ma­ra­ğa kən­di Azərbaycan­lı­la­rın par­ti­zan dəs­tə­si tə­rə­fin­dən ələ ke­çi­ril­miş­dir. Həm­çi­nin er­mə­ni­lə­rin güj­lü möv­qe­yi olan - Yüz­ba­şıye­vin mül­kü - Xan Saq­nax ələ ke­çi­ril­miş­di. Zən­gə­zur qə­za­sın­dan alın­mış mə­lu­mat­la­ra gö­rə hər yer­də er­mə­ni­lər Azərbaycan kəndləri üzə­ri­nə hü­cu­ma keç­miş­lər. On­lar­dan bə­zi­lə­ri da­ğın­tı­ya mə­ruz qal­mış­­lar. Alın­mış rəs­mi mə­lu­mat­la­ra gö­rə er­mə­ni ban­da­la­rı­na İrə­van qu­ber­ni­ya­sı­nın No­vo­ba­ya­zid qə­za­sın­dan kö­mək gə­lir. Bi­zim hər­bi his­sə­lər ha­di­sə­lər­də iş­ti­rak et­mir­lər, yer­li par­ti­zan dəs­tə­lə­ri isə hə­lə­lik mü­da­fiə möv­qe­yi tut­muş­lar."

Ye­nə "Azərbaycan" qə­ze­tin­də mar­tın 28-də mə­lu­mat ve­ril­miş­dir. Qa­ra­bağ ha­di­sə­lə­ri ilə bağ­lı ola­raq Azərbaycanın hər tə­rə­fin­dən çox­lu miq­dar­da kö­nül­lü­lər öz si­lah­la­rı və bü­tün zə­ru­ri dö­yüş lə­va­zi­mat­la­rı ilə Qa­ra­ba­ğa axı­şır­lar. Kö­nül­lü­lər dəs­tə­si er­mə­ni­lə­rin dinj əha­li­yə və hər­bi mən­tə­qə­lə­rə hü­cum et­dik­lə­ri yer­lə­rə bö­yük ruh yük­sək­li­yi ilə ge­dir­lər.

Qa­ra­bağ Azərbaycan­lı­la­rı­nın yer­li jə­miy­yə­ti bü­tün hər cür lə­va­zi­ma­tı olan sa­ni­tar dəs­tə­si­nə rəh­bər­lik edir. Ba­kı­dan və onun ət­raf kəndlərindən çox­lu miq­dar­da kö­nül­lü­lər Qa­ra­ba­ğa yo­la düş­müş­dü (87, N61, 1920).

"1920-ci il mar­tın 29-da Ba­la­xa­nı­da Ba­kı­nın bü­tün mə­dən ra­yon­la­rı­nın Azərbaycan­lı fəh­lə­lə­ri­nin mi­tin­qi ol­muş­dur. Mitinqdə Qa­ra­bağdakı vəziyyət və So­vet Ru­si­ya­sı­na mü­na­si­bət mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə edil­miş­dir. Na­tiq­lə­rin çı­xı­şın­dan son­ra mi­tinq aşa­ğı­da­kı məz­mun­da qət­na­mə qə­bul et­miş­dir: "Biz Mə­dən ra­yon­la­rı­nın fəh­lə­lə­ri er­mə­ni­lə­rin Qa­ra­ba­ğa xain­jə­si­nə və qəf­lə­tən hü­cum et­mə­si haq­qın­da mə­sə­lə­ni mü­za­ki­rə edə­rək, 1918-ci il­dən in­di­yə­nə qə­dər "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­rat­maq haq­qın­da uy­dur­ma ide­ya­nı hə­ya­ta ke­çir­mək is­tə­yən "Daş­nak­sü­tyun" par­ti­ya­sı­nın və Ara­rat hö­ku­mə­ti­nin agentləri tə­rə­fin­dən qı­zış­dı­rı­lan bu hə­rə­kət­lə­ri qə­ti şə­kil­də pis­lə­yi­rik. Biz bu mü­na­si­bət­lə Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə mü­ra­ciət edə­rək tə­ləb edi­rik ki, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­ni öz ni­za­mi qo­şun­la­rı­nı Qa­ra­bağ­dan və Zən­gə­zur­dan çı­xar­ma­ğa məj­bur et­mək üçün tə­ci­li və qə­ti təd­bir­lər gör­sün və er­mə­ni təx­ri­bat­çı­la­rı­nı jə­za­lan­dır­sın. Əks təq­dir­də iki il ər­zin­də daş­nak­la­rın tö­rət­dik­lə­ri hə­rə­kət­lə­rə sa­kit tərzdə bax­dı­ğı­mız hal­da, in­di öz əda­lət­li mə­na­fe­yi­mi­zi və hü­qu­qu­mu­zu mü­da­fiə et­mək üçün si­lah­lı yol­la tor­paq­la­rı­mı­zın mü­da­fiə­si­nə qal­xa­ja­ğıq" (86, s. 509-510).

1920-ci il mar­tın 30-da "Mü­sa­vat" par­ti­ya­sı­nın şu­ra­sı ra­yon­la­rın fəh­lə təş­ki­lat­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə ümu­mi yı­ğın­jaq ke­çir­miş və Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə dair qət­na­mə qə­bul et­miş­dir. Qət­na­mə­də de­yi­lir ki, Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin bi­zim res­pub­li­ka üzə­ri­nə xain­jə­si­nə hü­cum et­mə­si bü­tün Azərbaycan xal­qın­da qə­zəb do­ğur­muş­dur. Biz hö­ku­mət­dən Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur mə­sə­lə­si­ni bir­də­fə­lik və hə­mi­şə­lik həll et­mək üçün ən qə­ti və tə­ci­li təd­bir­lər gör­mə­yi tə­ləb edə­rək, bü­tün par­ti­ya yol­daş­la­rı­mı­zı özü­nün bü­tün qüv­və­lə­ri və va­si­tə­lə­ri ilə və­tə­ni­mi­zin müs­tə­qil­li­yi uğ­run­da mü­ba­ri­zə­də hö­ku­mə­ti mü­da­fiə et­mə­yə ça­ğı­rı­rıq (86, s.501-502).

"1920-ci il ap­re­lin 9-da şə­hər duma­sı­nın bi­na­sın­da Ba­kı şə­hə­ri­nin və onun ra­yon­la­rı­nın zi­ya­lı­la­rı­nın yı­ğın­ja­ğın­da er­mə­ni­lə­rin Qa­ra­bağ üzə­ri­nə hü­cu­mu mə­sə­lə­si mü­za­ki­rə edil­miş­di. Çı­xış edən zi­ya­lı­lar bil­dir­miş­lər ki, res­pub­li­ka­da qay­da-qa­nu­nun və qa­nun­çu­lu­ğun bər­pa olun­ma­sı işin­də hö­ku­mə­tə hər cür yar­dım gös­tə­rə­jək­lər. Zi­ya­lı­lar öz çı­xış­la­rın­da bil­dir­miş­lər ki, Qa­ra­bağ­da, Zən­gə­zur­da və Nax­çı­van­da baş ver­miş ha­di­sə­lə­rə gö­rə Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti gü­nah­kar­dır"(87, N 71, 1920).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ se­pa­rat­çı­la­rı­nı ci­lov­la­maq və on­la­rın tə­ja­vüz­kar­lıq hə­rə­kət­lə­ri­nin qar­şı­sı­nı al­maq üçün çox cid­di təd­bir­lər gör­dü və bu təd­bir­lər öz nə­ti­jə­si­ni qı­sa müd­dət­də gös­tər­di. Er­mə­ni se­pa­rat­çı­la­rı ağır məğ­lu­biy­yə­tə uğ­ra­dı­lar.

"1920-ci il ap­re­lin 1-də par­la­ment Qa­ra­bağ ha­di­sə­lə­ri­ni ge­niş şə­kil­də mü­za­ki­rə et­miş­dir. Da­xi­li iş­lər na­zi­ri çı­xış edə­rək Qa­ra­bağ­da­kı ha­di­sə­lə­rə də­qiq qiy­mət ver­mək üçün bu ha­di­sə­lə­rin ge­di­şi­ni ət­raf­lı şə­kil­də şərh et­miş­dir. Mar­tın 20-də Şu­şa­ya iki er­mə­ni mə­mu­ru tə­rə­fin­dən 25 nə­fər­dən iba­rət si­lah­lı dəs­tə gə­ti­ril­miş­dir. Mar­tın 22-də bu si­lah­lı dəs­tə­nin üz­v­lə­ri­nin sa­yı 200 nə­fə­rə çat­dı­rıl­mış­dır. Bu dəs­tə­yə şə­hər er­mə­ni­lə­rin­dən təş­kil olun­muş 200 nə­fər­lik si­lah­lı­lar da cəlb edil­miş­dir. Mar­tın 22-i ge­jə saat 3-də bu si­lah­lı dəs­tə­lər bi­zim əs­gər­lər üzə­ri­nə hü­cum et­miş­lər. Bi­zim əs­gər­lər bu hü­cu­mu ta­ma­mi­lə göz­lə­mir­di­lər və Şu­şa şə­hə­ri­nin əha­li­si "Nov­ruz bay­ra­mı­nı" ke­çi­rir­di. La­kin bu­na bax­ma­ya­raq bi­zim qəh­rə­man əs­gər­lər bu hü­cu­mu dəf edə bilmiş­di­lər. Mar­tın 23-də Şu­şa ta­ma­mi­lə si­lah­lı dəs­tə­lər­dən tə­miz­lən­miş­dir (6, s.879). Bu za­man qon­şu er­mə­ni kəndlərindən Xan­kən­din­də olan bi­zim əs­gər­lər üzə­ri­nə hü­cum ol­muş­dur. Er­mə­ni­lər bö­yük it­ki ve­rə­rək ge­ri çə­kil­miş­­lər. Ey­ni vaxtda Əs­gə­ran üzə­ri­nə hü­cum ol­muş­dur. Ora­da bi­zim əs­gər­lə­rin sa­yı az ol­du­ğu­na gö­rə er­mə­ni­lər şə­hə­ri tu­ta bil­miş­lər. Biz­də olan mə­lu­mat­la­ra gö­rə bu üs­ya­na han­sı xa­ri­ci qüv­və­lər rəh­bər­lik edir (Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti) və bu üs­ya­na bir ne­çə ay­dır ha­zır­lıq ge­dir­miş. Şu­şa ət­ra­fın­da­kı kəndlərin bi­rin­dən top­dan atı­lan yay­lım atə­şi er­mə­ni­lə­rin bi­zim əs­gər­lə­rin üzə­ri­nə hü­cum et­mə­si üçün siq­nal ol­muş­dur. Bun­dan baş­qa, er­mə­ni­lər Qar­ya­gin, Zən­gə­zur, Tər­tər mən­tə­qə­lə­ri­nə də hü­cum et­miş­lər. La­kin bu hü­cum­la­rın ha­mı­sın­da er­mə­ni­lər bö­yük it­ki ve­rə­rək məğ­lub ol­muş­lar. Er­mə­ni­lər hü­cum et­dik­lə­ri mən­tə­qə­lər­də yal­nız Əs­gə­ran­da mü­vəf­fə­qiy­yət qa­za­na bil­miş­lər. Qa­lan mən­tə­qə­lər­də isə er­mə­ni­lər it­ki ve­rə­rək dəf olun­muş­lar.

Er­mə­ni­lə­rin qəf­lə­tən - xain­jə­si­nə bi­zim əs­gər­lər üzə­ri­nə hü­cum et­mə­si əha­li içə­ri­sin­də bö­yük hə­yə­ja­na sə­bəb ol­muş­dur. Hər tə­rəf­dən par­ti­zan dəs­tə­lə­ri Qa­ra­ba­ğa axı­şır. Qa­ra­bağ­da mə­su­liy­yət­siz ban­da­lar tə­rə­fin­dən po­zul­muş nor­mal hə­ya­tı bər­pa et­mək üçün hö­ku­mət bü­tün tə­ci­li təd­bir­lə­ri gö­rür və əmin­dir ki, qı­sa müd­dət­də Qa­ra­bağ­da hə­yat öz nor­mal qay­da­sı­na dü­şə­jək­dir. Da­xi­li iş­lər na­zi­ri­nin bə­ya­na­tın­dan son­ra par­la­ment onun mü­za­ki­rə­si­ni ke­çir­miş­dir. Bu­ra­da Ə.Qa­ra­yev (Hüm­mət) M.Ə.Rə­sul­za­də (Mü­sa­vat), Q.Qa­ra­bə­yov (İt­ti­had), Camal­bə­yov (s-d), A.B.Səfikürdski (s-d), A.Aşu­rov (bi­tə­rəf), Axundzadə (Mü­sa­vat), Ə.Əh­mə­dov (bi­tə­rəf) çı­xış et­miş­lər. Çı­xış edən­lə­rin ha­mı­sı bil­dir­miş­lər ki, Qa­ra­ba­ğı si­lah­lı ban­da­lar­dan tə­miz­lə­mək üçün öl­kə­nin bü­tün qüv­və­lə­ri­ni bir­ləş­dir­mək la­zım­dır (6, s.882, 883, 887).

A.B.Səfikürdskinin bi­zim əs­gər­lə­rin əh­val-ru­hiy­yə­si ne­jə­dir sua­lı­na da­xi­li iş­lər na­zi­ri M.Və­ki­lov ja­vab ver­miş­dir ki, mən bu gün er­mə­ni ban­da­la­rı­nın hü­cum et­di­yi mən­tə­qə­lər­dən qa­yıt­mı­şam. Mən şəx­sən əs­gər­lə­ri­mi­zin bö­yük ruh yük­sək­li­yi­nin şa­hi­di ol­dum. On­lar dö­yü­şə bö­yük əh­val-ru­hiy­yə ilə ge­dir­lər. Əs­gər­lə­ri­mi­zin qi­da­lan­ma­sı­na gə­lin­jə, hət­ta hər­bi na­zir­li­yin mü­ra­ciə­ti ol­ma­dan, əha­li özü əs­gər­lə­ri ər­zaq məh­sul­la­rı ilə tə­min edir. Əs­gər­lə­ri­miz yax­şı ge­yin­miş­dir. Tib­bi xid­mət də yük­sək sə­viy­yə­də­dir. Hö­ku­mət qı­sa müd­dət­də bir ne­çə hər­bi xəs­tə­xa­na­lar aç­mış­dır. Azərbaycanın hər tə­rə­fin­dən zi­ya­lı­lar­dan iba­rət sa­ni­tar dəs­tə­lə­ri bu­ra­ya axı­şır. Mən həm qo­şun, həm də əha­li içə­ri­sin­də bu ruh yük­sək­li­yi­ni gör­dü­yüm­dən bö­yük ümid­lə bil­di­ri­rəm ki, qəh­rə­man əs­gər­lə­ri­mi­zin kö­mə­yi ilə öz tor­paq­la­rı­mı­zı düş­mən­lər­dən tə­miz­lə­yə­jə­yik.

Par­la­ment axır­da hö­ku­mət­dən Qa­ra­bağ­da baş ver­miş üs­ya­nı ya­tır­maq üçün tə­ci­li və qə­ti təd­bir­lər gör­mə­yi tə­ləb edən qət­na­mə qə­bul edir (6, s.889).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da er­mə­ni se­pa­rat­çı­la­rı­nı hər­bi yol­la ara­dan qal­dır­maq üçün Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nə və Qaf­qaz­da­kı müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri­nə te­leq­ram gön­də­rə­rək, bu mə­sə­lə­lə­ri dinj yol­la həll et­mə­yə ha­zır ol­duğu­nu bil­di­rir. 1920-ci il ap­re­lin 5-də Azərbaycanın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri F.X.Xoyski İn­gil­tə­rə­nin və Fran­sa­nın Qaf­qaz­da­kı ali ko­mis­sar­la­rı­na və İta­li­ya­nın si­ya­si agen­ti Qab­ba­ya te­leq­ram gön­dər­miş­dir. Hə­min te­leq­ram­da Xoyski bil­di­rir ki, mən Qa­ra­bağ mə­sə­lə­lə­ri haq­qın­da mar­tın 28-də də­qiq mə­lu­mat ver­miş­dim. Bu mə­lu­mat­dan siz gö­rür­sü­nüz ki, er­mə­ni­lər bü­tün Qa­ra­ba­ğı zo­ra­kı­lıq­la tut­maq məq­sə­di ilə müəy­yən təş­ki­lat­lar tə­rə­fin­dən qa­baq­ja­dan ha­zır­lan­mış pla­na əsa­sən bi­zim əs­gər­lər üzə­ri­nə xain­jə­si­nə hü­cum et­miş­lər (85,s.576-577). Onu da bil­di­ri­rəm ki, gu­ya Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin blo­ka­da­ya alın­ma­sı, er­mə­ni­lər üçün Şu­şa-Yev­lax yo­lu­nun bağ­lan­ma­sı və er­mə­ni kəndlərinin ar­til­le­ri­ya atə­şi­nə mə­ruz qal­ma­sı haq­qın­da mə­lu­mat­lar hə­qi­qə­tə uy­ğun de­yil­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti öz xal­qı­nın ta­le­yi üçün mə­su­liy­yət da­şı­dı­ğı­na gö­rə bir qrup təx­ri­bat­çı tə­rə­fin­dən tö­rə­dil­miş bu üs­ya­nı ya­tır­maq üçün tə­ci­li təd­bir­lər gör­müş­dür.

"1920-ci il ap­re­lin 8-də Fran­sa­nın, İn­gil­tə­rə­nin ali ko­mis­sar­la­rı və İta­li­ya­nın si­ya­si agen­ti Qab­ba Qa­ra­bağ­da, Qa­zax­da, Or­du­bad­da baş ve­rən ha­di­sə­lər haq­qın­da no­ta ver­miş­di­lər. Hə­min no­ta­da Er­mə­nis­tan və Azərbaycan hö­ku­mət­lə­rin­dən tə­ləb olu­nur ki, Qa­ra­bağ və di­gər əra­zi­lər­də baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri dinj yol­la ni­za­ma sal­sın­lar. Azərbaycan və Er­mə­nis­tan hö­ku­mət­lə­ri Gür­cüs­tan hö­ku­mə­ti­nin ça­ğı­rı­şı ilə mü­ba­hi­sə­li mə­sə­lə­lə­ri həll et­mək üçün Tif­lis­də ke­çi­ril­mə­si nə­zər­də tu­tu­lan konfransa gəl­mə­yə ra­zı­lıq ver­miş­lər. Biz də öz tə­rə­fi­miz­dən bu­ra­ya müt­tə­fiq­lə­rin ko­mis­si­ya­sı­nı gön­də­ri­rik ki, ma­raq­lı hö­ku­mət­lə­rin zə­ru­ri təd­bir­lər gör­dü­yü­nə əmin olun­sun" (86,s.516).

Azərbaycanın Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi 1920-ci il ap­re­lin 8-də özü­nün Tif­lis­də­ki dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­li­yi­nə te­leq­ram­ma gön­dər­miş­dir. Hə­min te­leq­ram­da bil­di­ri­lir ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti 1918-ci il­dən in­di­yə qə­dər Za­qaf­qa­zi­ya­da Azərbaycan­lı­lar­la er­mə­ni­lər ara­sın­da baş ver­miş ha­di­sə­lə­ri izah et­mək və ay­dın­laş­dır­maq üçün Za­qaf­qa­zi­ya res­pub­li­ka­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə müt­tə­fiq­lə­rin ko­mis­si­ya­sı­nın ya­ra­dıl­ma­sı­nı al­qış­la­ya­jaq­dır. Azərbaycan xal­qı bu ko­mis­si­ya­nın ya­ra­dıl­ma­sı­nı sə­bir­siz­lik­lə göz­lə­yir.

"1920-ci il ap­re­lin 9-da Tif­lis­də Azərbaycan, Er­mə­nis­tan və Gür­cüs­tan res­pub­li­ka­la­rı­nın konfransı açıl­mış­dır. Konfransın səd­ri Gür­cüs­ta­nın xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri Qe­qej­ko­ri se­çil­miş­dir. Konfransın gün­də­li­yi mə­sə­lə­si­nə ke­çər­kən Gür­cüs­tan və Er­mə­nis­tan nü­ma­yən­də­lə­ri bil­dir­miş­lər ki, hər şey­dən əv­vəl, Qa­ra­bağ­da Azərbaycan­lı­lar­la er­mə­ni­lər ara­sın­da baş ver­miş hər­bi əmə­liy­yat­la­rı da­yan­dır­maq haq­qın­da mə­sə­lə mü­za­ki­rə edil­sin. On­lar bil­dir­di­lər ki, bu qan­lı qır­ğın da­yan­dı­rıl­ma­dan konfrans öz işi­nə sa­kit və sə­mə­rə­li şə­kil­də baş­la­ya bil­məz.

Azərbaycan nü­ma­yən­də he­yə­ti bil­dir­di ki, biz mə­sə­lə­nin bu cür qo­yu­lu­şu­na eti­raz et­mi­rik. La­kin bu mə­sə­lə Or­du­bad­da, Nax­çı­van­da, Qa­zax­da baş ver­miş mü­na­qi­şə­lər­lə bir­lik­də mü­za­ki­rə olun­ma­lı­dır.

Er­mə­nis­tan nü­ma­yən­də­lə­ri bu­na eti­raz et­di­yin­dən konfrans öz ij­la­sı­nı ap­re­lin 10-na sə­hər saat 10-na ke­çir­di" (38, v.12-13).

La­kin Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti bu konfransı da­vam et­dir­mə­yi özü­nə lü­zum bil­mə­di. Par­la­men­tin sə­nəd­lə­rin­dən bir da­ha mə­lum olur ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti mü­na­qi­şə­nin dinj yol­la ni­za­ma sa­lın­ma­sı üçün tə­şəb­büs gös­tər­miş­dir­sə də, er­mə­ni tə­rə­fi müx­tə­lif bə­ha­nə­lər­lə konfransın işi­ni po­zur və ye­ri gəl­dik­jə müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin dəs­tə­yi­ni qa­zan­maq üçün "ya­zıq" gör­kə­mi alır­lar.

II.II. Qa­ra­bağ­da mü­vəq­qə­ti Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun

ya­ran­ma­sı və er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nin ləğv edil­mə­si

Azərbaycanın Er­mə­nis­tan­la mü­ba­hi­sə­li əra­zi mə­sə­lə­lə­ri­ni dinj yol­la ni­za­ma sal­maq jəh­di müs­bət nə­ti­jə ver­mə­di. Di­gər tə­rəf­dən, Er­mə­nis­ta­nın qı­zış­dır­dı­ğı er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri Yu­xa­rı Qa­ra­bağ­da se­pa­rat­çı­lıq əməl­lə­ri­ni da­ha da ge­niş­lən­di­rir­di­lər. Er­mə­ni­lə­rin böl­gə­də möh­kəm­lən­mə­si təh­lü­kə­li xa­rak­ter al­mış­dı. Be­lə və­ziy­yət Azərbaycan hö­ku­mə­ti­ni da­ha cid­di təd­bir­lər gör­mək zə­ru­rə­ti qar­şı­sın­da qoy­muş­du. Bu sa­hə­də gö­rü­lən təd­bir­lər ara­sın­da Azərbaycanın əra­zi bü­töv­lü­yü­nün qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­nı tə­min et­mək məq­sə­di­lə Cavanşir, Şu­şa, Cəbrayıl və Zən­gə­zur qə­za­la­rı­nı əha­tə edən ay­rı­ja Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ya­ra­dıl­ma­sı xü­su­si ola­raq qeyd olun­ma­lı­dır.

Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il yan­va­rın 15-də ke­çi­ri­lən ij­la­sın­da Qa­ra­bağ­da və­ziy­yət haq­qın­da da­xi­li iş­lər na­zi­ri X.Xas­məm­mə­do­vun mə­ru­zə­si din­lə­nil­miş­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin qə­rar­lar cur­na­lın­dan ay­dın olur ki, hə­min ij­las­da aşa­ğı­da­kı qə­rar (Da­xi­li İş­lər Na­zir­li­yi­nə gön­də­ri­lən 1919-cu il 15 yan­var ta­rix­li, 359 say­lı çı­xa­rış) qə­bul edil­miş­dir:

"Zən­gə­zur, Şu­şa, Cavanşir və Cəbrayıl qə­za­la­rı hü­dud­la­rın­da - mə­ru­zə­də gös­tə­ri­lən hü­quq və və­zi­fə­lər­lə mü­vəq­qə­ti ge­ne­ral- qu­ber­na­tor və­zi­fə­si tə­sis olun­sun; Da­xi­li İş­lər Na­zir­li­yi­nə tap­şı­rıl­sın ki, hö­ku­mə­tin növ­bə­ti ij­la­sı­na­dək ge­ne­ral-qu­ber­na­tor və­zi­fə­si­nə na­mi­zəd gös­tər­sin və onun sə­rən­ja­mı­na nə qə­dər məb­ləğ­də və­sait bu­ra­xıl­ma­sı­nın zə­ru­ri­li­yi ba­rə­də öz mü­la­hi­zə­lə­ri­ni təq­dim et­sin" (87, N 12, 1919).

Hə­min mə­ru­zə­də, il­kin ola­raq son iki il­də Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur böl­gə­lə­rin­də ya­ran­mış si­ya­si-hər­bi və­ziy­yə­tin qı­sa, la­kin dol­ğun sə­ciy­yə­si ve­ril­miş, ən baş­lı­ja­sı isə bu iki böl­gə­nin bir­ləş­di­ril­mə­si əsa­sın­da ay­rı­ja ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı­nın zə­ru­ri­li­yi və əhə­miy­yə­ti tu­tar­lı faktlarla əsas­lan­dı­rıl­mış­dır. Adı çə­ki­lən qə­za­lar­da va­hid ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun təş­ki­li­nin va­cib­li­yi isə, ümu­miy­yət­lə, aşa­ğı­da­kı amil­lər və də­lil­lər­lə izah edi­lir­di.

Bi­rin­ci, Zən­gə­zur, Şu­şa və qon­şu qə­za­la­rın dağ­lıq his­sə­lə­rin­də məs­kun­la­şan er­mə­ni­lər Ru­si­ya­da­kı Fev­ral çev­ri­li­şi və Transqafqaz hö­ku­mə­ti­nin for­ma­laş­dı­ğı vaxtdan eti­ba­rən daş­nak təş­vi­qat­çı­la­rı­nın tə­si­ri ilə təj­rid olun­ma­ğa və öz­lə­ri­nin xü­su­si in­zi­ba­ti va­hid­lə­ri­ni (qu­ber­ni­ya­la­rı­nı) ya­rat­ma­ğa jəhdlər gös­tər­mə­yə baş­la­mış­dı­lar. Bu zə­min­də də hö­ku­mə­tə itaət­siz­lik hal­la­rı ço­xal­mış, böl­gə­lə­rin mü­səl­man əha­li­si­nə qar­şı zo­ra­kı­lıq­lar baş ver­miş­di.

İkin­ci, Şi­ma­li Azərbaycan özü­nün döv­lət müs­tə­qil­li­yi­ni elan et­dik­dən son­ra böl­gə­lər­də ya­şa­yan er­mə­ni­lə­rin se­pa­rat­çı­lıq meylləri daş­nak təb­li­ğa­tı­nın qüv­vət­lən­mə­si, da­xil­də­ki və xa­rij­də­ki bə­zi qüv­və­lə­rin fəal yar­dı­mı he­sa­bı­na da­ha da məq­səd­yön­lü (Azərbaycan­dan ay­rı­la­raq Er­mə­nis­ta­na bir­ləş­mək) xa­rak­ter al­mış­dır. Ye­ni ya­ran­mış Azərbaycan hö­ku­mə­ti çox­lu ağır və kəs­kin prob­ləm­lər­lə qar­şı­laş­dı­ğın­dan, hə­lə­lik yal­nız mər­kəz­də öz döv­lət­çi­li­yi­ni möh­kəm­lən­dir­mə­yə im­kan tap­dı­ğın­dan, ki­fa­yət qə­dər hər­bi qüv­və­yə ma­lik ol­ma­dı­ğın­dan, bir sı­ra re­gion­lar­la hər­tə­rəf­li əla­qə­lər sax­la­ma­ğın qey­ri-müm­kün­lü­yü və s. uj­ba­tın­dan Zən­gə­zur­da və onun­la qon­şu qə­za­lar­da er­mə­ni se­pa­rat­çı hə­rə­ka­tı­nın qar­şı­sı­nı al­maq­da çə­tin­lik çə­kir.

Üçün­cü, hə­min böl­gə­lə­ri Azərbaycan­dan qo­pa­ra­raq Er­mə­nis­ta­na bir­ləş­dir­mək ide­ya­sı­nı açıq elan edən Andranikin hər­bi his­sə­lə­ri­nin bu yer­lə­rə so­xul­ma­sı və­ziy­yə­ti da­ha da kəs­kin­ləş­dir­miş­dir. Bu məq­səd­lə yer­li er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən də si­lah­lı dəs­tə­lər ya­ra­dıl­mış, on­la­rın Azərbaycan­lı­la­rın kəndlərinə bas­qın­la­rı ço­xal­mış­dı. Nə­ti­jə­də hə­min əra­zi­lər­də 150-dən çox Azərbaycan kən­di da­ğı­dıl­mış, əha­li­nin çox his­sə­si isə qon­şu ma­hal­la­ra və hət­ta İra­na üz tut­muş­dur.

Dör­dün­cü, yer­li ida­rə or­qan­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri nə qə­dər təj­rü­bə­li ol­sa­lar da, er­mə­ni­lə­rin cid­di hə­rə­ka­tı ilə əla­qə­dar mə­sə­lə­lər­də və ha­di­sə­lər­də sər­bəst xətt ye­rit­mək sə­viy­yə­sin­də de­yil­di­lər. On­la­rın fəa­liy­yə­ti­nə fa­si­lə­siz rəh­bər­lik və nə­za­rət edil­mə­si­nə eh­ti­yaj du­yu­lur. Qa­nu­na gö­rə bu iş Gəncə qu­ber­na­to­ru­nun sə­la­hiy­yə­ti­nə aid idi. La­kin baş ve­rən ha­di­sə­lər yer­lər­də yer­li ida­rə or­qan­la­rı­nın tə­ci­li təd­bir­lər gö­rül­mə­si­ni tə­ləb et­di­yi hal­da, qu­ber­na­tor­la əla­qə ya­ra­dıl­ma­sı nəin­ki xey­li vaxt apa­rır, hət­ta la­zı­mı şə­rait ol­ma­dı­ğın­dan çə­tin­lik ya­ra­nır­dı. De­mə­li, yer­lər­də xü­su­si sə­la­hiy­yət­lə­ri olan və Mər­kəzi Azərbaycan hö­ku­mə­tin­dən bi­la­va­si­tə zə­ru­ri gös­tə­riş­lər ala bi­lə­jək xü­su­si ali ha­ki­miy­yə­tin təş­ki­li şək­siz zə­ru­riy­yət təş­kil edir­di (56, s.113).

1998-ci il­də "Elm" nəş­riy­ya­tı tə­rə­fin­dən çap edil­miş ki­tab­da gös­tə­ri­lir ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti özü­nün 15 və 29 yan­var ta­rix­li ij­las­la­rın­da Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ya­ra­dıl­ma­sı və bu və­zi­fə­yə ge­ne­ral-qu­ber­na­tor Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun tə­yin olun­ma­sı haq­qın­da qə­rar­lar qə­bul et­di və qu­ber­na­tor­lu­ğun il­kin xərjləri üçün 5 mil­yon ma­nat pul ay­rıl­dı (7, j.172).

De­yi­lən­lər­dən irə­li gə­lən mən­ti­qi nə­ti­jə ki­mi mə­ru­zə­də Zən­gə­zur, Şu­şa, Cavanşir və Cəbrayıl qə­za­la­rı üçün mər­kə­zi Şu­şa şə­hə­ri ol­maq­la mü­vəq­qə­ti ge­ne­ral-qu­ber­na­tor və­zi­fə­si ya­ra­dıl­ma­sı zə­ru­ri he­sab edi­lir. Ey­ni za­man­da ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ra möv­cud qa­nun­ve­ri­ci­li­yə mü­va­fiq hü­quq­lar və sə­la­hiy­yət­lər ve­ril­mə­si, məh­kə­mə və döv­lət nə­za­rə­ti nü­ma­yən­də­lə­rin­dən sa­va­yı, qə­za­lar­da­kı bü­tün ida­rə­lə­rin və və­zi­fə­li şəxslərin ona ta­be et­di­ril­mə­si qeyd olu­nur­du.

Mə­ru­zə­də ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run və­zi­fə­lə­ri də dü­rüst və konkret müəy­yən­ləş­di­ri­lir­di: er­mə­ni hə­rə­ka­tı­na qar­şı mü­ba­ri­zə və onun ta­ma­mi­lə ləğv edil­mə­si; yu­xa­rı­da gös­tə­ri­lən qə­za­lar­da qə­ti qay­da-qa­nun ya­ra­dıl­ma­sı; yer­li ha­ki­miy­yə­tin təş­ki­li; qaç­qın­la­rın ər­zaq­la tə­min olun­ma­sı, on­la­ra ümu­mi kö­mək gös­tə­ril­mə­si və əv­vəl­ki ya­şa­yış yer­lə­ri­nə qay­ta­rıl­ma­sı. Bu iş­lə­rin gö­rül­mə­si məq­sə­di­lə ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run ya­nın­da, ona kö­mək üçün özü­nün sədrliyi ilə xü­su­si Şu­ra ya­ra­dıl­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lur­du. Şu­ra­nın tər­ki­bi­nə Hər­bi, Ər­zaq, Hi­ma­yə­çi­lik və Sə­hiy­yə na­zir­lik­lə­rin­dən məş­və­rət­çi sə­si olan nü­ma­yən­də­lər da­xil ol­ma­lı idi.

Müəy­yən məs­lə­hət­ləş­mə­lər­dən son­ra Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il yan­va­rın 29-da­kı ij­la­sın­da "Cavanşir, Şu­şa, Cəbrayıl və Zən­gə­zur qə­za­la­rı­na ge­ne­ral-qu­ber­na­tor tə­yin edil­mə­si haq­qın­da DİN-nin mə­ru­zə­si" din­lə­nil­di və aşa­ğı­da­kı qə­rar qə­bul edil­di.

a) X.Sul­ta­no­vun ge­ne­ral-qu­ber­na­tor tə­yin edil­mə­si;

b) Na­zir­li­yin 20 mil­yon ma­nat­lıq fon­dun­dan ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun eh­ti­yaj­la­rı üçün 5 mil­yon ma­nat ay­rıl­ma­sı;

v) Hə­min məb­ləğ­dən 1 mil. ma­na­tın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run sə­rən­ja­mı­na in­di bu­ra­xıl­ma­sı, on­dan isə 728 min 300 ma­na­tın qu­ber­na­tor­lu­ğun şta­tı­nın sax­lan­ma­sı, 600 nə­fər­lik sü­va­rı dəs­tə­nin təş­ki­li və bir ay müd­də­tin­də tə­min olun­ma­sı­na, 271 min 700 ma­na­tın isə göz­lə­nil­məz, tə­ci­li təd­bir­lə­rə xərjlənməsi;

q) Yu­xa­rı­da qeyd olu­nan dəs­tə­nin sa­yı­nın 3000 nə­fə­rə çat­dı­rıl­ma­sı­nın müm­kün­lü­yü­nü eti­raf et­mək­lə, bu­nun hö­ku­mə­tin xü­su­si gös­tə­ri­şi ilə hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si" (56, s.114).

Ma­raq­lı­dır ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run müa­vin­li­yi­nə bol­şe­vik Çin­giz İl­dı­rım tə­yin olun­muş­du (56, s. 114).

Ye­ni və­zi­fə­yə tə­yin edil­dik­dən son­ra Xos­rov bəy Sul­ta­nov hə­lə Ba­kı­da ikən ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun təş­ki­li ilə əla­qə­dar olan bə­zi iş­lə­ri gör­müş və 1919-cu il fev­ra­lın 12-də Şu­şa­ya gə­lə­rək və­zi­fə­si­nin ij­ra­sı­na baş­la­mış­dır.

ADR hö­ku­mə­ti­nin bu ad­dı­mı Azərbaycan­lı əha­li tə­rə­fin­dən bö­yük ra­zı­lıq­la qar­şı­lan­mış­dır. Ar­xiv sə­nəd­lə­rin­dən ay­dın olur ki, bu ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun təş­ki­li mü­va­fiq böl­gə­lə­rin bir sı­ra prob­lem­lə­ri­nin həl­li­nə mü­hüm tə­sir gös­tər­miş­di. Fik­ri­miz­jə qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin ADR hö­ku­mə­ti­ni ta­nı­ma­la­rın­da əsas amil­lər­dən bi­ri ol­muş­du.

Xos­rov bəy Sul­ta­nov Şu­şa­ya gə­lən ki­mi Qa­ra­bağ tor­pa­ğı­nı er­mə­ni terrorizmindən azad et­mək üçün gər­gin fəa­liy­yə­tə baş­la­dı. O, 1919-cu il fev­ra­lın 12-də Şu­şa, Zən­gə­zur, Cavanşir və Cəbrayıl qə­za­la­rı­nın əha­li­si­nə mü­ra­ciət edə­rək on­la­ra ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı sə­bəb­lə­ri­ni izah et­miş­dir. Mü­ra­ciət­də de­yi­lir­di ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin yan­var ayın­da ver­di­yi qə­rar­la Zən­gə­zur, Şu­şa, Cəbrayıl və Cavanşir qə­za­la­rı xü­su­si ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğa da­xil edil­miş­dir. Bu föv­qə­la­də təd­bir onun­la izah olu­nur ki, "Azərbaycanın ən gö­zəl gu­şə­lə­rin­dən olan dörd qə­za bir il­dən ar­tıq­dır ki, hərj-mərjliyin için­də­dir. Mə­su­liy­yət­siz ün­sür­lə­rin rəh­bər­li­yi al­tın­da si­lah­lı dəs­tə­lər öz şəx­si id­dia­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çir­mək üçün kəndləri yan­dı­rır, əha­li­ni məhv edir, min­lər­lə qa­dın və uşa­ğı qaç­qın­lı­ğa mə­ruz qo­yur. Əha­li­dən ümu­mi si­ya­si və­ziy­yət giz­lə­di­lir. Bu şəxslər öz­lə­ri­nin şəx­si məq­səd­lə­ri­ni giz­lə­də­rək ona si­ya­si don gey­dir­mə­yə ça­lı­şır­lar. Bü­tün bun­la­rı nə­zə­rə ala­raq hö­ku­mət ad­la­rı çə­ki­lən dörd qə­za­da ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq ya­rat­ma­ğı nə­zə­rə al­mış­dır. Öz hə­ya­tı­nı xal­qı­na həsr et­miş bir ij­ti­mai xa­dim ki­mi mən bil­di­ri­rəm ki, mil­lə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq qa­nun­çu­lu­ğa və əda­lə­tə cid­di əməl edə­jə­yəm və bil­di­ri­rəm ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ra­yon­la­rın­da ye­ga­nə hö­ku­mət - Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ha­ki­miy­yə­ti­dir və ha­mı məj­bu­ri şə­kil­də ona ta­be ol­ma­lı­dır. Hər han­sı bir şə­kil­də qay­da-qa­nu­nun po­zul­ma­sı, hərj-mərjliyə gə­ti­rib çı­xar­mış hə­rə­kət ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun qa­nun­la­rı ilə cid­di şə­kil­də jə­za­lan­dı­rı­la­jaq. Qa­nun qar­şı­sın­da ha­mı bə­ra­bər­dir (73,v. 13).

Xos­rov bəy Sul­ta­nov Şu­şa­da, Qa­ra­bağ­da və Zən­gə­zur­da və­ziy­yət­lə hər­tə­rəf­li ta­nış ol­maq üçün in­gi­lis, Azərbaycan və er­mə­ni nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə bir ne­çə rəs­mi mü­şa­vi­rə ke­çir­di. Hə­min mü­şa­vi­rə­lə­rin pro­to­kol­la­rın­dan mə­lum olur ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­tor ya­ran­mış və­ziy­yə­tə çox cid­di ya­naş­mış və hər bir mə­sə­lə­yə aid konkret gös­tə­riş ver­miş­dir.

İlk mü­şa­vi­rə 1919-cu il fev­ra­lın 15-də ke­çi­ril­miş və aşa­ğı­da­kı mə­sə­lə­lər mü­za­ki­rə edil­miş­dir:

1. Er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­si, er­mə­ni qaç­qın­la­rı­nın mü­vəq­qə­ti məs­kun­laş­dı­rıl­ma­sı və köç mə­sə­lə­si;

2. Mi­lis or­qan­la­rı­nın fəa­liy­yə­ti­nin güj­lən­di­ril­mə­si və at-ara­ba mü­kə­lə­fiy­yə­ti.

3. Ər­zaq mə­sə­lə­lə­ri, əkin və bağ sa­hə­lə­ri­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si;

4. Mü­səl­man qaç­qın­la­rı­nın öz yer­lə­ri­nə qay­ta­rıl­ma­sı;

5. Tib­bi iş­lər;

6. Mək­təb iş­lə­ri;

7. Ça­ğı­rış­çı­lar mə­sə­lə­si;

8. Poçt və te­leq­raf;

9. Cari mə­sə­lə­lər (75, v.11).

Mü­şa­vi­rə­də çı­xış edən Xos­rov bəy Sul­ta­nov bil­dir­miş­dir ki, mü­şa­vi­rə­ni ça­ğır­maq­da məq­səd, onun iş­ti­rak­çı­la­rı­nı öl­kə­də olan və­ziy­yət­lə ta­nış et­mək, mü­va­fiq təd­bir­lər gör­mək­lə nor­mal hə­yat tər­zi­ni bər­pa et­mək­dən və həm­çi­nin ahəngdar, plan­lı iş sis­te­mi ya­rat­maq­dan iba­rət­dir.

İj­las­da çı­xış edən Cavanşir qə­za rəi­si Bəh­ram bəy Mə­lik Ab­ba­sov bil­dir­miş­dir ki, hə­lə­lik sa­kit­lik­dir, la­kin "mil­lət təəs­süb­keş­lə­ri" əha­li içə­ri­si­nə na­ra­zı­lıq sa­lır­lar. O, qeyd et­miş­dir ki, er­mə­ni əha­li­si Azərbaycan döv­lə­ti­nin ha­ki­miy­yə­ti­ni qə­bul et­mə­yə və hət­ta da­ğıl­mış 10 er­mə­ni kən­di­nin əha­li­si Azərbaycan­lı kəndləri ilə bir­ləş­mə­yə ha­zır­dır. Onun ver­di­yi mə­lu­ma­ta gö­rə qə­za­da 48 er­mə­ni kən­di və 277 Azərbaycan­lı kən­di var­mış. Əha­li­nin nis­bə­ti isə be­lə imiş: 24607 nə­fər er­mə­ni və 48064 nə­fər Azərbaycan­lı. Onun de­di­yi­nə gö­rə son mə­lu­mat­da Azərbaycan­lı­la­rın sa­yı­nın 63000 nə­fər ol­du­ğu müəy­yən edil­miş­dir.

Qə­za rəi­si aşa­ğı­da­kı­la­rı tək­lif et­miş­dir: 1) Andranikin və onun hər­bi dəs­tə­lə­ri­nin Qa­ra­bağ­dan çı­xa­rıl­ma­sı, 2) Azərbaycanın döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­ni qə­bul edən ka­sıb er­mə­ni əha­li­si­nə ər­zaq­la yar­dım gös­tə­ril­mə­si, 3) Mü­na­qi­şə­də olan kəndlər ara­sın­da po­lis gö­zət­çi mən­tə­qə­lə­ri ya­ra­dıl­ma­sı, 4) Ara­qa­rış­dı­ran er­mə­ni­lə­ri əha­li özü kənddən çı­xar­sın.

Zən­gə­zu­run qə­za rəi­si Camal bəy Sul­ta­nov çı­xı­şın­da de­miş­dir ki, Andranik Ara­rat res­pub­li­ka­sın­dan xü­su­si gös­tə­riş alır, in­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi isə ona hər­bi yar­dım gös­tə­rir və ona bu məq­səd­lə iki mil­yon ma­nat pul ver­miş­dir. O, qeyd et­miş­di ki, Zən­gə­zur qə­za­sın­da 166 Azərbaycan kən­di da­ğı­dıl­mış­dır. Bu­ra­da 37000 Azərbaycan­lı ya­şa­yır­dı. Qaç­qın­lıq za­ma­nı Azərbaycan­lı­la­rın 30 fai­zi var-döv­lə­ti­ni itir­miş­dir və da­ğıl­mış Azərbaycan kəndlərində er­mə­ni­lər ya­şa­yır­lar. Dörd kənd isə er­mə­ni­lə­rin ha­ki­miy­yə­ti al­tın­da­dır.

Qə­za rəi­si da­ha son­ra aşa­ğı­da­kı faktları açıq­la­mış­dır:

1) 1-ci sa­hə­də 20 kənd er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən yan­dı­rı­lıb. Bu­nu in­gi­lis mis­si­ya­sı­nın ma­yo­ru Qib­bon da təs­diq et­miş­dir.

2) Zən­gə­zur­dan di­dər­gin düş­müş Azərbaycan qaç­qın­la­rı öz­lə­ri­nə məx­sus əm­lak­la­rı­nın bö­yük his­sə­si­ni itir­miş­lər.

3) Andranikin dəs­tə­sin­də 400-500 adam var­dır. O, is­tə­sə in­gi­lis­lə­rin ija­zə­si ilə sə­fər­bər­lik elan edə bi­lər.

4) Bu tək­lif­lə­rə əla­və ola­raq B.M.Ab­ba­sov bil­dir­miş­dir ki, Zən­gə­zur xəz­inə­da­rı­da 400 at­lı və 600 pi­ya­da qo­şu­nu­na ha­zır­lıq gö­rür. Onun qo­şu­nu Qa­tar za­vo­dun­da yer­lə­şir.

5) Andranikin Ara­rat Res­pub­li­ka­sı ilə əla­qə­si Sis­yan va­si­tə­si ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir (75, v.12).

Gö­rün­dü­yü ki­mi, Azərbaycan hö­ku­mə­ti ha­di­sə­lə­rə ob­yek­tiv ya­naş­mış, mil­li əda­və­ti dinj yol­la ni­za­ma sal­ma­ğa ça­lış­mış, er­mə­ni və Azərbaycan­lı qaç­qın­la­rı­na mü­na­si­bət­də heç bir fərq qoy­ma­mış­dır. La­kin in­gi­lis­lə­rin ikiüz­lü si­ya­sə­ti üzə çıx­mış­dır. Andranikə və onun qul­dur dəs­tə­si­nə qar­şı cid­di təd­bir­lər gö­rül­mə­si ön pla­na çə­kil­miş­dir.

Şu­şa qə­za rəi­si Abış bəy Qa­la­bə­yov çı­xış edə­rək bil­dir­miş­dir ki, ikin­ci Azərbaycan­lı ala­yı Şu­şa qa­la­sı­na gə­lən­dən son­ra və­ziy­yət nə­zə­rə çar­pa­jaq də­rə­jə­də yax­şı­lı­ğa doğ­ru də­yiş­miş­dir. La­kin in­gi­lis­lər bu ala­yın gəl­mə­sin­dən na­ra­zı qal­mış­lar. Qor­xu­ya düş­müş er­mə­ni­lər ay­rı-ay­rı yer­lər­də ij­las­lar ke­çi­rir­lər. Əgər er­mə­ni­lər əv­vəl­jə müs­tə­qil Qa­ra­bağ döv­lə­ti ya­rat­maq uğ­run­da mü­ba­ri­zə apa­rır­dı­lar­sa, in­di Qa­ra­ba­ğı Er­mə­nis­ta­na bir­ləş­dir­mək is­tə­yir­lər. Hət­ta on­lar bu məq­səd­lə Ara­rat Res­pub­li­ka­sı­na gön­də­ril­mək üçün nü­ma­yən­də he­yə­ti də seç­miş­lər.

O, de­miş­dir ki, Şu­şa qə­za­sı­nın er­mə­ni baş­çı­la­rı gə­lə­jək­də də Er­mə­nis­tan­dan və Ru­si­ya­dan al­dıq­la­rı mad­di yar­dım­la Qa­ra­bağ uğ­run­da mü­ba­ri­zə­ni da­vam et­dir­mə­yi plan­laş­dır­mış­lar. Bu­na gö­rə də qə­za rəi­si aşa­ğı­da­kı­la­rı tək­lif et­miş­dir: 1) Şu­şa qə­za­sın­da ara­qa­rış­dı­ran Sok­rat bəy və onun əlal­tı­la­rı qə­za­dan çı­xa­rıl­sın; 2) Azərbaycanın Döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­ma­yan er­mə­ni mə­mur­la­rı­na əmək haq­qı ve­ril­mə­si da­yan­dı­rıl­sın; 3) Şu­şa şə­hə­ri­nin er­mə­ni baş­çı­la­rı iş­lə­mə­di­yi üçün on­la­rın öz və­zi­fə­lə­rin­dən azad edil­mə­si mə­sə­lə­si qal­dı­rıl­sın (75, v.12). Bu axı­rın­jı tək­li­fə əla­və ola­raq çı­xış edən Kə­rim ağa Meh­man­da­rov Şu­şa şə­hər ida­rə­si­nin ya­rıt­maz ol­du­ğu­nu qeyd et­miş və bil­dir­miş­dir ki, mən bu mə­sə­lə­ni Ba­kı şə­hər du­ma­sı qar­şı­sın­da qal­dır­mı­şam. La­kin ya­xın gə­lə­jək­də bə­lə­diy­yə seç­ki­lə­ri ke­çi­ri­lə­jə­yi nə­zə­rə alı­na­raq seç­ki­lə­rə qə­dər bu mə­sə­lə­nin mü­za­ki­rə­si­ni tə­xi­rə sal­dı­lar.

Mə­ru­zə­dən be­lə mə­lum olur ki, Yu­xa­rı Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni qal­dı­ran yer­li er­mə­ni­lər de­yil, əs­lin­də Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı və Daş­nak­sü­tyun par­ti­ya­sı­nın bu­ra­da­kı emis­sar­la­rı ol­muş­dur. Həm­çi­nin, mə­ru­zə­də bu fi­kir də təs­diq olu­nur ki, Azərbaycan hö­ku­mə­ti az da ol­sa cid­di bir təd­bir gö­rən ki­mi er­mə­ni­lər öz tak­ti­ka­la­rı­nı də­yiş­mə­yə məj­bur olur­lar, in­gi­lis­lə­rin və Ru­si­ya­nın kö­mə­yi­nə üz dön­də­rir­lər.

Cəbrayıl qə­za­sın­dan gə­lən nü­ma­yən­də öz çı­xı­şın­da bil­dir­miş­dir ki, 28 kən­din 3-də er­mə­ni­lər ya­şa­yır. Bu­ra­da da er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­si­bət­lə­ri gər­gin və­ziy­yət­də­dir. Er­mə­ni kəndlərinin nü­ma­yən­də­si Artyom La­la­yev və Cəbrayıl qə­za rəi­si­nin müa­vi­ni Ha­jı­bə­yov bu gər­gin mü­na­si­bə­ti ara­dan qal­dır­maq üçün gö­rü­şüb söh­bət apar­mış­lar. La­kin bu­nun­la be­lə, Ara­kel kən­di­nin er­mə­ni­lə­ri Azərbaycan­lı­la­rın da­ha çox top­laş­dı­ğı ba­za­ra xain­jə­si­nə hü­cum et­miş­lər. Çı­xış edən nü­ma­yən­də axır­da Andranikin və onun qa­ni­çən qul­dur dəs­tə­si­nin Zən­gə­zur böl­gə­sin­dən çı­xa­rıl­ma­sı tək­li­fi­ni irə­li sür­müş­dür. Mü­şa­vi­rə­də öz ev-eşi­yi­ni tərk et­miş qaç­qın­la­rı zə­ru­ri ər­zaq­la tə­min et­mək və er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­si­bət­lə­ri­ni dinj yol­la ni­za­ma sal­maq üçün əha­li içə­ri­sin­də təb­li­ğat işi­nin güj­lən­di­ril­mə­si mə­sə­lə­lə­ri də mü­za­ki­rə edil­miş­dir.

Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun ya­nın­da ke­çi­ri­lən mü­şa­vi­rə­də qa­rın ya­ta­la­ğı xəs­tə­li­yi­nə tu­tul­muş er­mə­ni qaç­qın­la­rı üçün mü­na­sib bi­na­nın ay­rıl­ma­sı haq­qın­da mə­sə­lə­yə to­xu­nu­la­raq, bil­dir­miş­dir ki, hə­lə­lik xəs­tə­lər öz əv­vəl­ki yer­lə­rin­də qal­sın­lar, er­mə­ni­lə­rin və in­gi­lis mis­si­ya­sı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri ilə bir­gə mü­şa­vi­rə ke­çi­ri­lən­dən son­ra hə­min xəs­tə­lər mü­va­fiq yer­lə­rə kö­çü­rü­lə­jək­dir.

X.B.Sul­ta­nov mü­şa­vi­rə­də ye­kun çı­xı­şın­da bil­dir­miş­dir ki, şə­hər bə­lə­diy­yə iş­çi­lə­ri ya­rıt­maz iş­lə­dik­lə­ri­nə gö­rə öz və­zi­fə­lə­rin­dən tez­lik­lə azad edi­lə­jək­dir. İş­lə­rin­də gü­na­hı olan­lar və­zi­fə­lə­rin­dən çı­xa­rı­la­jaq, da­ha vij­dan­lı və sə­riş­tə­li adam­lar­la əvəz olu­na­jaq­dır. Əha­li­yə xə­bər ve­ril­sin ki, rüş­vət al­mış mə­mur­la­rı bi­rin­ci də­fə bö­yük məb­ləğ­də jə­ri­mə və ya­xud da həbsxana göz­lə­yir, bu hal tək­rar olun­sa on­lar böl­gə­dən sür­gün olu­na­jaq­lar;

Kəndxudaların maa­şı döv­lət he­sa­bı­na ödə­nil­sin;

Şə­hər bə­lə­diy­yə iş­çi­lə­ri­nin maa­şı­nı ver­mək müm­kün ol­ma­dı­ğın­dan mi­lis sis­te­mi­nin he­sa­bın­dan ödə­nil­sin (75, v.13).

Xos­rov bəy çı­xı­şı­nın so­nun­da qə­za rəis­lə­ri­nə və ba­rış­dı­rı­jı ha­kim S.Qa­yı­bo­va gös­tə­riş ver­miş­dir ki, növ­bə­ti ij­la­sa qə­dər tək­lif­lə­ri­ni ha­zır­la­sın­lar.

Qı­sa fa­si­lə­dən son­ra ye­nə hə­min gün ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run ya­nın­da mü­şa­vi­rə öz işi­ni da­vam et­dir­miş­di. Bu mü­şa­vi­rə öz tər­ki­bi­nə gö­rə da­ha ge­niş idi. Mü­şa­vi­rə­də Xalq Sə­hiy­yə Na­zir­li­yi­nin nü­ma­yən­də­si C.Lənbəranski, Ər­zaq Na­zir­li­yi­nin nü­ma­yən­də­si Se­lez­ni­yov, Poçt və Te­leq­raf Na­zir­li­yi­nin nü­ma­yən­də­si Şa­pa­lov çı­xış et­miş­di­lər. Axun­dov çı­xış edib bil­dir­miş­dir ki, ər­zaq ha­zır­lı­ğı və ər­za­ğın pay­lan­ma­sı ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run sə­la­hiy­yə­ti­nə aid­dir.

Xos­rov bəy Sul­ta­nov bil­dir­miş­dir ki, əha­li­ni ta­xıl­la tə­min et­mək üçün ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si müm­kün olan real tək­lif­lər ver­sin­lər. Şu­şa qə­za rəi­si çı­xış edə­rək de­miş­dir ki, er­mə­ni­lə­rin ya­şa­dı­ğı yer­lər­də ta­xıl təj­hi­za­tı nor­mal­dır. Azərbaycan­lı­la­rın ya­şa­dı­ğı Xı­dır­lı və Gü­lab­lı kəndlərində isə qu­raq­lıq ol­du­ğun­dan çö­rək təj­hi­za­tı pis­dir. Bu kəndlərdə yal­nız bir ay­lıq ta­xıl eh­ti­ya­tı var.

Cavanşir qə­za rəi­si çı­xı­şın­da bil­dir­miş­di ki, qə­naət ol­sa, ta­xıl eh­ti­ya­tı ça­tar. Bu qə­za­ya la­zım olan sə­na­ye və çox iş­lə­nən mal­lar gə­ti­ril­mə­li­dir.

Mü­şa­vi­rə­də bil­di­ril­miş­dir ki, Zən­gə­zur və Şə­rur-Də­rə­lə­yəz qə­za­la­rın­da mal­dar­lıq­la məş­ğul olan 17 min əha­li­ni ta­xıl­la tə­min et­mək la­zım­dır. Qeyd olun­muş­du ki, böl­gə­nin əha­li­si­ni ta­xıl­la tə­min et­mək üçün əkin sa­hə­lə­ri­ni ge­niş­lən­dir­mək la­zım­dır. Be­lə ki, mə­lum ha­di­sə­lər za­ma­nı əkin sa­hə­lə­ri 50 faiz azal­mış­dır.

Mü­şa­vi­rə­də da­ha son­ra ta­xıl, sə­na­ye və ço­xiş­lə­nən mal­la­rın qiy­mət­lə­ri mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə edil­miş və on­la­rın həll edil­mə­si üçün qə­za rəis­lə­ri­nə gös­tə­riş­lər ve­ril­miş­dir. Cavanşir qə­za rəi­si­nə tap­şı­rıl­mış­dır ki, Tər­tər ça­yın­dan ay­rı­lan su ka­nal­la­rı­nın nor­mal iş­lə­mə­si­ni tə­min et­sin. Son­ra Şu­şa qə­za rəi­si at-ara­ba mü­kə­lə­fiy­yə­ti haq­qın­da çı­xış et­miş­dir. Mü­şa­vi­rə­də qə­ra­ra alın­mış­dır ki, əla­və yük av­to­ma­şın­la­rı alın­sın və di­gər nəq­liy­yat va­si­tə­lə­ri sə­fər­bər­li­yə alın­sın. Əha­li­nin yox­sul və­ziy­yət­də ya­şa­yan his­sə­si bu mü­kə­lə­fiy­yət­dən azad edil­sin (75, v.14).

İkin­ci ij­la­sın gün­də­li­yi­nə sa­lı­nan bir sı­ra mə­sə­lə­lər - poçt-te­leq­raf xət­lə­ri­nin çə­kil­mə­si, ya­şa­yış bi­na­la­rı­nın və Şu­şa­da­kı xəs­tə­xa­na­nın tə­mi­ri və sair və­sai­tin ça­tış­ma­ma­sı­na gö­rə on­la­rın həl­li müəy­yən vax­ta qə­dər tə­xi­rə sa­lın­mış­dır.

Əsas mə­sə­lə­lər­dən bi­ri də or­du­ya ça­ğı­rış və or­du­nun təş­kil edil­mə­si idi. Ona gö­rə tək­lif olun­du ki, hər bir ya­şa­yış mən­tə­qə­sin­də xü­su­si ij­ma ko­mis­si­yası ya­ra­dıl­sın və ona nə­za­rət güj­lən­di­ril­sin.

1919-cu il fev­ra­lın 16-da Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun ya­nın­da növ­bə­ti mü­şa­vi­rə ke­çi­ril­miş­dir. Bu­ra­da əsa­sən mək­təb mə­sə­lə­si mü­za­ki­rə edil­miş­dir. Qeyd olun­muş­dur ki, Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur­da er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­si za­ma­nı on­suz da say­ja az olan mək­təb­lər da­ğıl­mış və müəl­lim­lər öz yer­lə­ri­ni tərk et­miş­lər. Mü­şa­vi­rə­də Sə­hiy­yə na­zi­ri­nin nü­ma­yən­də­si C.Lənbəranski de­miş­dir ki, Sə­hiy­yə na­zi­ri Gen­des res­pub­li­ka­da yo­lu­xu­cu və yo­lu­xu­cu ol­ma­yan xəs­tə­lik­lə­rə qar­şı mü­ba­ri­zə apar­maq üçün cid­di təd­bir­lər gör­mə­yə baş­la­mış­dır. Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor Şu­şa­da 100 çar­pa­yı­lıq xəs­tə­xa­na­nın ti­kil­mə­si, la­zım olan tib­bi ava­dan­lı­ğın alın­ma­sı və hə­kim­lə­rə maaş ve­ril­mə­si üçün və­sait ay­rıl­dığını demişdir. La­kin Xos­rov bəy bil­dir­miş­dir ki, Qa­ra­bağ əha­li­si­nə tib­bi xid­mət gös­tər­mək üçün bö­yük bir xəs­tə­xa­na­nı tək­jə Şu­şa­da yox, həm də əl­ve­riş­li joğ­ra­fi möv­qe­yə ma­lik olan Ağ­dam­da da aç­maq la­zım­dır. Bi­zim ha­zır­la­dı­ğı­mız la­yi­hə­yə gö­rə bü­tün qə­za­lar­da xəs­tə­xa­na­lar açıl­ma­lı­dır(75, v.18). Bi­zə mə­lum­dur ki, Bər­də­nin Xan Ərəb kən­din­də feldşer mən­tə­qə­si açıl­mış­dır. Bax­ma­ya­raq ki, Qar­ya­gin­də hə­kim­lər ol­sa da, feldşer mən­tə­qə­si yox­dur.

Zən­gə­zur qə­za rəi­si­nin nü­ma­yən­də­si C.Sul­ta­nov çı­xı­şın­da de­miş­dir ki, dok­tor Pa­ro­yans xəs­tə­xa­na­nı öz ava­dan­lı­ğı ilə bir­lik­də Zən­gi­lan­dan er­mə­ni ra­yon­la­rı­na apar­mış­dır. Bu­na gö­rə Azərbaycan­lı­lar tib­bi xid­mət­dən məh­rum ol­muş­lar.

Dok­tor K.Meh­man­da­rov bil­dir­miş­dir ki, Azərbaycan xal­qı­nın tib­bi xid­mə­tə da­ha bö­yük eh­ti­ya­jı var. Bu­na gö­rə də Şu­şa­da nəin­ki ma­hal xəs­tə­xa­na­sı, həm də feldşer-ma­ma kur­su təş­kil et­mək la­zım­dır. Bu­ra­da ha­zır­la­nan feldşer-ma­ma­lar Qa­ra­ba­ğın bü­tün qə­za­la­rı üçün la­zım ola­jaq­dır. O, əla­və ola­raq de­miş­di ki, Zən­gə­zur qə­za­sın­da ge­niş şə­bə­kə­li tib­bi mən­tə­qə­lər aç­maq la­zım­dır.

Bu mü­şa­vi­rə­də çı­xış edən So­sial-Tə­mi­nat Na­zir­li­yi­nin nü­ma­yən­də­si və dok­tor Ağa­yev də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor X.B.Sul­ta­no­vun tək­li­fi­ni mü­da­fiə et­miş­di­lər. Ye­kun­da be­lə qə­ra­ra gə­lin­miş­di ki, vi­la­yət xəs­tə­xa­na­sı üçün ay­rıl­mış 100 çar­pa­yı­dan 30-u Şu­şa­ya, qa­la­nı Ağ­da­ma və Zən­gə­zur qə­za­sı­na ve­ril­sin. Qə­za­da olan kö­çə­ri mal­dar­la­ra tib­bi xid­mət gös­tə­ril­mə­si də nə­zə­rə alın­mış­dır (75, v.19-20).

17 fev­ral 1919-cu il­də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor X.B.Sul­ta­nov Şu­şa­ya gə­lən in­gi­lis mis­si­ya­sı­nın ka­pi­ta­nı Se­ray­li­ni qə­bul et­miş və bu mü­na­si­bət­lə əv­vəl­ki tər­kib­də ge­niş mü­şa­vi­rə ça­ğır­mış­dır. Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor aşa­ğı­da­kı mə­sə­lə­lə­ri mü­za­ki­rə­yə ver­miş­dir:

1) Bö­yük Bri­ta­ni­ya tə­mi­na­tı­nın 4-cü mad­də­si­nə uy­ğun ola­raq ge­ne­ral Andranikin dəs­tə­si­nin tərk-si­lah edil­mə­si və Qa­ra­

    bağ­dan çı­xa­rıl­ma­sı;

2) Hə­min tə­mi­na­tın 1-ci mad­də­si­nə əsa­sən qaç­qın­la­rın öz əv­vəl­ki yer­lə­ri­nə qay­ta­rıl­ma­sı;

3) Ağ­dam, Şu­şa və Qar­ya­gin yol­la­rı­nın ge­diş-gə­liş üçün açıl­ma­sı;

4) Ma­yor Qib­bo­nun tə­lə­bi ilə ona xə­zi­nə­dən pul ay­rıl­ma­sı.

Bi­rin­ci mə­sə­lə ilə əla­qə­dar ola­raq in­gi­lis mis­si­ya­sı işə baş­la­mış və bu məq­səd­lə öz nü­ma­yən­də­si­ni Go­ru­sa gön­dər­miş­dir.

İkin­ci mə­sə­lə ilə bağ­lı aşa­ğı­da­kı qə­rar qə­bul edil­miş­dir: Qaç­qın­la­rın ha­mı­sı bir yer­də jəm­ləş­di­ril­sin. Ona gö­rə ki,

1) Qaç­qın­la­rın ço­xu ya­ta­laq xəs­tə­li­yi­nə tu­tul­muş­dur;

2) Qış ol­du­ğun­dan bi­na­la­rın ço­xu ya­şa­maq üçün ya­rar­sız­dır;

3) Həm də qaç­qın­la­rı öz əv­vəl­ki yer­lə­ri­nə çat­dır­maq üçün yol­lar bo­yun­ja ər­zaq mən­tə­qə­lə­ri təş­kil et­mək la­zım­dır.

Üçün­cü mə­sə­lə­yə gə­lin­jə Ağ­dam, Şu­şa və Qar­ya­gin yol­la­rı­nın açıl­ma­sı­nı in­gi­lis mis­si­ya­sı öz üzə­ri­nə gö­tü­rmüş­dür.

Dör­dün­cü mə­sə­lə­yə gəl­dik­də Xos­rov bəy Sul­ta­nov tək­lif et­miş­dir ki, bu tə­ləb Azərbaycan hö­ku­mə­ti xə­zi­nə­yə pul kö­çü­r­dük­dən son­ra ye­ri­nə ye­ti­ri­lə bi­lər.

1919-cu il fev­ra­lın 25-də X.B.Sul­ta­no­vun ya­nın­da ke­çi­ril­miş mü­şa­vi­rə­nin pro­to­ko­lun­dan ay­dın olur ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­tor vur­ğu­la­mış­dır ki, mil­li mə­sə­lə­də xü­su­si in­jə­lik, səbr və sa­yıq­lıq gös­tər­mək la­zım­dır. Bu yol­la döv­lə­tin nü­fu­zu­nu qal­dır­maq və di­gər mə­sə­lə­lə­ri də həll et­mək olar.

Bu mü­şa­vi­rə­də Şu­şa şə­hər mək­tə­bi­nin mü­fət­tiş­lə­ri və şə­hər er­mə­ni­lə­ri­nin nü­ma­yən­də­lə­ri də iş­ti­rak edir­di­lər. Mü­şa­vi­rə­də çı­xış edən er­mə­ni­lər bil­dir­miş­lər ki, daş­nak ter­ror­çu­la­rı on­la­rı qor­xu­dur və xü­su­si gös­tə­riş­lər ve­rir­lər. Be­lə ol­duq­da X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis nü­ma­yən­də­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə yı­ğın­jaq ça­ğı­rıb on­lar­dan xa­hiş et­miş­di ki, və­ziy­yə­ti ol­du­ğu ki­mi Tom­so­na çat­dır­sın­lar. X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis­lər­lə bir­lik­də şə­hər­də­ki müəs­si­sə və ida­rə­lə­rin və­ziy­yə­ti ilə ta­nış ol­muş­dur. Tom­so­nun gös­tə­ri­şi ilə ma­yor Mak-Me­zo­nun gön­dər­di­yi iki nü­ma­yən­də Şu­şa­da­kı və­ziy­yət­lə ta­nış olub, X.B.Sul­ta­no­vun fəa­liy­yə­tin­dən ra­zı qal­mış­lar. İn­gi­lis­lər X.B.Sul­ta­no­va tək­lif edir­lər ki, mil­li mə­sə­lə­ni dinj yol­la ni­za­ma sal­maq üçün, o, Şu­şa şə­hə­ri­nin baş­çı­sı Şah­nə­zə­ro­vu və Və­rən­də baş ko­man­da­nı Mə­lik Sok­rat bə­yi qə­bul et­sin. La­kin ad­la­rı çə­ki­lən bu iki şəxs ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run hü­zu­ru­na gəl­mə­miş­lər. Çün­ki on­lar öz­lə­ri­ni Ru­si­ya­nın tə­bəə­si sa­yır­dı­lar. On­la­rın bu hə­rə­kə­ti in­gi­lis­lə­rin na­ra­zı­lı­ğı­na sə­bəb ol­muş­dur. Be­lə ol­duq­da X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis­lə­rə bil­dir­miş­dir ki, er­mə­ni­lər Qaf­qaz­da rus mo­nar­xi­ya­sı­nın da­yaq­la­rı­dır. Ru­si­ya­nın məq­sə­di Qaf­qaz va­si­tə­si ilə Hin­dis­ta­na yol aç­maq­dan iba­rət idi. Tə­bii ki, bu niy­yət in­gi­lis­lə­rin mə­na­fe­yi­nə to­xu­nur­du. X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis­lər­dən xa­hiş et­miş­dir ki, er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­si­ni ni­za­ma sal­maq üçün bir­lik­də mü­za­ki­rə apar­sın­lar. Bu­na ja­vab ola­raq in­gi­lis­lər be­lə bir tək­lif irə­li sür­müş­lər ki, X.B.Sul­ta­nov böl­gə­nin ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­dur. Onun müa­vi­ni isə hö­ku­mət tə­rə­fin­dən tə­yin olu­nur.

La­kin Er­mə­nis­tan Mil­li şu­ra­sı bu tək­li­fə qə­ti eti­raz et­di. Bun­dan son­ra X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis ma­yo­ru­na bil­dir­miş­dir ki, er­mə­ni­lər sülh is­tə­mir və Qa­ra­ba­ğı Azərbaycanın tər­ki­bin­dən ayır­maq və Zən­gə­zu­ru da zəbt et­mək niy­yə­tin­də­dir­lər. Bu­na gö­rə də er­mə­ni­lər dai­ma Azərbaycan tə­rə­fi­nin tək­lif­lə­ri­ni öz tək­lif­lə­ri ilə əvəz edir­lər.

X.B.Sul­ta­nov in­gi­lis­lə­rə bu­nu da de­miş­di ki, Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si dip­lo­ma­tik yol­la ni­za­ma sa­lın­sa, ge­ne­ral Andranikin mə­sə­lə­si də həll olu­nur və onun dəs­tə­si qı­sa müd­dət­də Qa­ra­ba­ğın əra­zi­si­ni tərk edə bi­lər. Bun­dan son­ra isə Tür­ki­yə­dən olan er­mə­ni qaç­qın­la­rı­nın mə­sə­lə­si­ni həll et­mək olar (75, v. 8-9).

X.B.Sul­ta­no­vun Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin Da­xi­li İş­lər Na­zir­li­yi­nə mək­tu­bun­dan ay­dın olur ki, Şu­şa­ya gəl­di­yi ilk gün­lər­dən baş­la­ya­raq o, böl­gə­də mə­sə­lə­lə­ri ob­yek­tiv və ye­rin­də həll et­mək üçün qə­za rəis­lə­ri­nin, şə­hər ij­ti­mai xa­dim­lə­ri­nin və in­gi­lis mis­si­ya­sı­nın iş­ti­ra­kı ilə mü­şa­vi­rə­lər ke­çir­miş­dir. Bu mü­şa­vi­rə­lə­rin sə­nəd­lə­ri­ni təh­lil edər­kən mə­lum olur ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­tor er­mə­ni-Azərbaycan mü­na­qi­şə­si­ni dinj yol­la həll et­mə­yə ça­lı­şır. Tə­sa­dü­fi de­yil­dir ki, o, ke­çir­di­yi mü­şa­vi­rə­lə­rə er­mə­ni tə­rə­fi­nin nü­ma­yən­də­lə­ri­ni və in­gi­lis mis­si­ya­sı­nın üz­vlə­ri­ni də­vət edir­miş.

Gös­tər­mək la­zım­dı ki, Qa­ra­ba­ğı Azərbaycan­dan ayır­maq is­tə­yən və dai­ma Azərbaycan­lı­lar­la er­mə­ni­lər ara­sın­da ni­faq to­xu­mu sə­pən Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın rəh­bər­lə­ri bu mü­şa­vi­rə­lə­rə gəl­mə­miş, hət­ta hə­ya­sız­ja­sı­na Azərbaycan döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­ma­dıq­la­rı­nı bə­yan et­miş­lər.

Çox­say­lı ar­xiv sə­nəd­lə­ri və bir sı­ra təd­qi­qat­çı­la­rın (T.Svyataxovski) araş­dır­ma­la­rı sü­but edir ki, ADR hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən Zən­gə­zur qə­za­sı­nı da əha­tə edən Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ya­ra­dıl­ma­sı və Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun ona baş­çı tə­yin olun­ma­sı Er­mə­nis­ta­nı xey­li təş­vi­şə sal­mış və onun dip­lo­ma­tik-hər­bi fəal­lı­ğı­nı ar­tır­mış­dır. R.Ho­van­nes­yan bu ba­rə­də be­lə ya­zır­dı: "Ajıq­lan­mış er­mə­ni­lə­rin öz­lə­ri üçün təh­qir üs­tün­dən təh­qir he­sab et­dik­lə­ri, bir də bərk qorxduqları məş­hur ar­me­no­fob Xos­rov Sul­ta­no­vun Tom­son tə­rə­fin­dən hər iki əra­zi­nin qu­ber­na­to­ru tə­yin edil­mə­si idi" (56, s.115). "Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin özü­nün ta­ri­xi tor­paq­la­rın­da ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq ya­rat­ma­sı və bu və­zi­fə­yə Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun tə­yin edil­mə­si haq­qın­da qə­ra­rı­nı er­mə­ni­lər eti­raz­la qar­şı­la­mış­lar. Er­mə­nis­ta­nın Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi və Daş­nak mət­bua­tı apa­rı­jı döv­lət­lə­rə və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­ra çox­say­lı mü­ra­ciət­lə­rin­də və ADR rəh­bər­li­yi­nə eti­raz no­ta­la­rın­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti­ni "Ara­rat Res­pub­li­ka­sı­nın əra­zi hü­quq­la­rı­nı" və iki qon­şu öl­kə ara­sın­da mü­na­si­bət­lə­ri poz­maq­da it­ti­ham edir­di­lər. Er­mə­nis­tan tə­rə­fi ya­ran­mış və­ziy­yət­dən çı­xış yo­lu­nu ya Azərbaycan ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­nun ləğv edil­mə­sin­də, ya da mü­vəq­qə­ti in­gi­lis ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ya­ra­dıl­ma­sın­da gö­rür­dü" (87, N2, 1919).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti tə­bii ki, öl­kə­nin əra­zi bü­töv­lü­yü­nün və su­ve­ren hü­quq­la­rı­nın po­zul­ma­sı­na yol ver­məz­di və qon­şu döv­lə­tin onun da­xi­li iş­lə­ri­nə qa­rış­ma­sı jəhdləri ilə ba­rı­şa bil­məz­di. Bu­na gö­rə də ADR-in xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri­nin və­zi­fə­si­ni ij­ra edən Adil xan Zi­yad­xa­nov Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nə ja­vab no­ta­la­rın­da bir da­ha Qa­ra­ba­ğın və Zən­gə­zu­run Azərbaycanın ta­ri­xi tor­paq­la­rı ol­du­ğu­nu xa­tır­lat­mış­dır (86, s.160). Er­mə­nis­ta­nın eti­ra­zı­nı onun su­ve­ren­li­yi­nə qəsd ki­mi qiy­mət­lən­di­rən Azərbaycan hö­ku­mə­ti qə­tiy­yət­lə bil­dir­miş­dir ki, özü­nün əra­zi to­xu­nul­ma­maz­lı­ğı­nı hər va­si­tə ilə mü­da­fiə edə­jək­dir. Bu­nun­la ya­na­şı, Azərbaycan hö­ku­mə­ti bü­tün mü­na­qi­şə­lə­ri sülh yo­lu ilə ləğv et­mə­yə ha­zır ol­du­ğu­nu bil­dir­miş­dir.

Re­gion­da və­ziy­yə­ti mü­rək­kəb­ləş­di­rən amil­lər­dən bi­ri də in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın Azərbaycanın bu re­gio­nu­na mü­na­si­bət­də iki­li si­ya­sət ye­rit­mə­si idi. İn­gi­lis­lər bir tə­rəf­dən Zən­gə­zu­run bir his­sə­si­nin Er­mə­nis­ta­na ve­ril­mə­si­ni is­tə­yir, di­gər tə­rəf­dən ADR hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən Qa­ra­bağ­da ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­n ya­ra­dıl­ma­sı­nı mü­da­fiə edir­di­lər. İn­gi­lis­lə­rin ikin­ci hə­rə­kə­ti er­mə­ni­lər­də bö­yük na­ra­zı­lıq ya­rat­mış­dı. Er­mə­ni­lər müx­tə­lif va­si­tə və yol­lar­la in­gi­lis­lər­də öz­lə­ri­nə rəğ­bət ya­rat­ma­ğa və Azərbaycanın bu re­gion­la­rı­na er­mə­ni­lə­rin "ta­ri­xi hü­quq­la­rı­nın" ger­çək­li­yi­nə Bö­yük Bri­ta­ni­ya hö­ku­mə­ti­ni inan­dır­ma­ğa ça­lı­şır­dı­lar. İn­gi­lis­lər isə müx­tə­lif bə­ha­nə­lər­lə er­mə­ni tə­rə­fi­nin şərtlərini qə­bul et­mir­di­lər. 1919-cu il ap­re­lin 3-də ye­ni in­gi­lis ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru Şa­tel­vort bə­ya­nat ver­miş­di ki, X.B.Sul­ta­no­vun ge­ne­ral-qu­ber­na­tor tə­yin edil­mə­si ta­ma­mi­lə düz­gün­dür və Andranikin si­lah­lı dəs­tə­lə­ri re­gion­dan çı­xa­rıl­ma­lı­dır (73, v. 57). La­kin son­ra­dan in­gi­lis­lə­rin Qa­ra­bağ və Zən­gə­zu­ra mü­na­si­bət­də zid­diy­yət­li si­ya­sə­ti özü­nü bü­ru­zə ver­di. On­lar öz­lə­ri­nin əv­vəl­ki vəd­lə­rin­dən im­ti­na edə­rək bu re­gion­lar­da ha­ki­miy­yə­ti Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nə de­yil, Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­na ver­mək, Qa­ra­bağ­da və Zən­gə­zur­da er­mə­ni­lə­rin möh­kəm­lən­mə­si­nə ma­ne olan Xos­rov bəy Sul­ta­no­vu və­zi­fə­dən gö­tür­mək üçün hər va­si­tə ilə ça­lı­şır­dı­lar.

Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin dip­lo­ma­tik-si­ya­si oyun­la­rı daş­nak mət­bua­tı­nın sax­ta, ey­ni za­man­da məq­səd­yön­lü və sis­tem­li təb­li­ğa­tı ilə ta­mam­la­nır­dı. Mə­sə­lən, "Na­şe vrem­ya" qə­ze­ti­nin 1919-cu il 29 yan­var ta­rix­li sa­yın­da­kı baş mə­qa­lə­də Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur böl­gə­lə­rin­də xü­su­si ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı "Azərbaycan za­də­gan dai­rə­lə­ri­nin mə­su­liy­yət­siz­li­yi", iki qon­şu xalq ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rin kə­sil­mə­si fak­tı ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir­di. Qə­zet mü­ha­ri­bə­nin sə­bəb­lə­ri­ni Er­mə­nis­ta­nın iş­ğal­çı­lıq si­ya­sə­tin­də de­yil, ADR hö­ku­mə­ti­nin "feo­da­liz­mi"ndə gö­rür, bu iş­də Azərbaycan za­də­gan­la­rı­nı gü­nah­lan­dı­rır­dı (87, N 22, 1919).

Ba­kı daş­nak­la­rı­nın qə­ze­ti "Vpe­red"in 1919-cu il fev­ra­lın 12-də çı­xan 13-cü sa­yın­da Er­mə­nis­ta­nın mə­lum si­ya­sə­ti və möv­qe­yi­nin ideo­lo­ci tə­mi­na­tı­na dair proq­ram sə­viy­yə­li "Baş­lan­ğıj" ad­lı mə­qa­lə ve­ril­miş­dir. Zən­gə­zur qə­za­sı­nı da əha­tə edən ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq qə­zet tə­rə­fin­dən "ye­ni də­vət olun­ma­mış hö­ku­mət", Azərbaycan rəh­bər­li­yi­nin er­mə­ni əha­li­si­nin ira­də­si­nə zidd ad­dı­mı ki­mi qə­lə­mə ve­ri­lir­di. Mə­qa­lə Azərbaycanın bu böl­gə­lə­rə heç bir ta­ri­xi və et­nik hü­quq­la­rı­nın ol­ma­dı­ğı­nı, qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı­nın isə ADR hö­ku­mə­ti­nin Qa­ra­ba­ğı və Zən­gə­zu­ru ələ ke­çi­rə­rək türk-ta­tar Araz­də­yən Res­pub­li­ka­sı ilə bir­ləş­mək və öz sər­həd­lə­ri­ni Sür­mə­li qə­za­sın­da Tür­ki­yə sər­həd­lə­ri­nə­dək ge­niş­lən­dir­mək məq­sə­di da­şı­dı­ğı­nı ya­zır­dı.

Mə­qa­lə­də da­ha iki jə­hət diq­qə­ti cəlb edir.

Bi­rin­ci, Azərbaycanın gu­ya is­lam­çı əh­val-ru­hiy­yə­li ha­kim­lə­ri­nin im­pe­ria­list meylləri qan tö­kül­mə­si­nə, Er­mə­nis­ta­nın böl­gə­lər­də­ki er­mə­ni əha­li­si­nə kö­mə­yə gəl­mə­si isə iki öl­kə ara­sın­da hər­bi toq­quş­ma­ya gə­ti­rib çı­xa­ra bi­lər. Gu­ya böl­gə­lə­rin əra­zi mən­su­biy­yə­ti mə­sə­lə­si mü­ba­hi­sə­li­dir, yal­nız Sülh konfransı tə­rə­fin­dən həll olun­ma­lı­dır. Bu­ra­dan ay­dın olur ki, qə­zet Er­mə­nis­ta­nın böl­gə­lər­də ya­şa­yan er­mə­ni əha­li­si­nə hə­lə bun­dan son­ra "yar­dım edə­jə­yi" ba­rə­də xə­bər­dar­lıq edi­lir və Ara­rat res­pub­li­ka­sı­nın hi­ma­yə­sin­də olan Andranikin qul­dur dəs­tə­lə­ri­nin ar­tıq xey­li müd­dət­dən bə­ri hə­min əra­zi­lər­də Azərbaycan­lı­la­ra qar­şı tö­rət­dik­lə­ri vəh­şi­lik­lə­ri ya eti­raf et­mək is­tə­mir, ya da on­la­rı "qa­nu­ni" sa­yır­dı;

İkin­ci, de­yi­lir ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run yer­li əha­li­yə mü­ra­ciə­tin­də İn­gil­tə­rə­nin ən de­mok­ra­tik öl­kə, qa­nun­çu­lu­ğun tə­rəf­da­rı, zo­ra­kı­lı­ğın əleyhdarı ol­ma­sı­na dair fi­kir­lə­ri, onun Tom­so­na is­ti­nad et­mə­si xü­su­si mə­na ilə vur­ğu­la­nır. Həm­çi­nin, Tom­so­nun Qa­ra­ba­ğa və Zən­gə­zu­ra öz nü­ma­yən­də­si­ni gön­dər­mək və yer­li özü­nü i­da­rə­ni mü­da­fiə et­mək­lə əha­li­nin azad­lı­ğı­nı, to­xu­nul­maz­lı­ğı­nı, di­gər hü­quq­la­rı­nı qo­ru­ya­ja­ğı ba­rə­də vəd ver­di­yi qeyd olu­nur.

Daş­nak qə­ze­ti ye­kun­da Er­mə­nis­ta­nın əra­zi id­dia­la­rı­nı mü­da­fiə­yə qal­xır. Azərbaycanın öz tor­paq­la­rı­nın ida­rə­çi­li­yi­ni hə­ya­ta ke­çir­mək jəhdlərini rədd edir və və­ziy­yət­dən "ye­ga­nə ağıl­lı" çı­xış yo­lu­nu "yer­li əha­li­yə" (yə­ni er­mə­ni­lə­rə) müs­tə­qil, hər han­sı bir ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­suz ya­şa­maq im­ka­nı ve­ril­mə­si­ni "məs­lə­hət gö­rür".

Çox ma­raq­lı­dır ki, bu dövrdə daş­nak hö­ku­mə­ti­nin Azərbaycan­da­kı dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­si olan T.Bek­zad­yan Bri­ta­ni­ya ko­man­dan­lı­ğı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri ilə gö­rüş­lə­rin­də müt­tə­fiq­lə­rin böl­gə­lə­rin mə­sə­lə­si­ni Er­mə­nis­ta­nın xey­ri­nə həll et­mə­yə­jə­yi təq­dir­də, heç ol­maz­sa bu­ra­da mü­vəq­qə­ti İn­gi­lis ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu ya­ra­dıl­ma­sı­na ça­lı­şır­dı.

Şüb­hə­siz, ADR hö­ku­mə­ti Er­mə­nis­ta­nın əsas­sız əra­zi id­dia­la­rı­na və böl­gə­lə­ri­mi­zin ida­rə olun­ma­sı­na mü­da­xi­lə­si­nə bi­ga­nə qa­la bil­məz­di. Xa­ri­ci İş­lər na­zi­ri­nin əvə­zi A.Zi­yad­xa­nov 1919-cu il yan­va­rın 31-də Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı­nın XİN-nə gön­dər­di­yi 178 say­lı te­leq­ram­da bil­di­rir­di ki, "Azərbaycanın Zən­gə­zur və di­gər ra­yon­la­rın­da mü­vəq­qə­ti ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq ya­ra­dıl­ma­sı­na hər han­sı bir eti­raz əsas­sız­dır, çün­ki hə­min əra­zi­lər ADR-nın ay­rıl­maz tər­kib his­sə­lə­ri­dir" (9, N 103,1919). Da­ha son­ra te­leq­ram­da bil­di­ri­lir­di ki, öz tor­paq­la­rın­da qay­da-qa­nun ya­rat­maq, mil­liy­yə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq bü­tün və­tən­daş­la­rın lə­ya­qə­ti­ni və əm­la­kı­nı mə­su­liy­yət­siz şəxslərin öz­ba­şı­na­lı­ğın­dan mü­da­fiə et­mək Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin nəin­ki hü­qu­qi, hət­ta mə­nə­vi və­zi­fə­si­dir. A.Zi­yad­xa­nov bu böl­gə­lə­rə ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run tə­yin edil­mə­si ba­rə­də­ki qə­ra­rın Er­mə­nis­ta­nın əra­zi hü­quq­la­rı­na qəsd ol­ma­dı­ğı­nı, ək­si­nə onun hö­ku­mə­ti­nin eti­ra­zı­nı isə da­xi­li iş­lə­ri­mi­zə qa­rış­ma­ğa jəhd gös­tər­mək­lə su­ve­ren­li­yi­mi­zə qəsd ki­mi qiy­mət­lən­di­rir­di (47, v.3).

Xü­su­si qeyd olun­ma­lı­dır ki, Tom­so­nun 1919-cu il yan­va­rın or­ta­la­rın­da Qa­ra­ba­ğın və Zən­gə­zu­run Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın mü­vəq­qə­ti ida­rə­çi­li­yi­nə ve­ril­di­yi­ni bə­yan et­mə­si, hə­min böl­gə­lər­də mü­vəq­qə­ti ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı­na ob­yek­tiv mü­na­si­bət bəs­lə­mə­si də Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi­ni xey­li çaş­dır­mış və na­ra­zı sal­mış­dır. O, er­mə­ni­lə­rin bu­nun­la bağ­lı eti­raz­la­rı­na ja­vab ola­raq de­miş­di ki, bə­zi er­mə­ni­lər Azərbaycanın Bri­ta­ni­ya tə­rə­fin­dən tu­tul­ma­sın­dan in­ti­qam mə­qa­mı ki­mi is­ti­fa­də edə bil­mə­dik­lə­rin­dən çox mü­təəs­sir ol­muş­lar. On­lar ba­şa düş­mə­li­dir­lər ki, mə­sə­lə­ni hər­bi qüv­və­lər de­yil, Sülh konfransı həll edə­jək­dir. Müt­tə­fiq­lə­rin ko­man­dan­lı­ğı­nın mü­vəq­qə­ti ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun təş­ki­li­ni hi­ma­yə et­mə­si­ onun tə­rə­fin­dən 1919-cu ilin fev­ra­lın­da Şu­şa­ya gön­də­ri­lən ma­yor Mak-Me­zo­na (ar­xiv sə­nəd­lə­rin­də onun adı Makk Mes­sey ki­mi də get­miş­dir) və xü­su­si ko­mis­si­ya­ya ve­ri­lən tə­li­mat­dan da gö­rü­nür. Hə­min tə­li­mat­da Azərbaycan tə­rə­fi üçün müəy­yən mə­na və əhə­miy­yət kəsb edən bə­zi mə­qam­la­ra nə­zər sa­laq. Tə­li­mat­da gös­tə­ri­lir­di ki, Zən­gə­zur və Qa­ra­ba­ğın Azərbaycana və ya Er­mə­nis­ta­na mən­sub ol­ma­sı mə­sə­lə­si yer­lər­də həll olu­na bil­məz, ko­mis­si­ya da bu işə heç bir tə­sir gös­tər­mək im­ka­nı­na ma­lik de­yil­dir və onun yo­lu­na qo­yul­ma­sı yal­nız Sülh konfransı va­si­tə­si­lə müm­kün­dür. Tə­li­mat­da da­ha son­ra Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun böl­gə­lə­rin ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru tə­yin edil­mə­si bil­di­ri­lir, onun "mo­dus vi­ven­de" tap­maq, vi­la­yə­ti qüv­və tət­biq olun­ma­dan ida­rə et­mək və əra­zi id­dia­la­rı haq­qın­da mə­sə­lə qal­dır­maq və­zi­fə­lə­ri sa­da­la­nır və bun­la­rı hə­ya­ta ke­çir­mək­də ona hər­tə­rəf­li yar­dım gös­tə­ril­mə­si tap­şı­rı­lır­dı.

Ko­mis­si­ya­nın qar­şı­sı­na qo­yu­lan və tə­li­mat­da öz ək­si­ni ta­pan ən mü­hüm və Azərbaycan üçün ol­duq­ja zə­ru­ri olan və­zi­fə­lər­dən bi­ri­ni xü­su­si­lə fərqləndirmək la­zım­dır. Hə­min sə­nə­din 4-cü bən­din­də ya­zı­lır­dı ki, Mak-Me­zon və ko­mis­si­ya qo­şun­la­rın tər­xis olun­ma­sı haq­qın­da tə­li­ma­tı Andranikə çat­dır­ma­lı, onun hər­bi his­sə­lə­ri­nin Yev­la­xa da­şın­ma­sı, ora­da isə ləğv olun­duq­dan son­ra də­mir­yo­lu ilə Er­mə­nis­ta­na ötü­rül­mə­si və qaç­qın­la­rın bu yaz­da öz və­tən­lə­ri­nə gön­də­ril­mə­si üçün la­zı­mi sə­rən­jam­lar ver­mə­li­dir­lər. Şu­şa­ya ge­dən iki er­mə­ni nü­ma­yən­də­si isə on­la­ra hər­tə­rəf­li kö­mək gös­tər­mə­li idi. Ko­mis­si­ya­nın ar­dın­ca X.Sul­ta­no­vun ge­ne­ral-qu­ber­na­tor tə­yin olun­ma­sı 1919-cu il ap­re­lin 3-də pol­kov­nik Şa­tel­vor­tun bə­ya­na­tı ilə müt­tə­fiq­lə­rin ko­man­dan­lı­ğı tə­rə­fin­dən rəs­mən ta­nın­dı və təs­diq edil­di. Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti ha­di­sə­lə­rin bu səp­ki­də ge­di­şi ilə qə­tiy­yən ra­zı­laş­mır, böl­gə­lə­rə dair öz haq­sız id­dia­la­rı­nın "əsaslı­lı­ğı­na" in­gi­lis­lə­ri inan­dır­ma­ğa jəhdlər edir­di. Daş­nak hö­ku­mə­ti­nin səd­ri Ov. Ka­çaz­nu­ni 1919-cu il mar­tın 7-də in­gi­lis ge­ne­ra­lı Uok­ker­lə söh­bə­tin­də bil­dir­miş­dir: "Er­mə­ni­lər qə­ti əmin idi­lər ki, müt­tə­fiq­lə­rin qə­lə­bə­si və Qaf­qa­za gə­li­şi ilə on­la­rın və­ziy­yə­ti yax­şı­lı­ğa doğ­ru də­yi­şə­jək­dir. Mən açıq de­mə­li­yəm ki, xal­qın şüu­ru­na hey­rət, şüb­hə və təəs­süf hissləri da­xil ol­ma­ğa baş­la­mış­dır. O, ar­tıq özü­nün sağ qal­ma­sı, ya da məhv ol­ma­sı­nın müt­tə­fiq­lər üçün tə­fa­vüt­süz­lü­yü haq­qın­da dü­şün­mə­yə baş­la­yır"(109,s373).

Er­mə­nis­tan xa­ri­ci iş­lər na­zi­ri S.Tiq­ran­ya­nın ge­ne­ral Tom­so­na gön­dər­di­yi 1919-cu il 11 mart ta­rix­li, 559 say­lı te­leq­ra­mın­da de­yi­lir­di: "Bu ilin yan­va­rın­da o, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti adın­dan Şu­şa, Zən­gə­zur, Cəbrayıl və Cavanşir qə­za­la­rın­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti tə­rə­fin­dən ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq ya­ra­dıl­ma­sı­na qar­şı eti­ra­zı­nı bil­dir­miş­dir. Hə­lə fev­ral­da isə dok­tor X.Sul­ta­no­vun bu vi­la­yət­lə­rin ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru tə­yin edil­mə­si ilə əla­qə­dar ge­ne­ral Uok­ke­rə öz eti­ra­zı­nı çat­dır­mış, onun funksiyalarını eti­bar­sız say­dı­ğı­nı elan et­miş­dir"(73, v.27). Na­zir bu möv­qe­yi­ni bə­zi əsas­sız də­lil­lər­lə izah et­mə­yə ça­lı­şır və ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun bö­yük his­sə­si­nin gu­ya Er­mə­nis­ta­nın əra­zi­si ol­du­ğu­nu gös­tə­rir, Sülh konfransının sər­həd də­yi­şik­lik­lə­ri­nə yö­nəl­di­lən bir­tə­rəf­li zo­ra­kı­lıq aktlarından çə­kin­mək haq­qın­da 1919-cu il 24 yan­var ta­rix­li qə­ra­rı­na is­ti­nad edir (73, v.27). "Də­lil­lər sı­ra­sın­da qeyd olu­nan bir mə­sə­lə, yə­ni Er­mə­nis­tan par­la­men­ti­nin hə­min böl­gə­nin er­mə­ni əra­zi­si sa­yıl­ma­sı, bu əra­zi­lə­rin gu­ya Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin adın­dan tam sə­la­hiy­yə­tə ma­lik Mil­li Şu­ra tə­rə­fin­dən ida­rə edil­mə­si, daş­nak hö­ku­mə­ti­nin Go­rus­da öz ko­mis­sa­rı­na ma­lik ol­ma­sı və vi­la­yə­tin bü­tün in­zi­ba­ti xərjlərini ödə­mə­si ki­mi fi­kir­lə­rin söy­lən­mə­si əs­lin­də ADR-ə qar­şı tor­paq id­dia­la­rı­nın, onun hü­dud­la­rın­da tö­rə­di­lən vəh­şi­lik­lə­rin bi­la­va­si­tə müəl­lif­ləri­nin açıq eti­ra­fı idi. Er­mə­nis­tan xa­ri­ci si­ya­sət ida­rə­si­nin Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin zo­ra­kı və bir­tə­rəf­li ad­dım­la­rı­nın ar­zuo­lun­maz nə­ti­jə­lə­ri ba­rə­də xə­bər­dar­lı­ğı, ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run funksiyalarının da­yan­dı­rıl­ma­sı üçün Tom­so­nun işə qa­rış­ma­sı ça­ğı­rı­şı isə res­pub­li­ka­nın si­ya­sə­ti­nə bir­ba­şa mü­da­xi­lə­dən və əsas­sız tor­paq da­va­sın­dan baş­qa bir şey de­yil­di.

Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­ra­dıl­ma­sı və onun ida­rə­çi­li­yi mə­sə­lə­si Tom­so­nun Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin üzvləri ilə İrə­van­da 1919-cu il mar­tın 28-də və ap­re­lin 6-da ke­çi­ri­lən mü­şa­vi­rə­lər­də qal­dı­rıl­mış və mü­za­ki­rə ob­yek­ti­nə çev­ril­miş­dir. Uzun sü­rən mü­za­ki­rə və mü­ba­hi­sə­lər­dən son­ra in­gi­lis­lər nə­ha­yət ki, bu mə­sə­lə­də güzəştsiz möv­qe tu­ta­raq er­mə­ni­lər­dən müt­tə­fiq­lə­rin ko­man­dan­lı­ğı­nın qə­rar­la­rı­na ta­be ol­ma­ğı, Qa­ra­bağ­da və Zən­gə­zur­da ADR-in ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­ma­ğı tə­ləb et­di­lər. Bu­nun­la ra­zı­laş­ma­yan Er­mə­nis­tan XİN-yi Qaf­qaz­da­kı Bri­ta­ni­ya ko­man­dan­lı­ğı­na ün­van­la­dı­ğı 1919-cu il 15 ap­rel ta­rix­li, 1332 say­lı te­leq­ra­mın­da bu mə­sə­lə ilə bağ­lı tut­du­ğu əv­vəl­ki möv­qe­yi­ni bir da­ha tək­rar­la­mış­dır. Təkinski bu ba­rə­də 1919-cu il 20 ap­rel ta­rix­li te­leq­ram­la ADR-in XİN-nə mə­lu­mat ver­miş­dir. O, 1919-cu il iyu­nun 25-də isə Er­mə­nis­ta­nın XİN-nə 224 say­lı no­ta ve­rə­rək Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun ya­ra­dıl­ma­sı və X.Sul­ta­no­vun tə­yi­na­tı­na dair sə­nəd­lə­ri, böl­gə­də yer­ləş­mə­si­nə və bu­ra­da qa­nun­çu­lu­ğun tə­min edil­mə­si­nə qar­şı eti­raz­la­rı əsas­sız say­mış, Er­mə­nis­ta­nın id­dia­la­rı­nı res­pub­li­ka­mı­zın da­xi­li iş­lə­ri­nə qa­rış­maq səy­lə­ri ki­mi qiy­mət­lən­dir­miş­dir. Hə­min no­ta­nı ol­du­ğu ki­mi ve­ri­rik:

"Mən hö­ku­mə­ti­mi­zin tap­şı­rı­ğı ilə si­zə bil­di­ri­rəm ki, X.Sul­ta­nov Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il 15 yan­var­da Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın ay­rıl­maz his­sə­si olan Zən­gə­zur, Cəbrayıl, Cavanşir və Şu­şa qə­za­la­rı­nın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru tə­yin edil­miş və ap­re­lin 3-də rəs­mən ta­nın­mış­dır. Er­mə­nis­tan Res­pub­li­ka­sı hö­ku­mə­ti­nin X.Sul­ta­no­vun fəa­liy­yə­ti­nə və ad­la­rı çə­ki­lən qə­za­lar­da Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın yer­ləş­mə­si­nə qar­şı eti­raz­la­rı Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın da­xi­li iş­lə­ri­nə qa­rış­maq sa­yı­lır.

Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru X.Sul­ta­no­vun gör­dü­yü cid­di təd­bir­lər nə­ti­jə­sin­də Şu­şa ra­yo­nun­da qay­da-qa­nun bər­qə­rar olun­muş və hə­yat nor­mal ahən­gə düş­müş­dür" (86, s.249).

Andranikin qul­dur dəs­tə­lə­ri­nin Zən­gə­zu­run Azərbaycan­lı əha­li­si­nə qar­şı tö­rət­dik­lə­ri vəh­şi­lik­lər, Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin və müt­tə­fiq­lə­ri­nin ko­man­dan­lı­ğı mis­si­ya­la­rı­nın səy­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq, 1919-cu ilin mar­tı­na­dək da­vam et­di. Zən­gə­zur qə­za rəi­si­nin Gəncə qu­ber­na­to­ru­na gön­dər­di­yi 1919-cu il 28 fev­ral ta­rix­li mə­lu­mat­da qeyd edi­lir­di ki, qa­ni­çən Andranikin qul­dur dəs­tə­lə­ri­nin vəh­şi­lik­lə­ri Hə­kə­ri­dən Ara­za, Minkənddən Ba­zar­ça­ya və Nax­çı­van qə­za­sı­nın sər­həd­di­nə­dək uza­nan əra­zi­­ni bü­rü­müş­dür.

1919-cu il fev­ra­lın son­la­rın­da Andranik da­ha ge­niş miq­yas­lı qəsbkarlıq hə­rə­kət­lə­ri­nə baş­la­dı. Zən­gə­zur qə­za rəi­si­nin gön­dər­di­yi te­leq­ra­ma əsa­sən Və­ki­lo­vun ADR-in Da­xi­li İş­lər və Hər­bi Na­zir­lik­lə­ri­nə yol­la­dı­ğı 1919-cu il 28 fev­ral ta­rix­li, 790 say­lı sə­nəd­də de­yi­lir­di: "Fev­ra­lın 23-də Andranik qüv­vət­li si­lah­lı dəs­tə ilə Go­rus­dan Tuğ is­ti­qa­mə­ti­nə hə­rə­kət et­miş, ey­ni vaxtda onun dəs­tə­si­nin 4 bö­lü­yü (100 nə­fər­lik his­sə) Əkə­rək kən­di­nə gəl­miş­dir. Yer­də­yiş­mə­nin məq­sə­di bi­zə tam ay­dın­laş­ma­sa da, er­mə­ni mən­bə­lə­rin­dən on­la­rın Cəbrayıl, Şu­şa qə­za­la­rı­nın dağ­lıq his­sə­si­ni və bü­tün Zən­gə­zu­ru Xu­da­fə­rin kör­pü­sü­nə­dək iş­ğal et­mək niy­yət­lə­ri mə­lum ol­muş­dur. Andranikin Şu­şa is­ti­qa­mə­tin­də, onun his­sə­lə­ri­nin isə Əkə­rək­dən keç­mək­lə Zən­gə­zu­run Azərbaycan­lı əha­li­si­ni qa­rət et­mək məq­sə­di­lə Araz yö­nü­mün­də hə­rə­kə­ti bu mə­lu­mat­la­rı təs­diq­lə­yir"(35,v.30).

Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğa da­xil olan qə­za­lar­da si­ya­si-hər­bi şə­rai­tin kəs­kin­li­yi­ni, Andranikin qul­dur dəs­tə­lə­ri­nin Zən­gə­zu­run Azərbaycan­lı əha­li­si və bu ma­ha­lın gə­lə­jə­yi üçün ya­rat­dı­ğı təh­lü­kə­ni çox yax­şı du­yan X.Sul­ta­nov ADR-in mü­va­fiq na­zir­lik­lə­ri­nə gön­dər­di­yi bir te­leq­ram­da daş­nak ge­ne­ra­lı­nın mə­sə­lə­si­nin ləğ­vi məq­sə­di­lə qə­tiy­yət­li təd­bir­lər gö­rül­mə­si­nə dair ət­raf­lı mə­ru­zə et­mək üçün Ba­kı­ya gə­lə­jə­yi­ni bil­di­rir­di. O, be­lə bir mü­hüm jə­hə­tə də diq­qət ye­ti­rir­di ki, er­mə­ni­lə­rə və in­gi­lis­lə­rə bir ay­lıq dinj, həd­dən zi­ya­də eh­ti­yat­lı si­ya­sət yal­nız mə­sə­lə­nin həl­li­ni yu­ba­dır və nə­ti­jə­lər ver­mir. Qu­ber­na­tor ha­be­lə er­mə­ni­lə­rin hər yer­də qar­şı­da­kı əmə­liy­yat­la­ra cid­di ha­zır­lıq gör­dük­lə­ri­ni xə­bər ve­rir, hər­bi na­zir­dən ha­zır­laş­ma­dan or­du­ya adam yığ­ma­maq ba­rə­də sə­rən­jam ver­mə­yi xa­hiş edir­di.

Andranikin si­lah­lı dəs­tə­lə­ri­nin Zən­gə­zur və di­gər böl­gə­lər­də ya­rat­dı­ğı cid­di təh­lü­kə­ni bir­də­fə­lik ara­dan qal­dır­maq üçün on­la­rın Azərbaycan tor­paq­la­rın­dan yu­ba­dıl­ma­dan çı­xa­rıl­ma­sı zə­ru­ri idi. Bu ba­rə­də ar­tıq xey­li müd­dət idi ki, müx­tə­lif sə­viy­yə­lər­də çox­lu ça­ğı­rış­lar, mü­la­hi­zə­lər eşi­di­lir­di. Bu­na gö­rə də qə­za rəis­lə­ri­nin və ij­ti­mai xa­dim­lə­ri­nin X.Sul­ta­no­vun sədrliyi ilə 1919-cu il fev­ra­lın 15, 16 və 17-də ke­çi­ri­lən ümum­böl­gə mü­şa­vi­rə­sin­də Zən­gə­zur­da 166 kən­din da­ğı­dıl­ma­sı, on­la­rın əha­li­si­nin 30%-nin məhv edil­mə­si nə­zə­rə çat­dı­rıl­dı. Andranikin si­lah­lı dəs­tə­si­nin tər­ki­bi ba­rə­də mə­lu­mat­lar ve­ril­mək­lə onun ma­hal­dan çı­xa­rıl­ma­sı mə­sə­lə­si qə­tiy­yət­lə qo­yul­muş­dur. Hə­min mü­şa­vi­rə­də iş­ti­rak edən in­gi­lis za­bi­ti Se­royl bu ba­rə­də ar­tıq müəy­yən iş­lə­rin gö­rül­dü­yü­nü bil­dir­di"(75,v.10-20).

Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il mar­tın 26-da bu cid­di mə­sə­lə ilə əla­qə­dar ke­çi­ri­lən ij­la­sın­da da­xi­li iş­lər na­zi­ri­nin Qa­ra­ba­ğa dair mə­ru­zə­si mü­za­ki­rə edil­di. Mü­za­ki­rə­lər­də Andranikin hər­bi his­sə­lə­ri­nin Azərbaycan­dan çı­xa­rıl­ma­sı­nın zə­ru­ri­li­yi və onun ha­ra­dan çı­xıb get­mə­si mə­sə­lə­lə­ri mü­hüm yer tut­du. İj­la­sın qə­ra­rın­da de­yi­lir­di: "DİN-nə Andranikin öz dəs­tə­si ilə Yev­lax­dan çı­xıb get­mə­si­nə hər­tə­rəf­li qə­tiy­yət gös­tər­mə­si tap­şı­rıl­sın. Əks təq­dir­də, əgər o, Nax­çı­van qə­za­sın­dan keç­mə­yi ar­zu edər­sə, on­da hə­min dəs­tə­nin Go­rus­da tərk-si­lah olu­na­ja­ğı, in­gi­lis dəs­tə­si və Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu nü­ma­yən­də­li­yi­nin mü­şa­yiə­ti ilə hə­rə­kət edə­jə­yi, Nax­çı­van və Şə­rur-Də­rə­lə­yəz qə­za­la­rı­nın hü­dud­la­rın­da da­yan­ma­ya­ja­ğı ba­rə­də Bri­ta­ni­ya ko­man­dan­lı­ğın­dan müt­ləq ya­zı­lı tə­mi­nat alın­ma­lı­dır. Da­ha son­ra isə hə­min qə­ra­rın su­rə­ti­nin Bri­ta­ni­ya Ali Qə­rar­ga­hı­na gön­də­ril­mə­si ba­rə­də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun ya­nın­da olan in­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nə la­zı­mi gös­tə­riş ve­ril­mə­si xa­hiş olu­nur­du.

Azərbaycan or­du­su 1-ci pi­ya­da di­vi­zi­ya­sı­nın ko­man­di­ri ADR-in hər­bi na­zi­ri­nə "Andranikin dəs­tə­sin­də si­ya­si və­ziy­yət və əh­val-ru­hiy­yə haq­qın­da" ra­por­tun­da Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run­dan al­dı­ğı 1919-cu il 28 fev­ral ta­rix­li mə­lu­ma­ta əsa­sən ya­zır­dı ki, Andranikin 1300 nə­fər pi­ya­da­dan, 500 at və ar­til­le­ri­ya­dan iba­rət dəs­tə­si­nin mar­tın 7-si ilə 11-i ara­sın­da şos­se yo­lu ilə Yev­la­xa keç­mə­si­nə ija­zə ve­ril­miş­dir. O, bu­ra­da tərk-si­lah edi­lə­rək də­mir­yo­lu ilə İrə­va­na gön­də­ri­lə­jək­dir. Müt­tə­fiq­lə­rin ko­man­dan­lı­ğı­nın qə­ti möv­qe­yi də Andranikin si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Azərbaycan­dan çı­xa­rıl­ma­sın­da bö­yük rol oy­na­dı.

X.Sul­ta­nov ADR DİN-nin 1919-cu il 9 ap­rel ta­rix­li te­leq­ra­mı­na özü­nün 1919-cu il 13 ap­rel ta­rix­li ja­va­bın­da bil­di­rir­di ki, o, hə­lə Ba­kı­da ikən Bri­ta­ni­ya mis­si­ya­sın­dan Andranikin Go­rus­dan get­mə­si və Sis­yan­da ol­ma­sı­na dair mə­lu­mat al­mış­dır. Xos­rov bə­yin nü­ma­yən­də gön­dər­mək haq­qın­da Bri­ta­ni­ya qə­rar­ga­hı­na mü­ra­ciə­ti ilə əla­qə­dar ola­raq ja­vab alın­mış­dır ki, nü­ma­yən­də ge­də­nə­dək Andranik Qa­ra­ba­ğın hü­dud­la­rın­dan kə­nar­da ola­jaq­dır. X.Sul­ta­nov həm­çi­nin mə­lu­mat ve­rir­di ki, Şu­şa­ya gəl­dik­dən son­ra onun Bri­ta­ni­ya mis­si­ya­sı­nın rəi­sin­dən al­dı­ğı 1919-cu il 7 ap­rel ta­rix­li, 304 say­lı rəs­mi mək­tub­da (Go­rus­da­kı in­gi­lis nü­ma­yən­də­si­nin ra­por­tu­na əsa­sən) Andranikin ha­zır­da Er­mə­nis­ta­nın hü­dud­la­rın­da ol­ma­sı bil­di­ri­lir­di (75,v.9).

Sə­nəd­lər­dən ay­dın olur ki, Azərbaycan tor­paq­la­rın­da, xü­su­si­lə Nax­çı­van və Zən­gə­zur böl­gə­lə­rin­də çox­lu vəh­şi­lik­lər tö­rət­dik­dən, on min­lər­lə Azərbaycan­lı­nı öl­dür­dük­dən, bir o qə­də­ri də şi­kəst et­dik­dən, əl­li min­dən ço­xu­nu isə di­dər­gin sal­dıq­dan son­ra Andranikin qul­dur dəs­tə­lə­ri nə­ha­yət ki, 1919-cu ilin ya­zın­da bu böl­gə­lə­rin hü­dud­la­rı­nı tərk edib get­di­lər. Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edək ki, İ.Ner­ses­ya­nın yaz­dı­ğı­na gö­rə, Andranik öz dəs­tə­si­ni Eç­miəd­zin­də ka­to­li­ko­sa təh­vil ve­rə­rək xa­ri­jə get­miş və ora­da da bir müd­dət "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­ra­dıl­ma­sı uğ­run­da daş­nak hö­ku­mə­ti adın­dan "dip­lo­ma­tik mü­ba­ri­zə" apar­mış­dır.

Andranikin hər­bi dəs­tə­lə­ri Azərbaycana so­xul­duq­dan son­ra da bir sı­ra böl­gə­lər­də, o cüm­lə­dən də Zən­gə­zur­da er­mə­ni­lə­rin fit­nə­kar əməl­lə­ri da­vam et­miş­dir.

Hə­min vaxtlarda X.Sul­ta­nov ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun hü­dud­la­rın­da və­ziy­yət və ora­da­kı mil­li or­du his­sə­lə­ri­nin sta­tu­su, onun­la hər­bi ha­ki­miy­yət ara­sın­da­kı mü­na­si­bət­lə­rin xa­rak­te­ri ilə bağ­lı Azərbaycan hö­ku­mə­ti qar­şı­sın­da müəy­yən mə­sə­lə­lər qal­dır­mış­dır. 1919-cu il ap­re­lin 2-də Na­zir­lər Şu­ra­sı­nın səd­ri­nə mək­tu­bun­da Xos­rov bəy ya­zır­dı: "Ağır an­da ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun hü­dud­la­rın­da tam si­ya­si mə­su­liy­yət da­şı­dı­ğı hal­da hər­bi his­sə­lə­rin onun ha­ki­miy­yə­ti­nə ta­be ol­ma­ma­sı bir tə­rəf­dən ma­hal­da iki­ha­ki­miy­yət­lilik ya­ra­dır, di­gər tə­rəf­dən də, ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru la­zım gəl­dik­də si­lah­lı qüv­və­dən əmə­li su­rət­də is­ti­fa­də im­ka­nın­dan məh­rum edir. Və hət­ta er­mə­ni­lə­rin hü­cum­la­rı baş ver­dik­də hö­ku­mət­lə il­kin əla­qə ya­rat­ma­dan (te­leq­ram­la­rın çat­dı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı çə­tin­lik­lər xü­su­si­lə nə­zə­rə alın­maq­la) si­lah­lı qüv­və­lər­dən is­ti­fa­də et­mə­yin qey­ri-müm­kün­lü­yü böl­gə­ni böh­ran­lı və­ziy­yə­tə sa­la bi­lər". Mək­tub­da da­ha son­ra qeyd edi­lir­di ki, qa­nu­na gö­rə ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run ha­ki­miy­yə­ti Baş ko­man­da­nın ha­ki­miy­yə­ti­nə bə­ra­bər tu­tu­lur və hərbçi ol­ma­sa da, ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun əra­zi­sin­də­ki si­lah­lı his­sə­lər onun ta­be­çi­li­yi­nə keç­mə­li­dir.

Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Na­zir­lər Şu­ra­sı­nın səd­ri­nə Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru Xos­rov bəy Sul­ta­nov tə­rə­fin­dən ar­xiv­dən əl­də edil­miş mək­tu­bu ol­du­ğu ki­mi təq­dim edi­rik: "Qa­ra­bağ­da er­mə­ni mə­sə­lə­si­nin dinj yol­la həl­li üçün hər­bi his­sə­lə­rin mə­nə ta­be edil­mə­si­nin zə­ru­ri­li­yi haq­qın­da də­fə­lər­lə ver­di­yim bə­ya­na­ta bax­ma­ya­raq in­di­yə qə­dər ja­vab­sız qal­mış­dır. Mə­nim tə­rə­fim­dən bil­di­ril­miş­dir ki, bu cür ta­be edil­mə qə­tiy­yən möv­cud qa­nun­la­ra zi­diy­yət təş­kil et­mir. Mə­sə­lə­nin bü­tün va­cib­li­yi­nə və tə­xi­rə­sa­lın­maz­lı­ğı­na bax­ma­ya­raq, Azərbaycanın bu vi­la­yə­ti­nin ta­le­yi bu mə­sə­lə­nin həl­li ilə bağ­lı­dır. İn­di­ki vaxtda Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin həll edil­mə­si mə­nim ja­vab­deh­li­yim­də ol­du­ğu­nu nə­zə­rə ala­raq be­lə he­sab edi­rəm ki, hər­bi his­sə­lə­ri ta­be et­mə­dən bu mə­sə­lə­nin həl­li şə­hə­rin ya Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru­na ta­be edil­mə­si haq­qın­da qə­rar ve­rə­si­niz, ya da mə­nim is­te­fa­mı qə­bul edib, hər­bi his­sə­lə­ri ona ta­be et­mək­lə di­gər bir şəx­si mə­nim ye­ri­mə tə­yin edə­si­niz.

Mən bu haq­da bə­ya­nat ve­rər­kən ta­ma­mi­lə və­tən­pər­vər­lik his­sə­lə­rin­dən çı­xış edi­rəm. Nə üçün? Ona gö­rə ki, vi­la­yət­də hərj-mərjlik ol­ma­sın, vi­la­yət öz­ba­şı­na bu­ra­xıl­ma­sın və hö­ku­mə­tin Qa­ra­bağ­da­kı nü­ma­yən­də­si­nə heç bir möv­cud si­ya­si və­ziy­yət­lə, möv­cud qa­nun­lar­la bə­raət qa­zan­dı­rıl­ma­yan qey­ri-müəy­yən və an­la­şıl­ma­yan mü­na­si­bət bəs­lə­yən er­mə­ni­lə­rin ha­ki­miy­yə­ti­nə ve­ril­mə­sin.

Axır­da onu da de­mə­li­yəm ki, in­gi­lis rəs­mi bə­yan­na­mə­sin­də hər­bi his­sə­lə­rin hər cür yer­də­yiş­di­ril­mə­si ba­rə­də Şu­şa­da­kı İn­gi­lis mis­si­ya­sı­na müt­ləq xə­bər ve­ril­mə­si­ni gös­tə­rən 6-jı bənd bi­zim hö­ku­mət tə­rə­fin­dən də qə­bul edil­miş­dir. Bu bənd hər­bi his­sə­lər yer­li Ali ha­ki­miy­yə­tə ta­be edil­mə­dən ye­ri­nə ye­ti­ri­lə bil­məz. Ona gö­rə ki, tə­ci­li ça­ğı­rış və ya­xud ta­ma­mi­lə si­ya­si məq­səd­lər üçün hər­bi his­sə­lə­rin yer­də­yiş­mə­si­nin zə­ru­ri­li­yi mey­da­na çı­xan hal­lar­da te­le­fon şə­bə­kə­si­nin ya­rıt­maz iş­lə­di­yi bir və­ziy­yət­də hər­bi na­zir­lə əla­qə sax­la­maq ta­ma­mi­lə qey­ri-müm­kün­dür. Ən yax­şı hal­da isə fay­da­sız ola­jaq­dır (41,v.47).

Sul­ta­no­vun bu mək­tu­bu ADR hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il 4 ap­rel ta­rix­li ij­la­sın­da mü­za­ki­rə edil­miş­dir. Na­zir­lər Şu­ra­sı Səd­ri­nin mü­va­fiq mə­ru­zə­si və fi­kir mü­ba­di­lə­sin­dən son­ra hərbçi ol­ma­dı­ğı­na gö­rə ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq­da yer­lə­şən hər­bi his­sə­lə­rin Xos­rov bə­yə ta­be et­di­ril­mə­si­nin qey­ri-müm­kün­lü­yü, qa­nun­da nə­zər­də tu­tul­du­ğu ki­mi, ona yal­nız föv­qə­la­də hal­lar­da si­lah­lı qüv­və­lə­rin kö­mə­yin­dən is­ti­fa­də et­mək hü­qu­qu­nun ve­ril­mə­si və ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun hü­dud­la­rın­da­kı hər­bi his­sə­lə­rin hər cür hə­rə­kə­ti və say tər­ki­bi­nin də­yiş­di­ril­mə­si­nin yal­nız onun tə­lə­bi və ra­zı­lı­ğı ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lə bil­mə­si qə­ra­rı çı­xa­rıl­mış­dır.

Hö­ku­mə­tin bu qə­ra­rı ilə ki­fa­yət­lən­mə­yən ge­ne­ral-qu­ber­na­tor ye­ni­dən DİN-nə yol­la­dı­ğı 1919-cu il 6, 7, 14 ap­rel, Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin baş­çı­sı­na ün­van­la­dı­ğı 14 ap­rel ta­rix­li mək­tub­lar­da öz möv­qe­yin­də qal­dı­ğı­nı tək­rar­la­mış­dır. O, 1919-cu il ap­re­lin 14-də DİN-nə yaz­dı­ğı mək­tu­bun­da Qa­ra­bağ qu­ber­na­tor­lu­ğu­na aid əra­zi­lə­rin mə­sə­lə­si­nin qə­ti həl­li üçün ki­fa­yət qə­dər hər­bi sur­sat­lı 2000 nə­fər əs­gə­rin bəs et­di­yi­ni söy­lə­yir və bu məq­səd­lə böl­gə­lər­də­ki hər­bi his­sə­lə­rin onun ta­be­çi­li­yi­nə ke­çi­ril­mə­si­ni, əks təq­dir­də isə is­te­fa­ya bu­ra­xıl­ma­sı­nı xa­hiş edir.

Bu­na gö­rə də ADR hö­ku­mə­ti­nin 1919-cu il ap­re­lin 19-da­kı ij­la­sın­da Na­zir­lər Şu­ra­sı­nın səd­ri N.Yu­sif­bəy­li X.Sul­ta­no­vun rəh­bər­lik et­di­yi qu­ber­na­tor­luq­da­kı hər­bi his­sə­lə­rin ona ta­be ol­ma­sı haq­qın­da əla­və və­sa­də­ti­nə dair mə­ru­zə ilə çı­xış et­miş­dir.

İj­las­da Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­nun hü­dud­la­rın­da yer­lə­şən hər­bi his­sə­lə­rin Xos­rov bə­yin ija­zə­si və ra­zı­lı­ğı ilə hə­rə­kət et­mə­si və onun hə­min qüv­və­lər­dən is­ti­fa­də olun­duq­da sə­rən­jam­la­rı­na gö­rə mə­sul ol­ma­sı qə­ra­ra alın­mış­dır. N.Yu­sif­bəy­li bu qə­ra­ra mü­va­fiq ola­raq hər­bi na­zir­li­yə mək­tu­bun­da X.Sul­ta­no­vun və­sa­də­ti­ni ye­ri­nə ye­tir­mə­yi və bu sa­hə­də ona kö­mək gös­tər­mə­yi tap­şır­mış­dır.

Müt­tə­fiq qo­şun­la­rı ko­man­dan­lı­ğı­nın təq­ri­bən ya­rım il­dən ar­tıq müd­dət ər­zin­də Zən­gə­zur­da ye­rit­dik­lə­ri si­ya­sə­tin, onun Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru ilə bu­ra­da­kı dörd ay­lıq bir­gə fəa­liy­yə­ti­nin bə­zi nə­ti­jə­lə­ri­ni də təh­lil et­mək la­zım gə­lir. Ye­ri gəl­miş­kən, X.Sul­ta­no­vun "Qa­ra­bağ­da in­gi­lis si­ya­sə­ti ilə əla­qə­dar ola­raq ya­ran­mış və­ziy­yət və hə­min və­ziy­yə­ti ləğv et­mək üçün zə­ru­ri təd­bir­lər" ad­lı mə­ru­zə­sin­də, onun 1919-cu il iyu­nun 25-də ge­ne­ral Şatelvortla Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si ilə bağ­lı söh­bə­ti ba­rə­də ara­yış­da hə­min nə­ti­jə­lə­rə dair ma­raq­lı mü­la­hi­zə­lər var­dır. On­la­rın bir qis­mi mü­ba­hi­sə­li ol­sa da, bü­töv­lük­də təd­qiq olu­nan prob­le­min bə­zi mə­qam­la­rı­nın açıl­ma­sı üçün əhə­miy­yət­li­dir.

X.Sul­ta­no­vun mə­lu­mat mə­ru­zə­sin­də Qa­ra­bağ ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğu­na da­xil olan böl­gə­lə­rin, o cüm­lə­dən Zən­gə­zu­run Azərbaycan üçün əra­zi və si­ya­si əhə­miy­yə­ti açıq­la­nır­dı. O, haq­lı ola­raq he­sab edir­di ki, Qa­ra­ba­ğın er­mə­ni­lə­rin əli­nə keç­mə­si tor­paq­la­rı­mı­zın ən yax­şı his­sə­si­nin, o sı­ra­dan Nax­çı­van və Or­du­ba­dın, ümu­miy­yət­lə bü­tün Azərbaycanın iti­ril­mə­si de­mək olar­dı. Nax­çı­va­na və Or­du­ba­da yi­yə­lən­mək­lə Er­mə­nis­tan Ba­kı ilə Gəncə ara­sın­da bir paz ki­mi pər­çim ola­raq Azərbaycana öz şərtlərini diq­tə et­di­rər, döv­lə­ti­mi­zin si­ya­si qüd­rə­ti­ni və möv­cud­lu­ğu­nu təh­lü­kə al­tın­da qo­ya bi­lər.

Mə­ru­zə­dən ay­dın olur ki, ge­ne­ral-qu­ber­na­to­run dörd ay­lıq fəa­liy­yə­ti ər­zin­də in­gi­lis­lər­siz bir ad­dım be­lə atıl­ma­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, on­lar ver­dik­lə­ri vəd­lə­rin heç bi­ri­nə əməl et­mə­miş­lər. X.Sul­ta­nov Şatelvortla söh­bə­tin­dən be­lə nə­ti­jə­yə gəl­miş­dir ki, in­gi­lis­lə­rin gu­ya bi­zə qar­şı qə­rəz­siz­lik və xe­yir­xah­lıq gös­tə­rə­rək Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də bi­tə­rəf möv­qe tut­ma­la­rı əs­lin­də mə­sə­lə­nin həl­li­ni yu­bat­maq­la və sa­yıq­lı­ğı­mı­zı azaltmaqla er­mə­ni­lə­rin xey­ri­nə ol­muş, ey­ni za­man­da da Şə­rur, Nax­çı­van və Qar­sın on­la­ra ve­ril­mə­si elan edil­miş­dir. Şa­tel­vor­tun da tək­zib edə bil­mə­di­yi bu nə­ti­jə in­gi­lis­lə­rin bi­zə mü­na­si­bət­də­ki qey­ri-sə­mi­mi­li­yi­ni ay­dın gös­tə­rir.

İn­gi­lis­lə­rin mə­sə­lə­nin həl­li­ni lən­git­mək­lə Azərbaycan üçün əl­ve­riş­siz şə­rait ya­rat­dı­ğı­nı gör­dük­də qə­ti təd­bir­lə­rə əl at­mış ge­ne­ral-qu­ber­na­tor müt­tə­fiq qo­şun­la­rı ko­man­dan­lı­ğı­nın heç bir hü­qu­qu və mə­nə­vi əsa­sı ol­ma­yan ul­ti­ma­tum sə­ciy­yə­li tə­ləb­lə­ri ilə qar­şı­laş­ma­mış­dır. Hət­ta in­gi­lis­lər Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də on­la­rın zid­diy­yət­li si­ya­sət­lə­ri ilə ra­zı­laş­ma­yan, ADR-in xət­ti­ni qə­tiy­yət­lə ye­ri­dən X.Sul­ta­no­vun və­zi­fə­sin­dən kə­nar­laş­dı­rıl­ma­sı­nı tə­ləb et­miş­lər. On­lar ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru səh­lən­kar­lıq­da gü­nah­lan­dır­ma­ğın əsas­sız ol­du­ğu­nu yax­şı bil­dik­lə­ri­nə gö­rə öz hö­ku­mə­ti­nin si­ya­sə­ti­ni düz­gün apa­ran və bu­nun­la da er­mə­ni­lə­rin Mil­li Şu­ra­sı­nın Qa­ra­bağ­da möh­kəm­lən­mə­si­nə ma­ne olan bir şəxs ki­mi iş­dən uzaq­laş­dır­ma­ğa ça­lı­şır­dı­lar.

Zən­gə­zur­la bağ­lı ha­di­sə­lə­rə to­xu­nan X.Sul­ta­nov in­gi­lis­lə­rin öz vəd­lə­ri­nə xi­laf çı­xa­raq, bu böl­gə­də ha­ki­miy­yə­ti Azərbaycana yox, Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­na ver­dik­lə­ri­ni, Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin agentləri olan Ar­zu­ma­no­vun və Çi­lən­gə­ro­vun in­gi­lis bay­ra­ğı­nın hi­ma­yə­si al­tın­da bu­ra­ya pul və tə­li­mat­lar gə­tir­mə­lə­ri­nə dair faktları qeyd edir­di. İn­gi­lis­lə­ri tə­min edən möv­cud və­ziy­yət isə er­mə­ni­lə­rin Zən­gə­zur tə­rəf­dən müx­tə­lif is­ti­qa­mət­lər­də hü­cu­ma ke­çə­rək Azərbaycan­lı­la­rın kəndlərini da­ğıt­ma­la­rı, elat əha­li­yə di­van tut­ma­la­rı, hər­bi əmə­liy­yat­la­rın müm­kün­lü­yü təh­lü­kə­si al­tın­da Şu­şa­da top­la­nan qu­rul­ta­yın elə er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən də tə­xi­rə sa­lın­ma­sı, qu­ber­na­tor­lu­ğun bir sı­ra yer­lə­rin­də on­la­rın tə­lə­sik ta­xıl eh­ti­ya­tı gör­mə­si və s. ilə sə­ciy­yə­lə­nir­di.

X.Sul­ta­no­vun çı­xar­dı­ğı nə­ti­jə­lər ara­sın­da be­lə bir mü­hüm fi­kir də nə­zər-diq­qə­ti cəlb edir: in­gi­lis­lə­rin Azərbaycan hö­ku­mə­ti va­si­tə­si­lə onu və­zi­fə­sin­dən kə­nar­laş­dır­ma­ğa ça­lış­ma­la­rı bir tə­rəf­dən er­mə­ni­lər­də in­gi­lis­lə­rin on­la­rı mü­da­fiə et­mə­lə­ri­nə, Azərbaycanı ta­nı­ma­ma­la­rı­na və Zən­gə­zur­dan kö­mək göz­lə­mə­yə inam­la­rı­nın möh­kəm­lən­mə­si­nə bi­la­va­si­tə şə­rait ya­ra­dır, di­gər tə­rəf­dən isə Azərbaycan­lı­lar­da on­la­rın ta­le­yi­nin Er­mə­nis­tan­la in­gi­lis­lə­rin it­ti­fa­qı­na tap­şı­rıl­ma­sı ki­mi mə­yu­se­di­ci təəs­sü­rat oya­dır. Xos­rov bəy yer­li şə­rai­tin təh­li­li əsa­sın­da də­rin ina­mı­nı be­lə ifa­də edir; 1) Qa­ra­bağ və Zən­gə­zur mə­sə­lə­si­nin həl­lin­də in­gi­lis kö­mə­yin­dən qə­tiy­yət­lə im­ti­na et­mək la­zım­dır; 2) İn­gi­lis­lər bu iş­də bi­zə yal­nız ma­ne­çi­lik tö­rə­dir­lər; 3) Nə qə­dər ki, daş­nak­la­rın par­ti­ya­sı bu böl­gə­lər­də iş apa­rır, məj­bu­re­di­ci təd­bir­lər gö­rül­məz­sə, er­mə­ni­lər Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin ta­be­çi­li­yi­nə ra­zı ol­ma­ya­jaq­lar; 4) Bu prob­le­min bir ay ər­zin­də həl­li­nə nail olun­maz­sa, əha­li hö­ku­mə­tin güj­süz­lü­yü­nə ina­na­jaq ki, bu da anar­xi­ya­ya gə­ti­rib çı­xa­ra­jaq­dır. Bu isə hə­min böl­gə­lər­dən hə­mi­şə­lik əli­ni üz­mək de­mək­dir.

Ya­ran­mış təh­lü­kə­li və­ziy­yə­ti düz­gün qiy­mət­lən­di­rən X.Sul­ta­nov on­dan çı­xış yo­lu­nu aşa­ğı­da­kı tə­ci­li təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­də gö­rür: 1) Tə­xi­rə sal­ma­dan hər­bi his­sə­lə­ri Zən­gə­zu­ra ye­rit­mək və ey­ni za­man­da er­mə­ni­lə­rin İrə­van­dan Azərbaycan tor­paq­la­rı­na hə­rə­kə­ti­nin qar­şı­sı­nı kəs­mək; 2) Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğa Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti­ni ta­nı­maq ba­rə­də ul­ti­ma­tum ver­mək və al­tı gün vaxt qoy­maq; 3) Ey­ni za­man­da bü­tün er­mə­ni­lə­rə Azərbaycan ra­yon­la­rın­dan get­mə­yi tək­lif et­mək və ul­ti­ma­tum müd­də­ti­nə­dək on­lar­la hər cür əla­qə­lə­rin kə­si­lə­jə­yi­ni bil­dir­mək; 4) Ul­ti­ma­tumun yal­nız Şu­şa şə­hə­ri üçün is­tis­na edi­lə­jə­yi­ni gös­tər­mək; 5) Azərbaycan hö­ku­mə­ti ta­nın­maz­sa al­tı gün­dən son­ra hər­bi əmə­liy­yat­la­ra baş­la­maq və bu­nun mə­su­liy­yə­ti­nin ta­ma­mi­lə er­mə­ni əha­li­si baş­çı­la­rı­nın üzə­ri­nə dü­şə­jə­yi­ni bil­dir­mək (56, s.127).

Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor onun tək­lif et­di­yi təd­bir­lə­rin lən­gi­di­lə­jə­yi və ya qə­bul olun­ma­ya­ja­ğı təq­dir­də böl­gə­lə­ri nə­lər göz­lə­di­yi­ni be­lə ye­kun­laş­dı­rır­dı: bi­rin­ci, er­mə­ni­lər Zən­gə­zur­dan irə­li­lə­yə­rək Dağ­lıq Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri ilə bir­lə­şə­jək, bu­nun­la da on­lar pul­la və dö­yüş sur­sa­tı ilə təj­hiz olu­na­jaq­dır; ikin­ci­si, Azərbaycan­lı­la­rın içə­ri­sin­də anar­xi­ya baş­la­na­jaq­dır; üçün­cü­sü, kö­çə­ri­lər aran­dan təj­rid edi­lə­jək­dir; dör­dün­cü­sü, Qa­ra­ba­ğın iti­ril­mə­si eh­ti­ma­lı ar­ta­jaq­dır.

X.Sul­ta­no­vun 1919-cu il iyu­nun 25-də ge­ne­ral Şatelvortla Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə dair söh­bə­tin­də aşa­ğı­da­kı konkret prob­lem­lər ət­ra­fın­da fi­kir mü­ba­di­lə­si ol­muş­dur: in­gi­lis­lə­rin Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də üzər­lə­ri­nə gö­tür­dük­lə­ri öh­də­lik­lər və on­la­ra əməl edil­mə­mə­si. Azərbaycan hö­ku­mə­ti nü­ma­yən­də­lə­ri­nin bu sa­hə­də­ki təd­bir­lə­ri, böl­gə­lər­də­ki dörd ay­lıq bir­gə fəa­liy­yə­tin və in­gi­lis si­ya­sə­ti­nin nə­ti­jə­lə­ri. İn­gi­lis­lə­rin kö­mə­yi ilə Qa­ra­ba­ğın sa­kit­ləş­di­ril­mə­si və bu­ra­da Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si işi­nin bu müd­dət ər­zin­də irə­li­lə­mə­mə­si mə­sə­lə­si­nə to­xu­nan X.Sul­ta­nov bil­dir­miş­dir ki, ge­ne­ral Tom­so­nun Mak Me­zo­na ver­di­yi tə­li­ma­ta uy­ğun ola­raq o, mə­lum dörd qə­za­nın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru tə­yin edil­miş­di və ma­yor hə­ya­tın dinj axa­rı­nın bər­pa­sın­da ona kö­mək gös­tər­mə­li idi.

Be­lə ra­zı­laş­dı­rıl­mış si­ya­sə­tə və xət­tə uy­ğun ola­raq in­gi­lis­lər aşa­ğı­da­kı təd­bir­lə­ri gör­mə­yi üzər­lə­ri­nə gö­tür­müş­dü­lər: 1) er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən atə­şə tu­tu­lan Ağ­dam-Qar­ya­gin və er­mə­ni ra­yon­la­rın­dan ke­çən Şu­şa-Qar­ya­gin yol­la­rı­nın açıl­ma­sı; 2) X.Sul­ta­no­vun Şu­şa­da­kı in­gi­lis mis­si­ya­sı ilə bir­lik­də iş­lə­yib ha­zır­la­dı­ğı və Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı tə­rə­fin­dən qə­tiy­yət­lə rədd edi­lən "mo­dus vi­ven­de" for­mu­la­sı­nın real­laş­dı­rıl­ma­sı; 3) Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti­nin bər­qə­rar ol­ma­sı­nın tə­min edil­mə­si; 4) Andranikin və onun dəs­tə­si­nin Er­mə­nis­ta­na Yev­lax­dan ke­çi­ril­mə­si; 5) Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti­nin bər­qə­rar edil­mə­si üçün in­gi­lis dəs­tə­si­nin ar­dın­ja Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın Go­ru­sa gə­ti­ril­mə­si; 6) Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin Qa­ra­bağ mə­sə­lə­sin­də əli ol­ma­sı­nın (Azərbaycanı ta­nı­ma­maq sa­hə­sin­də Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nə yar­dım mə­na­sın­da) sə­nəd­lər­lə müəy­yən­ləş­di­ri­lə­jə­yi təq­dir­də Er­mə­nis­ta­na qar­şı öl­çü gö­tü­rül­mə­si. Bü­tün bu mə­sə­lə­lər­də in­gi­lis­lər­lə müəy­yən ra­zı­lıq əl­də edil­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, hə­min vax­ta­dək on­lar bə­zi is­tis­na­lar­la, de­mək olar ki, hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­miş­dir.

Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor Azərbaycan hö­ku­mə­ti nü­ma­yən­də­si­nin öz üzə­ri­nə gö­tür­dü­yü öh­də­lik­lə­rin ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nə dair faktlardan bəhs edər­kən bil­dir­miş­dir ki, Şu­şa-Yev­lax yo­lun­da bi­rin­ci ay­da tam qay­da-qa­nun ya­ra­dıl­mış və təh­lü­kə­siz­lik tə­min olun­muş, ikin­ci ayın so­nu­na ya­xın Şu­şa-Go­rus yo­lun­da təh­lü­kə­siz­lik bər­pa edil­miş və əha­li­ni ucuz ta­xıl­la tə­min et­mək üçün ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun hü­dud­la­rın­dan kə­na­ra ta­xıl çı­xa­rıl­ma­sı­na qa­da­ğa qo­yul­muş­dur.

İ.Mu­sa­yev bu mü­na­si­bət­lə yaz­mış­dır: "Be­lə­lik­lə, X.Sul­ta­nov dörd ay­lıq bir­gə işin - in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın yar­dı­mı­nın nə­ti­jə­lə­ri­ni ye­kun­laş­dı­ra­raq bil­di­rir­di ki, bir tə­rəf­dən, in­gi­lis­lər qə­bul et­dik­lə­ri qə­rar­la­rın heç bi­ri­ni, xü­su­si­lə də Zən­gə­zur və Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti­nin dinj yol­la ta­nı­ma­la­rı­nı tə­min edə­jək­lə­ri­nə dair vəd­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­tir­mə­miş, di­gər tə­rəf­dən isə Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nin həl­li lən­gi­dil­miş, Zən­gə­zu­run ida­rə­çi­li­yi mü­vəq­qə­ti ola­raq er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­na ve­ril­miş, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da Azərbaycanın ha­ki­miy­yə­ti bər­qə­rar edil­mə­miş, nə­ti­jə­də də böl­gə­lər­də mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lər xey­li kəs­kin­ləş­miş­dir. Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin nü­ma­yən­də­si isə mil­lət­lə­ra­ra­sı qey­ri-nor­mal və­ziy­yə­tin im­kan ver­di­yi sə­viy­yə­də qay­da və sülh ya­ra­dıl­ma­sı­na dair öz üzə­ri­nə gö­tür­dü­yü öh­də­lik­lə­ri ye­ri­nə ye­tir­miş­dir" (56,s.128).

X.Sul­ta­no­vun Qa­ra­bağ ha­di­sə­lə­ri­ni real qiy­mət­lən­di­ril­mə­si və bu prob­le­mi həll et­mək səy­lə­ri onun "Azərbaycan" qə­ze­ti­nə ver­di­yi mü­sa­hi­bə­sin­də da­ha ay­dın  aş­kar­lan­mış­dır:

"1919-cu il ap­re­lin 5-də Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru Xos­rov bəy Sul­ta­nov Azərbaycan qə­ze­tin­də Qa­ra­ba­ğın mə­sə­lə­lə­ri­nə dair ge­niş mü­sa­hi­bə ver­miş­dir. Onun fi­kir­lə­rin­dən mə­lum olur ki, Qa­ra­ba­ğın əha­li­si on­la­rı ye­ni­dən si­ya­si hə­ya­ta cəlb et­mək is­tə­yən mil­lət­çi və so­sia­list xa­rak­ter­li müx­tə­lif növ ün­sür­lə­rin əməl­lə­rin­dən ja­na doy­muş­dur. Çox təəs­süf ki, öz­lə­ri­ni de­mok­rat ad­lan­dı­ran bir sı­ra si­ya­si par­ti­ya­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri xalqların mə­na­fe­yi­ni nə­zə­rə al­ma­ya­raq on­la­rı öz­lə­ri­nin şəx­si mə­na­fe­yi na­mi­nə fəa­liy­yət gös­tər­mə­yə məj­bur edir­lər və bu məq­sə­də çat­maq üçün ter­ror­çu hə­rə­kət­dən is­ti­fa­də et­mək­dən çə­kin­mir­lər. Son iki ay müd­də­tin­də er­mə­ni­lər Qa­ra­ba­ğın Azərbaycan ra­yon­la­rı­na sər­bəst şə­kil­də ge­dib-gə­lə bi­lir­lər. Di­gər tə­rəf­dən isə Azərbaycan­lı­la­rın er­mə­ni kəndlərinə get­mə­si çox təh­lü­kə­li­dir. Tək-tək hal­lar­da Azərbaycan­lı­lar jə­sa­rət edə­rək öz iş­lə­ri­nin ar­xa­sın­ja ge­də bi­lir­lər. Mən bu­nun gü­na­hı­nı xalq küt­lə­lə­rin­də yox, öz proq­ra­mı­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə ça­lı­şan ay­rı-ay­rı şəxslərdə gö­rü­rəm. Qa­ra­ba­ğın er­mə­ni əha­li­si iq­ti­sa­di jə­hət­dən çox ağır və­ziy­yət­də­dir. Əgər Qa­ra­ba­ğın dü­zən­lik his­sə­sin­də ya­şa­yan Azərbaycan­lı­lar er­mə­ni­lə­ri ta­xıl­la tə­min et­mə­sə­lər, on­da on­la­rın ajın­dan öl­mə­si la­büd­dür.

Bü­tün bun­lar gös­tə­rir ki, Qa­ra­bağ həm iq­ti­sa­di, həm də si­ya­si jə­hət­dən bö­lün­məz bir əra­zi­dir.

Di­gər tə­rəf­dən, Qa­ra­bağ Azərbaycan­la həm iq­ti­sa­di, həm də, ne­jə de­yər­lər, fi­zio­lo­ci jə­hət­dən sıx əla­qə­də­dir. Qa­ra­ba­ğın Azərbaycana bir­ləş­di­ril­mə­si­ni Qa­ra­bağ­da ya­şa­yan hər iki xal­qın ümu­mi mə­na­fe­lə­ri tə­ləb edir" (87,N 71,1919).

X.Sul­ta­no­vun ge­ne­ral-qu­ber­na­tor tə­yin olun­ma­sın­dan son­ra da Qa­ra­ba­ğın qəsbkar er­mə­ni separatistləri Er­mə­nis­tan hö­ku­mə­ti­nin yar­dı­mı ilə onu Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın tər­ki­bin­dən ayır­maq və Er­mə­nis­ta­na bir­ləş­dir­mək üçün səy­lə­ri­ni da­vam et­dir­di­lər. On­lar 1919-cu il iyu­nun əv­vəl­lə­rin­də Şu­şa­da və onun ət­raf kəndlərində ya­şa­yan Azərbaycan­lı­la­ra və hər­bi his­sə­lə­rə hü­cum təş­kil et­di­lər. Er­mə­ni­lər bu­na çox­dan ha­zır­la­şır­dı­lar. Bu­nu X.Sul­ta­no­vun baş na­zir N.Yu­sif­bəy­li­yə mək­tu­bu da təs­diq edir. Hə­min mək­tu­bun mət­ni­ni oxucu­la­ra təq­dim edi­rik: "Xa­hiş edi­rəm ki, xə­zi­nə­yə bir­də­fə­lik 200 min ma­nat­dan ar­tıq ol­ma­ya­raq pu­lun, da­ha yax­şı olar­dı ki, mə­nim va­si­təm­lə kö­çü­rül­mə­si haq­qın­da sə­rən­jam ve­rə­si­niz ki, mən bu pu­lu eh­ti­yaj olan hal­lar­da xə­zi­nə­yə bu­ra­xım. Bu er­mə­ni­lə­rin xə­zi­nə­də­ki pul­la­rı ələ ke­çi­rə bil­mək im­ka­nı ilə izah olu­nur. Tez­lik­lə Andranikin mə­sə­lə­si­ni ləğv et­mək üçün gör­dü­yü­müz fəal və qə­ti hə­rə­kət­lər haq­qın­da mə­ru­zə ha­zır­la­na­jaq­dır. Bir ay ər­zin­də er­mə­ni­lər­lə və in­gi­lis­lər­lə apar­dı­ğı­mız dinj, eh­ti­yat­lı si­ya­sət heç bir nə­ti­jə ver­mə­yə­rək mə­sə­lə­ni yu­ba­dır. Er­mə­ni­lə­rin hər yer­də hə­rə­kət­lə­rin­dən gö­rü­nür ki, on­lar güj­lü ha­zır­lı­ğa ma­lik­dir. Xa­hiş edi­rəm hər­bi na­zi­rə sə­rən­jam ve­rə­si­niz ki, əv­vəl­jə ge­yim lə­va­zi­ma­tı ha­zır­lı­ğı ol­ma­dan or­du­ya hər­bi ça­ğı­rış ke­çi­ril­mə­sin. Dü­nən yer­li ba­tal­yo­nun his­sə­lə­ri içə­ri­sin­də ayaq­qa­bı, ge­yim ça­tış­maz­lı­ğı üj­ba­tın­dan na­ra­zı­lıq ol­muş­dur. Mən işə qa­rış­ma­say­dım yə­qin ki, kəs­kin xa­rak­ter alar­dı. Dörd qə­za­da sa­kit­çi­lik­dir. Vəd olun­muş pat­ron­la­rı al­ma­mı­şam" (35,v.41).

1919-cu il 4 iyun­da Dağ­lıq Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin si­lah­lı dəs­tə­lə­ri Şu­şa ət­ra­fın­da­kı Azərbaycan­lı hər­bi his­sə­lə­ri­nin yer­ləş­di­yi gö­zət­çi mən­tə­qə­lə­ri­nə hü­cum et­di­lər. La­kin on­la­rın bu hü­cu­mu X.Sul­ta­no­vun gör­dü­yü qə­ti təd­bir­lər nə­ti­jə­sin­də dəf edil­miş­dir.

Ye­ri gəl­miş­kən qeyd edil­mə­li­dir ki, Şu­şa­nın mü­da­fiə­sin­də Xos­rov bə­yin qar­da­şı Sol­tan bəy də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. Andranikin qul­dur dəs­tə­si Şu­şa­nı al­maq üçün Za­bux də­rə­si­ni və Ab­dal­la­rı (son­ra­kı La­çı­nı) ələ ke­çir­mək is­tə­yir­di. Bu məq­səd­lə o, Za­bux kən­di­nə gəl­miş və el­çi­lər va­si­tə­si ilə Sol­tan bə­yə çat­dır­mış­dır ki, əgər o er­mə­ni­lə­rin Ab­dal­lar­dan ke­çib Şu­şa­ya hü­cu­ma keç­mə­si­nə ma­ne­çi­lik gös­tər­mə­sə, kül­li miq­dar­da qı­zıl və daş-qaş ala­jaq­dır. Sol­tan bəy qar­da­şı Xos­rov bəy­lə məs­lə­hət­ləş­mək üçün Şu­şa­ya gəl­miş və son­ra Za­bu­xa qa­yıt­mış­dır. Sol­tan bəy Andranikə xə­bər gön­dər­miş­dir ki, onun Şu­şa­ya hü­cu­mu­nun təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min et­mək üçün bir qə­dər si­lah la­zım­dır. Andranik Sol­tan bə­yə 20 qa­tır yü­kü si­lah gön­dər­miş­dir. O, bu si­lah­la Qa­la­də­rə­si ilə Şu­şa ara­sın­da pus­qu­da dur­muş və ge­jə vax­tı Şu­şa­ya hü­cu­ma keç­miş Andranikin qul­dur­la­rı­nı dar­ma­da­ğın et­miş­dir (13, s.9).

Ge­ne­ral-qu­ber­na­tor X.Sul­ta­nov Şu­şa­nın mü­da­fiə­si­nə dair təd­bir­lər haq­qın­da Na­zir­lər So­ve­ti­nin səd­ri N.Yu­sif­bəy­li­yə aşa­ğı­da­kı rəs­mi mə­lu­ma­tı ver­miş­dir: "Kö­çə­ri mal­dar­la­rın hə­rə­kə­ti ilə əla­qə­dar mə­nim tə­rə­fim­dən Əs­gə­ran­dan Turşsuya qə­dər 17 km-lik mə­sa­fə­də və xü­su­si­lə kö­çə­ri­lə­rin keç­di­yi ən mü­hüm mən­tə­qə olan Şu­şa ət­ra­fın­da xalq mi­li­sin­dən və pi­ya­da­lar­dan güj­lən­di­ril­miş gö­zət­çi mən­tə­qə­ləri qo­yul­muş­dur. Mil­liy­yə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq Şu­şa­ya kə­nar­dan si­lah­lı dəs­tə­lə­rin gəl­mə­si­nə ma­ne ol­maq üçün Şu­şa ət­ra­fın­da­kı bü­tün mən­tə­qə­lər mə­nim əm­rim­lə tu­tul­muş­dur. Bun­lar er­mə­ni mil­li şu­ra­sı­nın rəh­bər­lik et­di­yi er­mə­ni əha­li­sin­dən olan bə­zi ün­sür­lə­rin xo­şu­na gəl­mə­miş­dir və on­lar bi­zim əs­gər­lə­rin tut­du­ğu bi­rin­ci mən­tə­qə­yə "3-Mı­xa" 4 iyun­da hü­cum et­miş, bu­nun nə­ti­jə­sin­də bi­zim əs­gər­lər­dən üç nə­fər öl­dü­rül­müş­dür və bü­tün bun­lar əha­li­nin və qo­şu­nun hid­də­ti­nə sə­bəb ol­muş, atış­ma baş­la­mış­dır. Mən bö­yük çə­tin­lik­lə Şu­şa şə­hə­ri­nin bi­rin­ci his­sə­si­nin əha­li və qo­şun tə­rə­fin­dən dar­ma­da­ğın edil­mə­si­nin qar­şı­sı­nı al­mı­şam. Ha­di­sə­nin ikin­ci gü­nü atış­ma da­yan­dı­rıl­mış­dır. Bi­zim tə­rə­fi­miz­dən üç nə­fər öl­dü­rül­müş, dörd nə­fər ya­ra­lan­mış­dır. Mü­na­qi­şə­nin ləğv olun­ma­sı bü­tün Qa­ra­bağ üz­rə apa­rıl­mış­dır. Kö­çə­ri­lər məj­bu­riy­yət üzün­dən öz yol­la­rı­nı də­yi­şə­rək er­mə­ni­lə­rin ya­şa­dı­ğı Qay­ba­lı kən­di­nin ya­nın­dan ke­çə­rkən er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən atə­şə mə­ruz qal­mış­lar" (99, v.8).

Xos­rov bə­yin mə­lu­ma­tın­dan ay­dın olur ki, toq­quş­ma nə­ti­jə­sin­də hər iki tə­rəf­dən ölən və ya­ra­la­nan ol­muş­dur. Qaç­qın­la­ra və baş­sız qal­mış ai­lə­lə­rə tam yar­dım gös­tə­ril­miş­dir. Er­mə­ni­lər tə­rə­fin­dən Da­şal­tı kən­di­nə hü­cum jəh­di­nin də qar­şı­sı alın­mış­dır. Ölən və ya­ra­la­nan ol­ma­mış­dır. Mə­lu­mat­da da­ha son­ra qeyd edi­lir ki, bir ne­çə ev­dən iba­rət Bəh­lul qə­sə­bə­si na­mə­lum adam­lar tə­rə­fin­dən yan­dı­rıl­mış­dır. Xos­rov bəy ya­zır­dı ki, əl­də olan mə­lu­mat­la­ra gö­rə in­di saat 8-də Xan ba­ğı ya­xın­lı­ğın­da kö­çə­ri­lə­rə hü­cum edil­miş və iki nə­fər öl­dü­rül­müş­dür. Şu­şa­da atış­ma gü­nü kö­çə­ri­lər­dən dörd nə­fər öl­dü­rül­müş, beş ai­lə isə bü­tün mal-qa­ra­sı ilə apa­rıl­mış­dır. "Atış­ma gü­nü mə­nim tə­rə­fim­dən ul­ti­ma­tiv for­ma­da mə­sə­lə qo­yul­muş­dur ki, er­mə­ni mil­li şu­ra­sı­nın bü­tün üzvləri Şu­şa­dan sür­gün edil­sin. Əks hal­da şə­hə­rin bi­rin­ci his­sə­si­nə si­lah­lı yol­la da­xil olub, on­la­rı həbs edib, sür­gün edə­jə­yəm. Er­tə­si gün in­gi­lis­lər doğ­ru­dan da İş­xan­ya­nı, Ave­tis­ya­nı, Tu­man­yan­sı Şu­şa şə­hə­rin­dən və Azərbaycan­dan sür­gün et­miş­lər.

Bu gün saat 7-də bi­zim qo­şun­lar heç bir ar­tıq hə­rə­kət ol­ma­dan ka­zar­ma­la­rı tut­muş­lar. Ümid edi­rəm ki, Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin ta­be edil­mə­si haq­qın­da mə­sə­lə tez­lik­lə xoş mə­ram­la həll edi­lə­jək­dir" (49, v.8).

Er­mə­ni separatistləri Qa­ra­bağ­da öz fit­nə­kar fəa­liy­yət­lə­ri­nə er­mə­ni­lər qar­şı­sın­da bə­raət qa­zan­dır­maq üçün ya­lan mə­lu­mat­lar ya­ya­raq, bey­nəl­xalq döv­lət­lə­rə mü­ra­ciət et­mə­yə, Azərbaycana tə­sir gös­tər­mə­yə hər va­si­tə ilə jəhd gös­tə­rir­di­lər. Mə­sə­lən, "Na­şe vrem­ya" qə­ze­ti 1919-cu il 13 iyun­da Qa­ra­bağ ha­di­sə­lə­ri­nə dair aşa­ğı­da­kı mə­lu­ma­tı ver­miş­dir:

"Qa­ra­bağ er­mə­ni jə­miy­yə­ti­nin tə­şəb­bü­sü ilə Qa­ra­bağ­da qan­lı ha­di­sə­lə­rə dair Van kil­sə­si­nin ya­nın­da 8 iyun­da mi­tinq ol­muş­dur. Mi­tin­qin səd­ri Leo se­çil­miş­dir. Xununts Navasardyan və baş­qa­la­rı çı­xış et­miş­lər. Mi­tinq aşa­ğı­da­kı qət­na­mə­ni qə­bul et­miş­dir: 1919-cu il 8 iyun­da Tif­lis­də er­mə­ni­lə­rin çox­say­lı mi­tin­qi ol­muş­dur. Mi­tinq Azərbaycan qo­şun­la­rı­nın Şu­şa şə­hə­rin­də və onun ət­ra­fın­da­kı kəndlərdəki er­mə­ni əha­li­si­nə hü­cum et­mə­si­ni mü­za­ki­rə edib, diq­qə­ti ona yö­nəl­dir ki, Azərbaycan bu düş­mən­çi­lik hə­rə­kə­ti ilə ça­lı­şır ki, Qa­ra­ba­ğı er­mə­ni­lər­dən al­sın. Bu­na gö­rə də müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin mis­si­ya­sı­na aşa­ğı­da­kı­la­rı tək­lif edi­rik: 1. Qa­ra­bağ­da qan­lı ha­di­sə­lə­rin da­yan­dı­rıl­ma­sı və er­mə­ni xal­qı­nın fi­zi­ki təh­lü­kə­siz­li­yi­ni tə­min et­mək üçün tə­ci­li təd­bir­lər gö­rül­sün. 2. Qa­ra­bağ­da Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin zo­ra­kı­lı­ğı­na hə­mi­şə­lik son qoy­maq üçün Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğı Pa­ris Sülh konfransında bu mə­sə­lə­yə ba­xı­la­na qə­dər Azərbaycan hö­ku­mə­ti­nin sə­la­hiy­yə­tin­dən kə­nar­da qal­ma­sı məq­sə­dəuy­ğun he­sab edil­sin. 3. Qa­ra­bağ­da dai­mi ola­raq sa­kit­li­yi və qay­da-qa­nu­nu po­zan məş­hur türk agen­ti və Azərbaycan ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru Xos­rov bəy Sul­ta­nov və bü­tün Azərbaycan hər­bi his­sə­lə­ri Qa­ra­bağ­dan çı­xa­rıl­sın" (49, v.1).

Mi­tinq Zən­gə­zu­run və Qa­ra­ba­ğın ida­rə edil­mə­si­nin müt­tə­fiq döv­lət­lə­rin nü­ma­yən­də­li­yi­nə hə­va­lə olun­ma­sı­na ça­lı­şır­dı. "Na­şe vrem­ya" qə­ze­ti Er­mə­nis­tan əha­li­si­nə Qa­ra­bağ­da­kı və­ziy­yət ba­rə­də ya­lan mə­lu­mat ve­rə­rək ya­zır­dı: "Aş­xa­to­var" qə­ze­ti xə­bər ve­rir ki, "Qa­ra­bağ Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı güj­lən­di­ril­miş tər­kib­də şə­hər­də ət­raf yer­lə­rə ge­də­rək Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da bü­tün ha­ki­miy­yə­ti öz əl­lə­ri­nə al­mış­lar. Şə­hər­də toq­quş­ma­la­rın baş ver­di­yi ilk gün­dən er­mə­ni qo­şun his­sə­lə­ri ət­raf yer­lər­də şə­hə­rə doğ­ru hə­rə­kət et­miş, la­kin in­gi­lis­lər işə qa­rış­dıq­dan son­ra er­mə­ni mil­li şu­ra­sı­nın əm­ri ilə qo­şun his­sə­lə­ri şə­hə­rə da­xil ol­ma­mış­dır" (49, v.2).

Öz al­çaq məq­səd­lə­ri­nə nail ola bil­mə­yən er­mə­ni separatistləri X.Sul­ta­no­vun və­zi­fə­dən uzaq­laş­dı­rıl­ma­sı üçün bey­nəl­xalq döv­lət­lə­rə mü­ra­ciət edir­di­lər. Mü­ra­ciət­də X.Sul­ta­no­va böh­tan atı­lır­dı. Hə­min mü­ra­ciət er­mə­ni­pə­rəst "Znam­ya tru­da" qə­ze­tin­də dərj olun­muş­du. Müt­tə­fiq­lə­rə və dün­ya­nın si­vil döv­lət­lə­ri­nə Qa­ra­bağ Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın və Qa­ra­bağ jə­miy­yə­ti­nin aşa­ğı­da­kı mü­ra­ciə­ti gön­də­ril­miş­dir:

"4 iyun­da Şu­şa­da qan­lı fa­ciə­lər baş­lan­mış­dır. Azərbaycan qo­şun­la­rı dinj əha­li­yə hü­cum et­miş və ev­lə­rə da­xil ola­raq soy­ğun­çu­lu­ğa, ta­la­na baş­la­mış­lar. Er­mə­ni əha­li­si va­hi­mə içə­ri­sin­də İn­gil­tə­rə nü­ma­yən­də­li­yi­nin ya­nın­da top­la­nıb və xa­hiş edir­lər ki, qan­lı qır­ğın da­yan­dı­rıl­sın, mü­qəs­sir­lər jə­za­lan­dı­rıl­sın.

Hə­lə ma­yın 25-də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor X.Sul­ta­no­vun əm­ri ilə Azərbaycan or­du his­sə­si şə­hə­ri mü­ha­si­rə­yə al­mış və şə­hər­də­ki bü­tün gö­zət­çi mən­tə­qə­lə­ri­ni tut­muş­dur. Er­mə­ni­lər bu­nu on­la­rın üzə­ri­nə hü­cu­ma ha­zır­lıq ki­mi qiy­mət­lən­di­rə­rək 2-3 iyun­da in­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nin bi­na­sı qar­şı­sı­na top­la­şa­raq xa­hiş et­miş­di­lər ki, X.Sul­ta­no­vun hə­rə­kət­lə­ri­ni və er­mə­ni­lər üzə­rin­də göz­lə­ni­lən qan­lı qır­ğı­nın qar­şı­sı­nı al­sın­lar. İn­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nin rəi­si er­mə­ni­lə­rə söz ver­miş­dir ki, qan­lı qır­ğı­na yol ve­ril­mə­yə­jək­dir. 4 iyun­da Azərbaycan qo­şun­la­rı er­mə­ni­lər üzə­ri­nə hü­cum edən­də nü­ma­yən­də­li­yin rəi­si ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ra atə­şi da­yan­dır­ma­ğı əmr et­miş­dir. La­kin o, əm­rə ta­be ol­ma­mış və nü­ma­yən­də­li­yin rəi­si­nə ul­ti­ma­tum ver­miş­dir ki, əgər Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın və er­mə­ni ij­ma­sı­nın üzvləri həbs olu­nub ona ve­ril­mə­sə atəş nəin­ki da­yan­dı­rı­la­jaq, hət­ta ət­raf yer­lər­dən Şu­şa şə­hə­ri­nin atə­şi­nə baş­la­nı­la­jaq­dır" (49,v.3).

Nü­ma­yən­də­li­yin rəi­si hə­min şəxslərə əmr et­miş­dir ki, X.Sul­ta­no­vun ul­ti­ma­tu­mu­nu ye­ri­nə ye­tir­sin­lər və şə­hə­ri tərk et­sin­lər. Er­mə­ni­lər bu əm­ri ye­ri­nə ye­tir­miş, in­gi­lis əs­gər­lə­ri­nin mü­ha­fi­zə­si al­tın­da 6 iyun­da Tif­li­sə gəl­miş­lər. Bun­dan son­ra nü­ma­yən­də­li­yin rəi­si qan­lı qır­ğı­na son qoy­maq üçün hər iki tə­rə­fə əmr et­miş­dir ki, in­gi­lis qo­şun­la­rı­nın bu­ra­ya da­xil ol­ma­sı üçün sən­gər­lə­ri tərk et­mə­li­dir­lər. Er­mə­ni­lər bu əm­rə ta­be ol­muş, la­kin Azərbaycan qo­şun­la­rı in­gi­lis əs­gər­lə­ri­nə atəş aç­mış­lar. On­lar­dan bir nə­fər öl­dü­rül­müş, bir nə­fər isə ya­ra­lan­mış­dır. X.Sul­ta­no­vun və nü­ma­yən­də­li­yin rəi­si­nin bü­tün tə­ləb­lə­ri­nin ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nə bax­ma­ya­raq qan­lı qır­ğın ye­nə də da­vam edir və bu fa­ciə­nin han­sı xa­rak­ter al­dı­ğı­nı biz bil­mi­rik. Qa­ra­bağ xal­qı hə­mi­şə ol­du­ğu ki­mi, in­di də öz hü­qu­qu­nu mü­da­fiə edir. La­kin in­di türk agen­ti jə­nab X.Sul­ta­nov bu xalqdan in­ti­qam alır. Biz müt­tə­fiq döv­lət­lər­dən xa­hiş edi­rik ki, qan­lı qır­ğı­nı da­yan­dır­sın­lar.

Bu­nun­la ki­fa­yət­lən­mə­yən er­mə­ni separatistləri əha­li qar­şı­sın­da öz­lə­ri­nə bə­raət qa­zan­dır­maq üçün on­la­rı ya­lan və təh­rik­çi mə­lu­mat­lar­la mitinqlərə ça­ğı­rır­dı­lar. Be­lə mitinqlərdən bi­ri Er­mə­nis­tan par­la­men­ti qar­şı­sın­da ol­muş­du. Mitinqdə Da­vid Ama­nun, Xondkaryan, Ba­qan Xo­re­ni və di­gər­lə­ri çı­xış et­miş­di­lər. Mi­tinq iş­ti­rak­çı­la­rı mu­si­qi­nin mü­şa­yiə­ti ilə Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti­nin səd­ri­nin ya­nı­na get­miş­lər. Hö­ku­mə­tin səd­ri mitinqçilərə bil­dir­miş­dir ki, bu ge­jə İn­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nin baş­çı­sı ley­te­nant Çer­ka­som­la bir­lik­də Tif­lis­də olan İn­gi­lis Ali Ko­man­dan­lı­ğı ilə da­nı­şıq­lar apar­mış­lar. İn­gi­lis­lər vəd ver­miş­lər ki, qə­zəb­lən­miş xal­qın tə­ləb­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­ti­rə­jək­lər, hər hal­da Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin mə­sə­lə­si­ni qə­tiy­yət­lə həll edə­jək­lər. Bu xə­bər­dən cu­şa gəl­miş xalq er­mə­ni xalqlarının hü­quq­la­rı­nı mü­da­fiə et­mək üçün or­du­ya kö­nül­lü ya­zıl­ma­ğa ha­zır ol­duq­la­rı­nı bil­dir­miş­lər. Bun­dan son­ra Gö­zəl­ya­nın, Aqo­rar­ya­nın və Dro­nun eh­ti­ras­lı nitqləri səs­lən­miş­dir. Nü­ma­yiş­çi­lər in­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nin bi­na­sı­na doğ­ru hə­rə­kət et­miş­lər ki, ona öz­lə­ri­nin qə­ti eti­ra­zı­nı bil­dir­sin­lər. Nü­ma­yiş­çi­lər öz­lə­ri­nin ya­zı­lı eti­raz­la­rı­nı nü­ma­yən­də­li­yə təq­dim edib, da­ğıl­mış­lar" (49, v.21).

Ar­xiv sə­nəd­lə­rin­dən ay­dın olur ki, Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın dinj er­mə­ni əha­li­si­nin ək­sə­riy­yə­ti er­mə­ni separatistlərinin fit­nə­lə­ri­nə uy­ma­mış və ge­ne­ral-qu­ber­na­tor X.Sul­ta­no­vun gör­dü­yü təd­bir­lə­ri bə­yən­miş­lər. "Azərbaycan" qə­ze­ti­nin 1919-cu il 17 iyun­da dərj et­di­yi mə­lu­mat­dan biz bu­nu ay­dın gö­rü­rük.

Aşa­ğı­da gə­ti­ri­lən iki sə­nəd son ha­di­sə­lər vax­tı dinj er­mə­ni əha­li­si­nə qar­şı mü­na­si­bət­də Qa­ra­bağ İn­zi­ba­ti İda­rə­si­nin hu­ma­nist mü­na­si­bə­ti­ni əks et­di­rir: "Şu­şa şə­hə­ri­nin er­mə­ni əha­li­si­nin nü­ma­yən­də­lə­ri­nin yaz­dı­ğı mək­tub­lar­dan bi­rin­ci­si Qa­ra­bağ İn­zi­ba­ti İda­rə­si­nin üzvlərindən bi­ri­nə, ikin­ci­si isə Ağ­dam İn­zi­ba­ti İda­rə­si­nə ün­van­lan­mış­dı. Bi­rin­ci mək­tu­bu Q.Ba­qa­tu­rov və E.İş­xa­nov er­mə­ni əha­li­si adın­dan yaz­mış­lar. İja­zə ve­rin, Si­zin si­ma­nız­da dü­nən Şu­şa şə­hə­rin­də baş ver­miş mü­na­qi­şə­yə gö­rə çox hör­mət­li Xos­rov bə­yə və bü­tün Azərbaycan­lı­la­ra öz üzrxahlığımızı bil­di­rək. Biz er­mə­ni­lə­rin dü­nən si­zin əs­gər­lər üzə­ri­nə hü­cum et­mə­sin­dən hid­dət­lən­mi­şik və si­zin əs­gər­lə­rin haq­lı hid­də­ti­ni ba­şa dü­şü­rük. Biz be­lə he­sab edi­rik ki, siz bi­zim Azərbaycan xal­qı­na sə­mi­mi mü­na­si­bət və hisslərimizi hə­mi­şə hiss et­mi­si­niz. Siz şüb­hə et­mə­yə­jək­si­niz ki, tez bir za­man­da ci­na­yət­kar­la­rı ta­pıb jə­za­lan­dır­maq üçün təd­bir­lər gö­rül­müş­dür. Gö­tü­rül­müş at­lar və tüfənglər qay­ta­rı­la­jaq­dır. Bir tü­fəng İn­gi­lis nü­ma­yən­də­li­yi­nə ve­ril­miş­dir ki, Azərbaycan­lı­la­ra qay­ta­rıl­sın. Pris­tav Pri­mov bi­zim gör­dü­yü­müz adam­lar haq­qın­da si­zə mə­lu­mat ver­miş­dir. Biz çox təəs­süf­lə­ni­rik ki, bi­zim ira­də­miz­dən ası­lı ol­ma­ya­raq ya­ran­mış və­ziy­yət bi­zə im­kan ver­mir ki, şəx­sən üzr is­tə­yək və bu an­la­şıl­maz­lı­ğı izah edək. Bu­na gö­rə çox xa­hiş edi­rik bi­zim sə­mi­mi hisslərimizi mək­tub­da gös­tər­di­yi­miz adam­la­ra çat­dı­ra­sı­nız" (49, v.11).

Mək­tub­da de­yi­lir­di ki, biz er­mə­ni­lər 1918-ci il iyun ayı­nın ilk gün­lə­rin­də Yev­lax stan­si­ya­sın­dan çı­xa­raq Şu­şa­ya ge­dər­kən Ağ­dam stan­si­ya­sın­da sax­la­nıl­dıq. Çün­ki bu za­man Şu­şa­da çax­naş­ma baş ver­miş­di. Bu za­man biz pol­kov­nik Xos­rov bəy Po­la­do­vun rəh­bər­lik et­di­yi Ağ­dam in­zi­ba­ti ida­rə­si tə­rə­fin­dən son də­rə­jə sə­mi­mi və qay­ğı­keş mü­na­si­bət gör­dük. Bi­zim üçün ay­rıl­mış bi­na­da biz er­mə­ni sər­ni­şin­lər nəin­ki sər­bəst şə­kil­də gə­zir­dik, bi­zim üçün zə­ru­ri olan ər­zaq məh­sul­la­rı­nı alır­dıq. Biz hət­ta İn­zi­ba­ti İda­rə tə­rə­fin­dən çox sə­mi­mi mü­na­si­bə­ti gör­dük. Xü­su­si­lə, er­mə­ni­lə­rin sax­lan­dı­ğı mən­tə­qə­nin mü­di­ri jə­nab Əb­dül Rə­him bəy Xojalinskinin xid­mət­lə­ri­ni xü­su­si qeyd et­mək la­zım­dır. Bü­tün bu şə­rai­ti nə­zə­rə ala­raq biz aşa­ğı­da im­za at­mış 94 nə­fər er­mə­ni xa­hiş edi­rik ki, Ağ­dam İn­zi­ba­ti İda­rə­si­nə bi­zim tə­şək­kü­rü­mü­zü çat­dı­ra­sı­nız.

Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru X.Sul­ta­nov er­mə­ni terror­çu­la­rının dini er­mə­ni­lə­ri yol­dan çı­xar­ma­sı­na və bey­nəl­xalq ij­ti­maiy­yə­ti al­dat­ma­sı­na yol ver­mə­mək üçün "Azərbaycan" qə­ze­tin­də ge­niş mü­sa­hi­bə ve­rə­rək iyun ha­di­sə­lə­ri­nin əsl ma­hiy­yə­ti­ni ət­raf­lı şə­kil­də işıq­lan­dır­mış­dır. Xos­rov bəy aşa­ğı­da­kı­la­rı bil­dir­miş­dir: "Son vaxtlar mət­buat­da Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­nə çox diq­qət ye­ti­ri­lir. La­kin bir çox hal­lar­da bir sı­ra qə­zet­lər xü­su­sən "Aş­xa­ta­vor" qə­ze­ti faktları təh­rif edir, düz­gün mə­lu­mat ver­mir­lər və bir sı­ra it­ti­ham xa­rak­ter­li aktlar tər­tib et­miş­lər. Azərbaycan­lı­la­rın və er­mə­ni­lə­rin bir-bi­ri­nə qar­şı­lıq­lı inam­sız­lı­ğı və an­la­şıl­maz­lıq əsa­sın­da 4-5 iyun­da Qa­ra­bağ­da baş ver­miş ha­di­sə­lə­ri so­yuq baş­la qiy­mət­lən­dir­mək üçün əv­vəl­jə bu hə­rə­kət­lə­rə gə­ti­rib çı­xar­mış ha­di­sə­lə­rin ge­ri­si­ni diq­qət­lə iz­lə­mək la­zım­dır. Hə­lə üç ay bun­dan əv­vəl er­mə­ni­lə­rin Azərbaycan­lı­lar­la dinj ya­şa­ma­sı­na ən­gəl tö­rə­dən er­mə­ni mil­li şu­ra­sı­nın üzvlərinin fəa­liy­yə­ti ilə ta­nış olan in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı vəd ver­miş­di ki, hə­min şu­ra­nın üzvlərini Qa­ra­bağ­dan çı­xar­da­jaq­lar. Bun­dan son­ra qə­ra­ra alın­mış­dı ki, Şu­şa şə­hə­ri­nin er­mə­ni his­sə­sin­də olan ka­zar­ma­lar Azərbaycan hər­bi his­sə­lə­ri tə­rə­fin­dən tu­tul­sun (49,v.13). Yu­xa­rı­da adı çə­ki­lən iki qə­ra­rın ye­ri­nə ye­ti­ril­mə­si­nə ki­fa­yət qə­dər qüv­və ol­ma­dı­ğın­dan bir qə­dər lən­gi­dil­miş­dir. Yal­nız iyu­nun əv­vəl­lə­rin­də bu is­ti­qa­mət­də mü­hüm təd­bir­lər gör­mək im­ka­nı əl­də edil­miş­dir. Şüb­hə­siz­di ki, er­mə­ni əha­li­si­nin na­ra­hat ün­sür­lə­ri bu təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­dən na­ra­zı qal­mış və mil­lət­lə­ra­ra­sı mü­na­si­bət­lə­ri kəs­kin­ləş­dir­miş­lər. Bu­nu sü­but edən fakt o idi ki, 3 iyun­da 2 Azərbaycan­lı əs­gər şə­hə­rin er­mə­ni his­sə­sin­də sax­la­nıl­mış, at­la­rı, tüfəngləri, pat­ron­la­rı əl­lə­rin­dən alın­mış, əs­gər­lə­rin öz­lə­ri bö­yük çə­tin­lik­lə qa­çıb jan­la­rı­nı on­la­rı göz­lə­yən qan­lı jə­za­dan qur­tar­mış­lar" (49, v.13).

1919-cu il 4-5 iyun ha­di­sə­lə­ri­nin fak­ti­ki tə­rə­fi aşa­ğı­da­kı ki­mi idi. Ara­rat res­pub­li­ka­sı­nın nü­ma­yən­də­si Ar­zu­ma­nov­dan gös­tə­riş alan Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın ci­na­yət­kar məq­səd­lə­ri haq­qın­da müəy­yən qə­dər mə­lu­mat əl­də edən ge­ne­ral qu­ber­na­tor­luq Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın tə­ja­vüz­kar əh­val-ru­hiy­yə­li üzvlərini Qa­ra­bağ­dan uzaq­laş­dır­maq üçün və kö­çə­ri mal­dar­la­rın yay­laq­la­ra ma­neə­siz hə­rə­kə­ti­ni tə­min et­mək üçün təd­bir­lər gör­mə­yi qə­ra­ra al­dı.

Xos­rov bəy ya­zır­dı ki, gör­dü­yü­müz təd­bir­lə­rin tə­ja­vüz­kar xa­rak­ter­də ol­ma­dı­ğı aşa­ğı­da­kı de­dik­lə­ri­miz­dən mə­lum olur: Hə­lə 1905-ci il­də fa­ciə­li ha­di­sə­lər vax­tı Şu­şa şə­hə­ri­nin Azərbaycan­lı his­sə­sin­də "3-mıx" yük­sək­li­yi­nə apa­ran sən­gər­lər var idi; on­dan 500-600 ad­dım ara­lı­da er­mə­ni sən­gər­lə­ri var idi. Son vaxtlar bu sən­gər­lər­də müəy­yən qə­dər gö­zət­çi dəs­tə­lə­ri var idi. Şə­hə­rə er­mə­ni si­lah­lı dəs­tə­lə­ri­nin so­xu­la­ja­ğı haq­da şa­iyə­lə­ri nə­zə­rə ala­raq Azərbaycan­lı sən­gər­lə­rin­də gö­zət­çi dəs­tə­lə­ri möh­kəm­lən­di­ril­di. Bun­dan baş­qa, şə­hər­dən bir ki­lo­metr ara­lı­da olan İrə­van qa­pı­la­rı tə­rə­fin­dən gə­lən yo­la 20 əs­gər­dən iba­rət gö­zət­çi mən­tə­qə­si qo­yul­du. On­la­ra gös­tə­riş ve­ril­di ki, si­lah­lan­mış fər­di adam­lar və qrup­lar heç bir hal­da Şu­şa­ya bu­ra­xıl­ma­sın, həm də on­la­ra xə­bər­dar­lıq edil­miş­di ki, kö­çə­ri Azərbaycan­lı­la­ra Da­şal­tı­nın er­mə­ni əha­li­si­nin xu­li­qan ün­sür­lə­ri tə­rə­fin­dən ar­tıq hə­rə­kət­lə­rə yol ve­ri­lə bi­lər (49,v.13). 4 iyun­da beş-al­tı əs­gər er­mə­ni sən­gər­lə­ri­nə da­xil ol­muş və onun ət­ra­fı­nın joğ­ra­fi möv­qe­yi ilə hər cür ta­nış­lıq ta­ma­mi­lə gös­tə­rir ki, şə­hə­rin er­mə­ni his­sə­si­nin heç bir "mü­ha­si­rə­si" ol­ma­mış və bu nə­zər­də tu­tul­ma­mış­dı (49, v.14). 1919-cu ilin 4 iyu­nun­da sə­hər saat 10-da ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­lu­ğun bi­na­sın­da in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın nü­ma­yən­də­si ilə mü­şa­vi­rə ol­du. Hə­min nü­ma­yən­də bil­di­rmiş­dir ki, şə­hə­rin er­mə­ni əha­li­si gö­rül­müş təd­bir­lər­dən na­ra­hat­dır­lar. Bu­na ja­vab ola­raq Xos­rov bəy Sul­ta­nov xa­hiş et­miş­dir ki, in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın nü­ma­yən­də­si şə­hə­rin er­mə­ni əha­li­si­ni sa­kit­ləş­dir­sin və onu inan­dır­mış­dır ki, Azərbaycan­lı­lar tə­rə­fin­dən ta­ma­mi­lə tə­ja­vüz­kar­lıq məq­sə­di ol­ma­mış­dır.

"Sə­hər saat 11-də göz­lə­nil­mə­dən atış­ma baş­la­mış­dır. İl­kin mə­lu­mat­la­ra gö­rə "3-mıx"da­kı er­mə­ni sən­gər­lə­rin­dən 50 nə­fər si­lah­lı er­mə­ni 5-6 əs­gər­dən iba­rət olan Azərbaycan sən­gər­lə­ri­nə hü­cum et­miş­lər. Üç Azərbaycan­lı əs­gə­ri öl­dü­rül­müş, həm­çi­nin er­mə­ni­lər də it­gi ver­miş­lər. "3-mıx" mü­na­qi­şə­si şə­hər­də ümu­mi atış­ma­ya və Şu­şa­dan 4 ki­lo­metr ara­lı­da hə­rə­kət edən kö­çə­ri­lə­rin üzə­ri­nə er­mə­ni­lə­rin hü­cum et­mə­si­nə bir siq­nal ol­muş­du. Hü­cum za­ma­nı beş kö­çə­ri ai­lə­si özü­nün bü­tün əm­la­kı və mal-qa­ra­sı ilə bir­lik­də şə­hə­rin er­mə­ni his­sə­si­nə apa­rıl­mış­dır. Kö­çə­ri­lər bü­tün gü­nü yo­lun açıl­ma­sı­nı göz­lə­yə­rək şə­hər­dən bir qə­dər ara­lı­da qal­mış­lar. Er­tə­si gün, 5 iyun­da on­lar öz yol­la­rı­nı də­yi­şə­rək Xan­kən­di va­si­tə­si­lə get­mə­yə jəhd gös­tər­miş­lər. Kö­çə­ri­lər Qay­ba­lı kən­di ya­nın­dan ke­çər­kən on­la­ra bir ne­çə tə­rəf­dən atəş açıl­mış­dır. Üzü­cü yol­dan və beş ai­lə­nin apa­rıl­ma­sın­dan qə­zəb­lən­miş kö­çə­ri­lər kən­də hü­cum et­miş və qı­sa­müd­dət­li atış­ma­dan son­ra kən­di yan­dır­mış­lar. Şə­hər ha­ki­miy­yə­tinin "Qay­ba­lı kən­di­nə olan qə­fil hü­cum­dan xə­bə­ri ol­ma­mış­dır. Yal­nız kən­din üzə­ri­nə qal­xan tüs­tü­dən və in­gi­lis­lə­rin ver­di­yi mə­lu­mat­dan son­ra ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ra baş ver­miş ha­di­sə haq­qın­da xə­bər ve­ril­miş­dir. Bu fa­ciə­li ha­di­sə­lə­rin baş ver­di­yi ye­rə hərbçilər gön­də­ril­miş və on­lar 50 nə­fər qaç­qı­nı şə­hə­rə gə­ti­rib yer­ləş­dir­miş­lər" (49, v.15).

Ar­xiv sə­nə­din­də gös­tə­ri­lir ki, Qay­ba­lı kənd sa­kin­lə­ri­nin xey­li his­sə­si Xan­kən­din­də­ki Azərbaycan­lı əs­gər­lə­ri­nin dü­şər­gə­sin­də sı­ğı­na­jaq tap­mış­dır. Ge­ne­ral qu­ber­na­to­run əm­ri ilə di­vi­zi­ya rəi­si bir ne­çə gün ər­zin­də er­mə­ni­lə­rə ər­zaq ver­miş­dir. Ey­ni za­man­da Kər­ki­ja­ha­nın və Bəh­lul kən­di­nin er­mə­ni əha­li­si öz hey­van­la­rı­nı qon­şu Azərbaycan­lı­la­ra tap­şı­rıb şə­hə­rə qaç­mış­lar. 4 iyun­da atış­ma baş ver­di­yi vaxtdan eti­ba­rən ge­ne­ral qu­ber­na­tor yol bo­yun­da­kı bü­tün mən­tə­qə­lə­rə te­le­fon və telefonoqrama ilə xə­bər gön­dər­miş­dir ki, gə­lən və ge­dən bü­tün er­mə­ni­lə­ri sax­la­sın­lar. Bun­dan məq­səd o idi ki, er­mə­ni­lər üzə­rin­də heç bir zo­ra­kı­lıq ol­ma­sın. 106 er­mə­ni Ağ­dam­da, 200 er­mə­ni Xan­kən­din­də sax­lan­mış­dır. On­la­ra qal­dıq­la­rı müd­dət­də hər cür ər­zaq ve­ril­miş və öz kəndlərində yer­ləş­di­ril­miş­dir. Qaç­qın­la­ra 100 pud un ve­ril­miş­dir və ha­zır­da on­la­rın zə­ru­ri ər­zaq məh­sul­la­rı ilə tə­min edil­mə­si üçün bü­tün təd­bir­lər gö­rü­lür.

Xos­rov bəy Sul­ta­nov in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın nü­ma­yən­də­si­nə bil­dir­miş­dir ki, ya­ran­mış qar­ma­qa­rı­şıq­lı­ğı tez­lik­lə ləğv et­mək üçün Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın üzvlərini tə­ci­li şə­kil­də Qa­ra­bağ­dan və Azərbaycanın hü­dud­la­rın­dan çı­xar­maq və Şu­şa şə­hə­ri­nin er­mə­ni­lər ya­şa­yan ka­zar­ma­la­rın­da Azərbaycan hər­bi his­sə­lə­ri­ni yer­ləş­dir­mək la­zım­dır. Bu bə­ya­na­tın nə­ti­jə­sin­də iyu­nun 5-də sə­hər saat 9-da in­gi­lis ko­man­dan­lı­ğı­nın nü­ma­yən­də­si Azərbaycan mə­mu­ru­nun mü­şa­yiə­ti ilə Er­mə­ni Mil­li Şu­ra­sı­nın se­pa­rat­çı üzvlərini Şu­şa­dan çıxartmışdı (49, v.15). Bu təd­bir 6 iyun sə­hər saat 9-da Azərbaycan­lı əs­gər­lə­rin Şu­şa şə­hə­ri­nin er­mə­ni his­sə­sin­də­ki ka­zar­ma­lar­da yer­ləş­di­ril­mə­si əha­li­ni sa­kit­ləş­dir­miş və atış­ma ta­ma­mi­lə da­yan­dı­rıl­mış, şə­hər­də hə­yat öz nor­mal axa­rı­na düş­müş­dür. İyu­nun 5-də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor ona ta­be olan bü­tün qə­za­la­ra əmr gön­dər­miş­dir ki, er­mə­ni­lə­rin şəx­siy­yə­ti və əm­la­kı əley­hi­nə tö­rə­dil­miş hər han­sı bir ci­na­yət hər­bi və­ziy­yə­tin qa­nun­la­rı üz­rə cid­di şə­kil­də jə­za­lan­dı­rı­la­jaq­dır. 5 iyun­da Xos­rov bəy Sul­ta­no­vun ya­nı­na gə­lən ye­pis­kop R.N.Mə­lik-Şah­na­za­rov fa­ciə­li ha­di­sə­lə­rin da­yan­dı­rıl­ma­sı üçün bü­tün təd­bir­lə­rin gö­rül­mə­sin­də ge­ne­ral-qu­ber­na­tor­luq­la həm­rəy ol­duq­la­rı­nı bil­dir­miş­dir. 6 iyun­da Qa­ra­ba­ğın ge­ne­ral-qu­ber­na­to­ru şə­hə­rin er­mə­ni his­sə­si­nə ye­pis­ko­pun ya­nı­na ja­vab gö­rü­şü­nə get­miş­dir. Ora­da əha­li X.B.Sul­ta­no­vu sə­mi­mi qar­şı­la­mış və ü